Adhyaya 381

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गीतासारो नामाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमगीता अग्निर् उवाच यमगीतां प्रवक्ष्यामि उक्ता या नाचिकेतसे पठतां शृण्वतां भुक्त्यै मुक्त्यै मोक्षार्थिनां सतां

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘ગીતાસાર’ નામનો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘યમગીતા’ નામનો ૩૮૧મો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—નચિકેતસને કહેલી યમગીતાનું હું પ્રવચન કરીશ; જે તેને પાઠ કરે અને સાંભળે તેમને ભોગ અને મુક્તિ મળે, તથા મોક્ષાર્થી સજ્જનોનું કલ્યાણ થાય।

Verse 2

यम उवाच आसनं शयनं यानपरिधानगृहादिकम् वाञ्छत्यहो ऽतिमोहेन सुस्थिरं स्वयमस्थिरः

યમે કહ્યું—અહો! અતિમોહથી પોતે અનિત્ય મનુષ્ય અતિસ્થિર વસ્તુઓ ઇચ્છે છે—આસન, શયન, યાન, પરિધાન, ગૃહ વગેરે.

Verse 3

भोगेषु शक्तिः सततं तथैवात्मावलोकनं श्रेयः परं मनुष्यानां कपिलोद्गीतमेव हि

ભોગોમાં સતત સંયમ અને તેમ જ આત્માનું સ્થિર અવલોકન—આ જ મનુષ્યોનું પરમ શ્રેય છે; કારણ કે આ જ કપીલે ગાયું છે.

Verse 4

सर्वत्र समदर्शित्वं निर्मसत्वमसङ्गता श्रेयः परम् मनुष्यानां गीतं पञ्चशिखेन हि

સર્વત્ર સમદર્શિતા, નિર્મમતા અને અસંગતા—આ જ મનુષ્યોનું પરમ શ્રેય છે; પઞ્ચશિખે એમ જ ગાયું/શીખવ્યું છે.

Verse 5

आगर्भजन्मबाल्यादिवयो ऽवस्थादिवेदनं श्रेयः परं मनुष्याणाम् गङ्गाविष्णुप्रगीतकं

ગર્ભાધાનથી જન્મ, બાળ્ય વગેરે વય-અવસ્થાઓનું જ્ઞાન—મનુષ્યોનું પરમ કલ્યાણ છે; આ ગંગા અને વિષ્ણુએ પ્રગટ કર્યું છે.

Verse 6

आध्यात्मिकादिदुःखानामाद्यन्तादिप्रतिक्रिया श्रेयः परं मन्ष्याणां जनकोद्गीतमेव च

આધ્યાત્મિક વગેરે દુઃખો માટે તેમના આરંભ, અંત અને સંબંધિત પરિસ્થિતિઓને લક્ષ્ય કરતી પ્રતિ크્રિયા/ઉપાય—મનુષ્યોનું પરમ શ્રેય છે; આ જ જનકે ગાયું છે.

Verse 7

अभिन्नयोर्भेदकरः प्रत्ययो यः परात्मनः तच्छान्तिपरमं श्रेयो ब्रह्मोद्गीतमुदाहृतं

પરમાત્મા વિષે જે પ્રત્યય ખરેખર અભિન્નમાં ભેદબુદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે, તે જ ‘બ્રહ્મોદ્ગીત’ તરીકે ઉદાહૃત છે—શાંતિપર્યવસાનવાળું પરમ શ્રેય।

Verse 8

कर्तव्यमिति यत्कर्म ऋग्यजुःसामसंज्ञितं कुरुते श्रेयसे सङ्गान् जैगीषव्येण गीयते

‘આ કરવું જ છે’ એવા નિશ્ચયથી જે કર્મ ઋગ્-યજુઃ-સામ નામે ઓળખાય છે, તે શ્રેય માટે કરવામાં આવે છે; તેના સંલગ્ન ગાનભાગો જૈગીષવ્ય પરંપરા મુજબ ગવાય છે।

