Adhyaya 382

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे यमगीता नामैकाशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आग्नेयपुराणमाहात्म्यं अग्निर् उवाच आग्नेयं ब्रह्मरूपन्ते पुराणं कथतं मया सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं विद्याद्वयमयं महत्

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘યમગીતા’ નામનો ૩૮૧મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૮૨મો અધ્યાય—‘આગ્નેયપુરાણનું માહાત્મ્ય’ શરૂ થાય છે. અગ્નિએ કહ્યું—મેં તને બ્રહ્મસ્વરૂપ આગ્નેય પુરાણ કહેલું છે; તે મહાન છે અને સપ્રપંચ તથા નિષ્પ્રપંચ—એવી દ્વિવિધ વિદ્યામય છે.

Verse 2

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या विद्या विष्णुर्जगज्जनिः छन्दः शिक्षा व्याकरणं निघण्टुज्योतिराख्यकाः

ઋગ્, યજુઃ, સામ અને અથર્વ—આ નામની વેદવિદ્યા; વિષ્ણુ જગતનો જનક છે. તેમજ છંદ, શિક્ષા, વ્યાકરણ, અને નિઘણ્ટુ તથા જ્યોતિષ નામનાં શાસ્ત્રો પણ (સમાવિષ્ટ) છે.

Verse 3

निरुक्तधर्मशास्त्रादि मीमांसान्यायविस्तराः आयुर्वेदपुराणाख्या धनुर्गन्धर्वविस्तराः

નિરુક્ત, ધર્મશાસ્ત્ર વગેરે; મીમાંસા અને ન્યાયના વિસ્તૃત પ્રકરણો; આયુર્વેદ તથા પુરાણવિદ્યા; અને ધનુર્વેદ તથા ગાન્ધર્વવેદના વિગતવાર નિરૂપણ પણ (સમાવિષ્ટ) છે.

Verse 4

विद्या सैवार्थशास्त्राख्या देवान्तान्या हरिर्महान् इत्येषा चापरा विद्या परिविद्याक्षरं परं

અર્થશાસ્ત્ર નામની વિદ્યા પણ વિદ્યા જ છે; અને દેવાંત સુધી પહોંચતી બીજી વિદ્યા કહે છે—‘હરિ મહાન (પરમ) છે.’ આમ આ અપરા વિદ્યા છે; પરંતુ પરમ અક્ષરને સંપૂર્ણ રીતે જાણવાથી પરા સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 5

यस्य भावो ऽखिलं विष्णुस्तस्य नो बाधते कलिः अनिष्ट्वा तु महायज्ञानकृत्वापि पितृस्वधां

જેનુ સમગ્ર ભાવ વિષ્ણુમાં સ્થિર છે, તેને કલિ પીડિત કરતો નથી. મહાયજ્ઞો ન કર્યા હોવા છતાં અને પિતૃઓને સ્વધા અર્પણ ન કર્યું હોવા છતાં તે કલિના પ્રભાવથી અસ્પર્શ રહે છે.

Verse 6

कृष्णमभ्यर्चयन्भक्त्या नैनसो भाजनं भवेत् सर्वकारणमत्यन्तं विष्णुं ध्यायन्न सीदति

ભક્તિપૂર્વક કૃષ્ણની અર્ચના કરનાર પાપનો પાત્ર બનતો નથી. સર્વ કારણોના પરમ કારણ એવા વિષ્ણુનું ધ્યાન કરનાર શોક કે પતનમાં પડતો નથી.

Verse 7

अन्यतन्त्रादिदोषोत्थो विषयाकृष्टमानसः कृत्वापि पापं गोविन्दं ध्यायन्पापैः प्रमुच्यते

અન્ય તંત્ર-મત વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન દોષોથી ગ્રસ્ત અને વિષયોમાં આકર્ષાયેલ મનવાળો—even પાપ કરી બેઠો હોય તો પણ—ગોવિંદનું ધ્યાન કરવાથી પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 8

तद्ध्यानं यत्र गोविन्दः स कथा यत्र केशवः तत् कर्म यत्तदर्थीयं किमन्यैर् बहुभाषितैः

જ્યાં ગોવિંદ જ વિષય છે તે જ ધ્યાન; જ્યાં કેશવ જ વિષયવસ્તુ છે તે જ પવિત્ર કથા. જે કર્મ માત્ર તેમના અર્થે થાય તે જ કર્મ—બીજી ઘણી વાતો શા માટે?

Verse 9

न तत् पिता तु पुत्राय न शिष्याय गुरुर्द्विज परमार्थं परं ब्रूयाद्यदेतत्ते मयोदितं

હે દ્વિજ! પિતાએ પુત્રને અને ગુરુએ શિષ્યને પણ આ વાત કહેવી ન જોઈએ; મેં તને કહેલું આ પરમ પરમાર્થ સહજ રીતે પ્રગટ ન કરવું.

Verse 10

संसारे भ्रमता लभ्यं पुत्रदारधनं वसु सुहृदश् च तथैवान्ये नोपदेशो द्विजेदृशः

સંસારમાં ભટકતા મનુષ્યને પુત્ર, પત્ની, ધન, સંપત્તિ, મિત્ર વગેરે મળી જાય છે; પરંતુ દ્વિજદૃષ્ટિ ધરાવતા ધર્મજ્ઞ ઋષિનો સાચો ઉપદેશ દુર્લભ છે।

Verse 11

किं पुत्रदारैर् मित्रैर् वा किं मित्रक्षेत्रवान्धवैः उपदेशः परो वन्धुरीदृशो यो विमुक्तये

પુત્ર, પત્ની કે મિત્રોથી શું લાભ? મિત્ર, જમીન અને સગાંવહાલાંથી પણ શું? મુક્તિ આપતો એવો ઉપદેશ જ પરમ સચ્ચો બંધુ છે।

Verse 12

द्विविधो भूतमार्गीयं दैव आसुर एव च विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस् तथासुरः

સંસારમાર્ગે ચાલતા પ્રાણી બે પ્રકારના—દૈવ અને આસુર. જે વિષ્ણુભક્તિમાં પરાયણ છે તે દૈવ; અને જે તેના વિરુદ્ધ છે તે આસુર।

Verse 13

एतत् पवित्रमारोग्यं धन्यं दुःस्वप्ननाशनं सुखप्रीतिकरं नॄणां मोक्षकृद्यत्तवेरितं

આ ઉપદેશ પવિત્ર, આરોગ્યદાયક, મંગલકારી, દુઃસ્વપ્નનાશક અને મનુષ્યોને સુખ-પ્રસન્નતા આપનાર છે; આપ દ્વારા કહેલું આ વચન મોક્ષદાયક છે।

Verse 14

येषां गृहेषु लिखितमाग्नेयं हि पुराणकं पुस्तकं स्थास्यति सदा तत्र नेशुरुपद्रवाः

જેનાં ઘરોમાં લખાયેલું ‘આગ્નેય પુરાણ’નું પુસ્તક સદા સ્થિર રહે છે, ત્યાં ઉપદ્રવ અને આપત્તિઓ ઊભી થતી નથી।

Verse 15

किं तीर्थैर् गोप्रदानैर् वा किं यज्ञैः किमुपोषितैः आग्नेयं ये हि शृण्वन्ति अहन्यहनि मानवाः

તીર્થો કે ગોદાનની શું જરૂર? યજ્ઞો કે ઉપવાસોનો શું પ્રયોજન? જે મનુષ્યો રોજેરોજ અગ્નિ-પુરાણનું શ્રવણ કરે છે, તેમને અન્ય કયા અનુષ્ઠાનની આવશ્યકતા રહે?

Verse 16

ये ददाति तिलप्रस्थं सुवर्णस्य च माषकं शृणोति श्लोकमेकञ्च आग्नेयस्य तदाप्नुयात्

જે તલનો એક પ્રસ્થ અને સોનાનો એક માષક દાન આપે, અને અગ્નિ-પુરાણનો એક પણ શ્લોક શ્રવણ કરે—તે તે જ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 17

अध्यायपठनञ्चास्य गोप्रदानाद् विशिष्यते अहोरात्रकृतं पापं श्रोतुमिच्छोः प्रणश्यति

આ અધ્યાયનું પાઠ ગોદાન કરતાં પણ વિશેષ છે; કારણ કે જે તેને સાંભળવા ઇચ્છે છે, તેના દિવસ-રાતમાં કરેલા પાપ નાશ પામે છે.