Verse 9

हानिः सर्वविधित्सानामात्मनः सुखहैतुकी श्रेयः परं मनुष्याणां देवलोद्गीतमीरितं

બધી વિધિઓ જાણવાની ઇચ્છા ધરાવનારાઓ માટે ‘હાનિ’ પણ આત્મસુખનું કારણ બને છે; પરંતુ મનુષ્યો માટે પરમ શ્રેય તે છે જે ‘દેવલોદ્ગીત’ તરીકે પ્રખ્યાત છે।

Verse 10

कामत्यागात्तु विज्ञानं सुखं ब्रह्म परं पदं कामिनां न हि विज्ञानं सनकोद्गीतमेव तत्

કામત્યાગથી વિજ્ઞાન (સાક્ષાત્કાર જ્ઞાન) ઉત્પન્ન થાય છે; આનંદ જ બ્રહ્મ છે—પરમ પદ. પરંતુ કામી લોકોમાં વિજ્ઞાન થતું નથી; આ જ સનકનું ઉદ્ગીત છે।

Verse 11

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च कार्यं कर्मपरो ऽब्रवीत् श्रेयसां श्रेय एतद्धि नैष्कर्म्यं ब्रह्म तद्धरिः

કર્મનિષ્ઠે કહ્યું કે પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ—બન્નેનું યથોચિત આચરણ કરવું જોઈએ. કારણ કે શ્રેયોમાં શ્રેષ્ઠ આ જ છે: નૈષ્કર્મ્ય, જે બ્રહ્મ છે; એ જ હરિ (વિષ્ણુ) છે।

Verse 12

पुमांश्चाधिगतज्ञानो भेदं नाप्नोति सत्तमः ब्रह्मणा विष्णुसंज्ञेन परमेणाव्ययेन च

જે પુરુષે સત્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, તે સત્તમ બની ભેદ નથી જોતો; પરમ અવિનાશી તત્ત્વ જ બ્રહ્મ છે અને તે જ વિષ્ણુ નામથી પણ ઓળખાય છે.

Verse 13

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं सौभाग्यं रूपमुत्तमम् तपसा लभ्यते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति

જ્ઞાન, અનુભૂતિસહ વિજ્ઞાન, આસ્તિક્ય, સૌભાગ્ય અને ઉત્તમ રૂપ—આ બધું તપથી પ્રાપ્ત થાય છે; મનમાં જે જે ઇચ્છે તે તે પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 14

नास्ति विष्णुसमन्ध्येयं तपो नानशनात्परं नास्त्यारोग्यसमं धन्यं नास्ति गङ्गासमा सरित्

વિષ્ણુ સમાન કોઈ ધ્યાનયોગ્ય નથી; ઉપવાસથી પરે કોઈ તપ નથી; આરોગ્ય સમાન કોઈ ધન્ય કલ્યાણ નથી; અને ગંગા સમાન કોઈ નદી નથી.

Verse 15

न सो ऽस्ति बान्धवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुं अधश्चोर्धं हरिश्चाग्रे देहेन्द्रियमनोमुखे

જગદગુરુ વિષ્ણુને છોડીને કોઈ સચ્ચો બંધુ નથી; નીચે-ઉપર અને અગ્રમાં હરિ જ છે—દેહ, ઇન્દ્રિયો, મન અને વાણીના અગ્રસ્થાને તે સ્થિત છે.

Verse 16

इत्येवं संस्मरन् प्राणान् यस्त्यजेत्स हरिर्भवेत् यत्तद् ब्रह्म यतः सर्वं यत्सर्वं तस्य संस्थितम्

આ રીતે સ્મરણ કરતાં જે પ્રાણ ત્યજે છે તે હરિરૂપ બને છે; એ જ બ્રહ્મ છે—જેથી સર્વ ઉત્પન્ન થાય છે અને જેમાં સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 17

अग्राह्यकमनिर्देश्यं सुप्रतिष्ठञ्च यत्परं परापरस्वरूपेण विष्णुः सर्वहृदि स्थितः

તે પરમ તત્ત્વ અગાહ્ય અને અનિર્દેશ્ય છે, છતાં સુપ્રતિષ્ઠિત છે; પર અને અપર—બન્ને સ્વરૂપે વિષ્ણુ સર્વ જીવોના હૃદયમાં સ્થિત છે.