Verse 18

कपिलानां शते दत्ते यद् भवेज्ज्येष्ठपुष्करे तदाग्नेयं पुराणं हि पठित्वा फलमाप्नुयात्

જ્યેષ્ઠ-પુષ્કરમાં સો કપિલા (તામ્રવર્ણ) ગાયોનું દાન કરવાથી જે પુણ્ય થાય, તે જ ફળ નિશ્ચયે અગ્નિ-પુરાણનું પાઠ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 19

प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च धर्मं विद्याद्वयात्मकं आग्नेयस्य पुराणस्य शास्त्रस्यास्य समं न हि

ધર્મને દ્વિરૂપ—પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ—રૂપે જાણવો જોઈએ. ખરેખર, આ આગ્નેય-પુરાણ શાસ્ત્ર સમાન બીજું કોઈ શાસ્ત્ર નથી.

Verse 20

पठन्नाग्नेयकं नित्यं शृण्वन् वापि पुराणकं भक्तो वशिष्ठ मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते

હે વસિષ્ઠ! જે ભક્ત મનુષ્ય નિત્ય આગ્નેય (અગ્નિ) પુરાણનું પાઠ કરે છે અથવા તેને શ્રવણ પણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.

Verse 21

नोपसर्गा न चानर्था न चौरारिभयं गृहे तस्मन् स्याद् यत्र चाग्नेयपुराणस्य हि पुस्तकं

જે ઘરમાં આગ્નેય પુરાણનું પુસ્તક હોય, ત્યાં ઉપસર્ગ (આપત્તિ) નથી, અનર્થ (દુર્ભાગ્ય) નથી, અને ચોરો કે શત્રુઓનો ભય પણ નથી।

Verse 22

न गर्भहारिणीभीतिर्न च बालग्रहा गृहे यत्राग्नेयं पुराणं स्यान्न पिशाचादिकं भयं

જે ઘરમાં આગ્નેય પુરાણ હોય, ત્યાં ગર્ભહારિણીનો ભય નથી, બાલગ્રહનો ઉપદ્રવ નથી, અને પિશાચાદિનો ભય પણ નથી।

Verse 23

शृण्वन्विप्रो वेदवित् स्यात् क्षत्रियः पृथिवीपतिः ऋद्धिं प्राप्नोति वैश्यश् च शूद्रश्चारोग्यमृच्छति

આનું શ્રવણ કરવાથી બ્રાહ્મણ વેદવિદ બને છે, ક્ષત્રિય પૃથ્વીપતિ બને છે, વૈશ્ય સમૃદ્ધિ પામે છે, અને શૂદ્ર આરોગ્ય (રોગમુક્તિ) પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 24

यः पठेत्शृणुयान्नित्यं समदृग्विष्णुमानसः ब्रह्माग्नेयं पुराणं सत्तत्र नश्यन्त्युपद्रवाः

જે સમદૃષ્ટિ રાખીને અને વિષ્ણુમાં મન લગાવી આ પવિત્ર બ્રહ્માગ્નેય પુરાણનું નિત્ય પાઠ કરે છે અથવા શ્રવણ કરે છે, ત્યાં સર્વ ઉપદ્રવ અને આપત્તિઓ નાશ પામે છે।

Verse 25

दिव्यान्तरीक्षभौमाद्या दुःस्वप्नाद्यभिचारकाः यच्चान्यद्दुरितं किञ्चित्तत्सर्वं हन्ति केशवः

દિવ્ય લોક, અંતરિક્ષ અને ભૂમિમાંથી ઉત્પન્ન દુઃસ્વપ્ન, અભિચાર વગેરે તથા અન્ય કોઈ પણ પાપ કે અનિષ્ટ—તે સર્વનો નાશ કેશવ કરે છે।

Verse 26

पठतः शृण्वतः पुंसः पुस्तकं यजतो महत् आग्नेयं श्रीपुराणं हि हेमन्ते यः शृणोति वै

જે પુરુષ તેનું પાઠ કરે અથવા શ્રવણ કરે અને ગ્રંથની મહાપૂજા કરે—હેમંત ઋતુમાં જે શ્રદ્ધાથી શ્રીમદ્ આગ્નેય પુરાણ સાંભળે છે, તે મહાપુણ્ય પામે છે।

Verse 27

प्रपूज्य गन्धपुष्पाध्यैर् अग्निष्टोमफलं लभेत् शिशिरे पुण्डरीकस्य वसन्ते चाश्वमेधजम्

પ્રચુર સુગંધ અને પુષ્પોથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; શિશિર ઋતુમાં પુણ્ડરીક વિધિનું ફળ અને વસંતમાં અશ્વમેધજન્ય ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 28

ग्रीष्मे तु वाजपेयस्य राजसूयस्य वर्षति गोसहस्रस्य शरदि फलं तत्पठतो ह्य् ऋतौ

ગ્રીષ્મમાં વાજપેય યજ્ઞનું ફળ, વર્ષાઋતુમાં રાજસૂયનું ફળ, અને શરદમાં સહસ્ર ગોદાન સમાન ફળ મળે છે—યોગ્ય ઋતુમાં પાઠ કરનારને તે પ્રમાણે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 29

आग्नेयं हि पुराणं यो भक्त्याग्रे पठेते हरेः सो ऽर्चयेच्च वसिष्ठेह ज्ञानयज्ञेन केशवम्

હે વસિષ્ઠ! જે ભક્તિપૂર્વક પ્રથમ હરિના આગ્નેય પુરાણનું પાઠ કરે છે, તે આ લોકમાં જ્ઞાનયજ્ઞ દ્વારા કેશવની ઉપાસના કરે છે।

Verse 30

यस्याग्नेयपुराणस्य पुस्तकं तस्य वै जयः लिखितं पूजितं गेहे भुक्तिर्मुक्तिः करे ऽस्ति हि

જેનાં પાસે આગ્નેયપુરાણનું પુસ્તક હોય તેને નિશ્ચયે વિજય મળે છે. તેને લખીને ઘરમાં પૂજવાથી ભોગ અને મોક્ષ બન્ને ખરેખર હાથમાં આવી જાય છે.

Verse 31

इति कालाग्निरूपेण गीतं मे हरिणा पुरा आग्नेयं हि पुराणं वै ब्रह्मविद्याद्वयास्पदम् विद्याद्वयं वसिष्ठेदं भक्तेभ्यः कथयिष्यसि

આ રીતે કાલાગ્નિરૂપે પ્રાચીનકાળે હરિએ મને આ ગાયું હતું. આગ્નેયપુરાણ બ્રહ્મવિદ્યાના દ્વિવિધ જ્ઞાનનું સાચું આશ્રયસ્થાન છે. હે વસિષ્ઠ, તું આ દ્વિવિધ વિદ્યાને ભક્તોને કહેશ।

Verse 32

वसिष्ठ उवाच व्यासाग्नेयपुराणं ते रूपं विद्याद्वयात्मकं कथितं ब्रह्मणो विष्णोरग्निना कथितं यथा

વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે વ્યાસ, તું જે આગ્નેયપુરાણ કહ્યું છે, તેનું સ્વરૂપ દ્વિવિધ વિદ્યામય છે એમ જાણ. તે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું કહેવાય છે, જેમ અગ્નિએ ઉપદેશ આપ્યો તેમ.

Verse 33

सार्धं देवैश् च मुनिभिर्मह्यं सर्वाथदर्शकं पुराणमग्निना गौतमाग्नेयं ब्रह्मसन्मितं

દેવો અને મુનિઓ સાથે અગ્નિએ મને ગૌતમ-આગ્નેય પુરાણ આપ્યું—જે સર્વ પ્રયોજન અને વિષયોનું દર્શન કરાવનાર છે, અને બ્રહ્મસન્મિત (પરમસત્યને અનુરૂપ) પુરાણ માનવામાં આવે છે.

Verse 34

यः पठेच्छृणुयाद्ध्यास लिखेद्वा लेखयेदपि श्रावयेत्पाठयेद्वापि पूजयेद्धारयेदपि

જે તેનો પાઠ કરે, અથવા સાંભળે, અથવા એકાગ્રતાથી અધ્યયન કરે; અથવા લખે કે લખાવે; અથવા સાંભળાવે કે પાઠ કરાવે; અથવા પૂજા કરે, અથવા ધારણ પણ કરે—

Verse 35

सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्रकामो दिवं व्रजेत् लेखयित्वा पुराणं यो दद्याद्विप्रेभ्य उत्तमं

જે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પોતાના અભિષ્ટ હેતુને પ્રાપ્ત કરે છે, તે સ્વર્ગે જાય છે—જે પુરાણ લખાવી (અથવા પોતે લખી) તે ઉત્તમ ગ્રંથ બ્રાહ્મણ ઋષિઓને દાન આપે છે.