Verse 18

यज्ञेशं यज्ञपुरुषं केचिदिच्छन्ति तत्परं केचिद्विष्णुं हरं केचित् केचिद् ब्रह्माणमीश्वरं

તે પરમ તત્ત્વમાં તત્પર કેટલાક લોકો તેને યજ્ઞેશ અને યજ્ઞપુરુષ રૂપે ઇચ્છે છે; કેટલાક વિષ્ણુ, કેટલાક હર (શિવ), અને કેટલાક બ્રહ્મા—ઈશ્વર—રૂપે (તેને) માને છે.

Verse 19

इन्द्रादिनामभिः केचित् सूर्यं सोमञ्च कालकम् ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुं वदन्ति च

કેટલાક ઇન્દ્ર વગેરે નામોથી સૂર્ય, સોમ (ચંદ્ર) અને કાળને પણ (તેણાં જ સ્વરૂપ) કહે છે; બ્રહ્માથી લઈને સ્તંભ સુધી—આ સમગ્ર જગતને વિષ્ણુ જ કહે છે.

Verse 20

स विष्णुः परमं ब्रह्म यतो नावर्तते पुनः सुवर्णादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनैः

એ વિષ્ણુ જ પરમ બ્રહ્મ છે, જેમની પાસેથી ફરી પાછા ફરવું નથી; સુવર્ણ વગેરે મહાદાન અને પુણ્ય તીર્થોમાં અવગાહન (સ્નાન) દ્વારા (તે ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે).

Verse 21

ध्यानैर् व्रतैः पूजया च धर्मश्रुत्या तदाप्नुयात् आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु

ધ્યાન, વ્રત, પૂજા અને ધર્મશ્રવણથી તે (પરમ) પ્રાપ્ત થાય છે. આત્માને રથી જાણો અને શરીરને જ રથ સમજો.

Verse 22

बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च इन्द्रयाणि हयानाहुर्विषयांश्चेषुगोचरान्

બુદ્ધિને સારથી જાણો અને મનને જ લગામ સમજો. ઇન્દ્રિયો ઘોડા કહેવાય છે અને વિષયો તેમનાં વિહારક્ષેત્ર છે.

Verse 23

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः यस्त्वविज्ञानवान् भवत्ययुक्तेन मनसा सदा

મનીષીઓ કહે છે—ઇન્દ્રિયો અને મન સાથે જોડાયેલ આત્મા જ ‘ભોક્તા’ (અનુભવકર્તા) છે. પરંતુ જેને વિવેકજ્ઞાન નથી, તે સદા અસંયત મનથી બંધાય છે.

Verse 24

न सत्पदमवाप्नोति संसारञ्चाधिगच्छति यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा

તે સત્પદ (પરમ કલ્યાણ) પ્રાપ્ત કરતો નથી; પરંતુ સંસારચક્રમાં જ પહોંચે છે—જો વિવેકજ્ઞાન હોવા છતાં સદા સંયત મનથી યુક્ત ન હોય.

Verse 25

स तत्पदमवाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः

તે તે પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યાંથી ફરી જન્મ થતો નથી—જેનો સારથી વિવેકજ્ઞાન છે અને જે મનને લગામની જેમ દૃઢપણે કાબૂમાં રાખે છે.

Verse 26

सो ऽध्वानं परमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः

તે પરમ માર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે—વિષ્ણુનું તે સર્વોચ્ચ પદ. ઇન્દ્રિયો કરતાં વિષયો ઊંચા છે અને વિષયો કરતાં મન વધુ પરમ છે.

Verse 27

मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरात्मा महान् परः महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः

મનથી પરે બુદ્ધિ છે; બુદ્ધિથી પરે મહત્ તત્ત્વ છે. મહત્ કરતાં પરે અવ્યક્ત છે, અને અવ્યક્ત કરતાં પરે પરમ પુરુષ છે.

Verse 28

पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः एषु सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते

પુરુષથી પરે કશું નથી; એ જ પરમ સીમા, એ જ પરમ ગતિ છે. આ સર્વ ભૂતોમાં આત્મા ગૂઢ રહે છે અને સામાન્ય દૃષ્ટિએ પ્રકાશિત થતી નથી.