Verse 36

स ब्रह्मलोकमाप्नोति कुलानां शतमुद्धरेत् एकं श्लोकं पठेद्यस्तु पापपङ्काद्विमुच्यते

તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને પોતાના કુળની સો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે. પરંતુ જે એક શ્લોક પણ પાઠ કરે છે, તે પાપરૂપ કાદવમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 37

तस्माद्व्यास सदा श्राव्यं शिष्येभ्यः सर्वदर्शनं शुकाद्यैर् मुनिभिः सर्धं श्रोतुकामैः पुराणकं

અતએવ, હે વ્યાસ! સર્વદર્શનસમન્વિત આ પુરાણ શિષ્યોને સદા શ્રવણ કરાવવું જોઈએ; અને શુક આદિ મુનિઓ સાથે, સાંભળવા ઇચ્છુક ઋષિઓની સંગતમાં પણ.

Verse 38

आग्नेयं पठितं ध्यातं शुभं स्याद् भुक्तिमुक्तिदं अग्नये तु नमस्तस्मै येन गीतं पुरानकं

આગ્નેય પુરાણનું પાઠ અને ધ્યાન કરવાથી શુભતા થાય છે અને તે ભોગ તથા મોક્ષ—બન્ને આપે છે. જેના દ્વારા આ પ્રાચીન પુરાણ ગાયેલું છે તે અગ્નિદેવને નમસ્કાર.

Verse 39

व्यास उवाच वसिष्ठेन पुरा गीतं सूतैतत्ते मयोदितं पराविद्यापराविद्यास्वरूपं परमं पदम्

વ્યાસે કહ્યું—હે સૂત! વસિષ્ઠે પૂર્વકালে જે ગાયું હતું, તે જ મેં તને જણાવ્યું છે—પરાવિદ્યા અને અપારાવિદ્યાનું સ્વરૂપ તથા પરમ પદ (સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય)।

Verse 40

आग्नेयं दुर्लभं रूपं प्राप्यते भाग्यसंयुतैः ध्यायन्तो ब्रह्म चाग्नेयं पुराणं हरिमागताः

દુર્લભ આગ્નેય રૂપ ભાગ્યસંપન્નોને જ પ્રાપ્ત થાય છે. બ્રહ્મ તથા આગ્નેય પુરાણનું ધ્યાન કરતાં તેઓ હરિ (વિષ્ણુ)ને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 41

विद्यार्थिनस् तथा विद्यां राज्यं राज्यार्थिनो गताः अपुत्राः पुत्रिणः सन्ति नाश्रया आश्रयं गताः

વિદ્યાના ઇચ્છુકો વિદ્યાને પામે છે; રાજ્યના ઇચ્છુકો રાજ્યને પામે છે. નિઃસંતાન સંતાનવાન બને છે અને આશ્રયવિહિનને આશ્રય મળે છે.

Verse 42

सौभाग्यार्थी च सौभाग्यं मोक्षं मोक्षार्थिनो गताः लिखन्तो लेखयन्तश् च निष्पापश् च श्रियं गताः

સૌભાગ્યના ઇચ્છુકો સૌભાગ્ય પામે છે; મોક્ષના ઇચ્છુકો મોક્ષ પામે છે. જે લખે છે અને જે લખાવે છે, તેઓ પાપમુક્ત થઈ શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 43

शुकपैलमुखैः सूत आग्नेयन्तु पुराणकं रूपं चिन्तय यातासि भुक्तिं मुक्तिं न संशयः

હે સૂત! શુક અને પૈલના મુખેથી ઉપદિષ્ટ આ આગ્નેય પુરાણના સ્વરૂપનું ચિંતન કર. તું ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત કરશ; તેમાં સંશય નથી.

Verse 44

श्रावय त्वञ्च शिष्येभ्यो भक्तेभ्यश् च पुराणकम् सूत उवाच व्यास प्रसादादाग्नेयं पुराणं श्रुतमादरात्

તું પણ શિષ્યોને અને ભક્તોને આ પુરાણનું પાઠ-શ્રવણ કરાવ. સૂતે કહ્યું—વ્યાસના પ્રસાદથી મેં શ્રદ્ધા અને આદરપૂર્વક આગ્નેય પુરાણ સાંભળ્યું છે.

Verse 45

आग्नेयं ब्रह्मरूपं हि मुनयः शौनकादयः भवन्तो नैमिषारण्ये यजन्तो हरिमीश्वरं

હે મુનિઓ—શૌનકાદિ—તમે નૈમિષારણ્યમાં યજ્ઞ કરતા કરતાં અગ્નિતત્ત્વસંબંધિત, બ્રહ્મરૂપ ઈશ્વર હરિની ઉપાસના કરો છો।

Verse 46

तिष्ठन्तः श्रद्धया युक्तास्तस्माद्वः समुदीरितम् अग्निना प्रोक्तमाग्नेयं पुराणं वेदसम्मितं

અતએવ શ્રદ્ધાયુક્ત થઈ દૃઢપણે સ્થિર રહો; તેથી મેં તમને જણાવ્યું—અગ્નિ દ્વારા પ્રોક્ત આગ્નેય પુરાણ, જે વેદસંમિત છે।

Verse 47

ब्रह्मविद्याद्वयोपेतं भुक्तिदं मुक्तिदं महत् नास्मात्परतरः सारो नास्मात्परतरः सुहृत्

આ દ્વિવિધ બ્રહ્મવિદ્યાથી યુક્ત, મહાન છે—ભોગ અને મોક્ષ આપનાર. આથી પર કોઈ ઊંચો સાર નથી, અને આથી પર કોઈ મોટો હિતૈષી નથી।

Verse 48

नास्मात्परतरो ग्रन्थो नास्मात्परतरो गतिः नास्मात्परतरं शास्त्रं नास्मात्परतरा श्रुतिः

આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ ગ્રંથ નથી; આથી ઊંચી કોઈ ગતિ/આશ્રય નથી. આથી મોટું કોઈ શાસ્ત્ર નથી; અને આથી ઊંચી કોઈ શ્રુતિ નથી।

Verse 49

नास्मात्परतरं ज्ञानं नास्मात्परतरा स्मृतिः नास्मात्परो ह्य् आगमो ऽस्ति नास्माद्विद्या परास्ति हि

આથી ઊંચું કોઈ જ્ઞાન નથી; આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ સ્મૃતિ નથી. આથી પર કોઈ આગમ નથી; અને આથી પર કોઈ વિદ્યા પણ નથી।

Verse 50

नास्मात्परः स्यात्सिद्धन्तो नास्मात्परममङ्गलम् नास्मात्परो ऽस्ति वेदान्तः पुराणं परमन्त्विदं

આથી ઊંચો કોઈ સિદ્ધાંત નથી, આથી મોટું કોઈ મંગલ નથી. આથી શ્રેષ્ઠ કોઈ વેદાંત નથી; આ પુરાણ જ પરમ છે.

Verse 51

नास्मात्परतरं भूमौ विद्यते वस्तु दुर्लभम् आग्नेये हि पुराणे ऽस्मिन् सर्वविद्याः प्रदर्शिताः

પૃથ્વી પર આથી વધુ દુર્લભ વસ્તુ નથી; કારણ કે આ આગ્નેય પુરાણમાં સર્વ વિદ્યાઓ પ્રગટ કરવામાં આવી છે.

Verse 52

सर्वे मत्स्यावताराद्या गीता रामायणन्त्विह हरिवंशो भारतञ्च नव सर्गाः प्रदर्शिताः

અહીં મત્સ્યાવતાર આદિ સર્વ કથાઓ, તેમજ ગીતા, રામાયણ, હરિવંશ, ભારત અને નવ-સર્ગ—બધું વર્ણવાયું છે.

Verse 53

आगमो वैष्णवो गीतः पूजादीक्षाप्रतिष्ठया पवित्रारोहणादीनि प्रतिमालक्षणादिकं

વૈષ્ણવ આગમ ઉપદેશિત થયો છે—પૂજા, દીક્ષા અને પ્રતિષ્ઠા સાથે; પવિત્રારોહણ આદિ વિધિઓ તથા પ્રતિમા-લક્ષણ આદિ વિગતો સહિત.

Verse 54

प्रासादलक्षणाद्यञ्च मन्त्रा वै भुक्तिमुक्तिदाः शैवागमस्तदर्थश् च शाक्तेयः सौर एव च

પ્રાસાદ-લક્ષણ આદિથી આરંભ થતા મંત્રો ભોગ અને મોક્ષ આપનારા છે. તેમનો તાત્પર્ય શૈવ આગમમાં, તેમજ શાક્ત અને સૌર આગમોમાં પણ કહ્યો છે.