Verse 29

दृश्यते त्वग्र्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः तद्यच्छेज्ज्ञानमात्मनि

પરંતુ સૂક્ષ્મદર્શી જન અગ્ર્ય અને સૂક્ષ્મ બુદ્ધિ દ્વારા તેને અનુભવે છે. પ્રાજ્ઞ પુરુષ વાણી અને મનને સંયમિત કરે અને તે સંયમિત જ્ઞાનને આત્મામાં લીન કરે.

Verse 30

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेच्छान्त आत्मनि ज्ञात्वा ब्रह्मात्मनोर्योगं यमाद्यैर् ब्रह्म सद्भवेत्

શાંત અંતરાત્મામાં—મહાન આત્મામાં—જ્ઞાનને નિયંત્રિત કરીને સ્થિર કરવું. બ્રહ્મ અને આત્માના યોગને જાણી, યમાદિ અનુશાસનો દ્વારા સાધક સાચે બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

Verse 31

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ यमाश् च नियमाः पञ्च शौचं सन्तोषसत्तपः

અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ—આ પાંચ યમ છે; તેમજ શૌચ, સંતોષ, સત્-તપ (સમ્યક તપ) વગેરે પાંચ નિયમ છે.

Verse 32

स्वाध्यायेश्वरपूजा च आसनं पद्मकादिकं प्राणायामो वायुजयः प्रत्याहारः स्वनिग्रहः

સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપૂજા; પદ્માસન વગેરે આસનો; પ્રાણાયામ—પ્રાણવાયુ પર વિજય; તથા પ્રત્યાહાર—ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ: આ યોગસાધનાના અનુશાસનો છે.

Verse 33

शुभे ह्य् एकत्र विषये चेतसो यत् प्रधारणं निश् चलत्वात्तु धीमद्भिर्धारणा द्विज कथ्यते

હે દ્વિજ! એક શુભ વિષયમાં ચિત્તને અચળ રીતે સ્થિર રાખવું—તેની એકાગ્ર, નિશ્ચલ પ્રકૃતિને કારણે—જ્ઞાનીજન તેને ‘ધારણા’ કહે છે.

Verse 34

पौनःपुन्येन तत्रैव विषयेष्वेव धारणा ध्यानं स्मृतं समाधिस्तु अहं ब्रह्मात्मसंस्थितिः

વારંવાર અભ્યાસથી એ જ વિષયમાં ચિત્તને સ્થિર રાખવું ‘ધારણા’; તેનું અવિચ્છિન્ન પ્રવાહ ‘ધ્યાન’; અને ‘અહં બ્રહ્મ’ એવી આત્મસ્થિતિમાં સ્થિર થવું ‘સમાધિ’ છે.

Verse 35

घटध्वंसाद्यथाकाशमभिन्नं नभसा भवेत् मुक्तो जीवो ब्रह्मणैवं सद्ब्रह्म ब्रह्म वै भवेत्

જેમ ઘડો તૂટી જાય ત્યારે તેમાં રહેલું આકાશ મહાકાશથી અભિન્ન થઈ જાય છે, તેમ મુક્ત જીવ બ્રહ્મ સાથે એકરૂપ થાય છે; તે સદ્બ્રહ્મ જ બ્રહ્મ બને છે.

Verse 36

आत्मानं मन्यते ब्रह्म जीवो ज्ञानेन नान्यथा जीवो ह्य् अज्ञानतत्कार्यमुक्तः स्यादजरामरः

સત્ય જ્ઞાનથી જીવ પોતાને બ્રહ્મ જ માને છે, અન્યથા નહીં. કારણ કે જીવ અજ્ઞાન અને તેમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પરિણામોથી મુક્ત થતાં જરા-મરણથી રહિત બને છે.

Verse 37

अग्निर् उवाच वशिष्ठ यमगीतोक्ता पठतां भुक्तिमुक्तिदा आत्यन्तिको लयः प्रोक्तो वेदान्तब्रह्मधीमयः

અગ્નિએ કહ્યું—હે વશિષ્ઠ! ‘યમગીતા’ નામે આ ઉપદેશનું પાઠ કરનારને ભોગ અને મોક્ષ બન્ને મળે છે. અહીં વેદાંતની બ્રહ્મબુદ્ધિરૂપ ‘આત્યંતિક લય’ પ્રકટ કરાયો છે.