Verse 55

मण्डलानि च वास्तुश् च मन्ताणि विविधानि च प्रतिसर्गश्चानुगीतो ब्रह्माण्डपरिमण्डलं

મંડલો, વાસ્તુશાસ્ત્ર, વિવિધ મંત્રો તથા પ્રતિસર્ગનો ઉપદેશ વર્ણવાયો; તેમજ બ્રહ્માંડરૂપ અંડાનું પરિમાણ અને વિસ્તાર પણ જણાવાયો.

Verse 56

गीतो भुवनकोषश् च द्वीपवर्षादिनिम्नगाः गयागङ्गाप्रयागादि तीर्थमाहात्म्यमीरितं

ભુવનકોશ, દ્વીપ-વર્ષો, નદીઓ વગેરેનું વર્ણન ગાયું છે; તેમજ ગયા, ગંગા, પ્રયાગ વગેરે તીર્થોની મહિમા પણ પ્રગટ કરાઈ છે.

Verse 57

ज्योतिश् चक्रं ज्योतिषादि गीतो युद्धजयार्णवः मन्वन्तरादयो गीताः धर्मा वर्णादिकस्य च

જ્યોતિષચક્ર તથા જ્યોતિષાદિ વિદ્યાઓ ગાઈ છે; ‘યુદ્ધજયાર્ણવ’ પણ ગાયું; મન્વંતર વગેરે વિષયો અને વર્ણાદિ સંબંધિત ધર્મનિયમો પણ વર્ણવાયા છે.

Verse 58

अशौचं द्रव्यशुद्धिश् च प्रायश्चित्तं प्रदर्शितं राजधर्मा दानधर्मा व्रतानि विविधानि च

અશૌચ, દ્રવ્યશુદ્ધિ અને પ્રાયશ્ચિત્તનું નિરૂપણ કરાયું; તેમજ રાજધર્મ, દાનધર્મ અને વિવિધ વ્રતો પણ જણાવાયા છે.

Verse 59

व्यवहाराः शान्तयश् च ऋग्वेदादिविधानकं सूर्यवंशः सोमवंशो धनुर्वेदश् च वैद्यकं

વ્યવહાર-ન્યાય અને શાંતિવિધિઓ, ઋગ્વેદાદિ વિધાન, સૂર્યવંશ અને સોમવંશ, તેમજ ધનુર્વેદ અને વૈદ્યક પણ વર્ણવાયા છે.

Verse 60

गान्धर्ववेदो ऽर्थशास्त्रं मीमांसा न्यायविस्तरः पुराणसंख्यामाहत्म्यं छन्दो व्यकरणं स्मृतं

ગાન્ધર્વવેદ, અર્થશાસ્ત્ર, મીમાંસા, ન્યાયનો વિસ્તૃત પ્રણાલી, પુરાણોની સંખ્યા તથા માહાત્મ્ય, છંદ અને વ્યાકરણ—આ બધાં પણ વિદ્યાના અંગરૂપે સ્મૃત છે।

Verse 61

अलङ्कारो विघण्डुश् च शिक्षाकल्प इहोदितः स्मृतः नैमित्तिकः प्राकृतिको लय आत्यन्तिकः

અહીં અલંકાર, વિઘંડુ તથા શિક્ષા-કલ્પ જણાવાયા છે. અને લય (પ્રલય) ત્રણ પ્રકારનો સ્મૃત છે—નૈમિત્તિક, પ્રાકૃતિક અને આત્યંતિક।

Verse 62

वेदान्तं ब्रह्मविज्ञानं योगो ह्य् अष्टाङ्ग ईरितः स्तोत्रं पुराणमाहात्म्यं विद्या ह्य् अष्टादश स्मृताः

વેદાંત, બ્રહ્મવિજ્ઞાન અને અષ્ટાંગયોગ; તેમજ સ્તોત્ર અને પુરાણમાહાત્મ્ય—આ બધું અષ્ટાદશ વિદ્યાઓમાં સ્મૃત છે।

Verse 63

ऋग्वेदाद्याः परा ह्य् अत्र पराविद्याक्षरं परं सप्रपञ्चं निष्प्रपञ्चं ब्रह्मणो रूपमीरितं

અહીં ઋગ્વેદ વગેરે વેદોને ‘પરા’ (ઉચ્ચ) વિદ્યા કહેવાઈ છે; પરંતુ પરમ અક્ષર પરાવિદ્યા બ્રહ્મનું સ્વરૂપ કહેવાયું છે—સપ્રપંચ પણ અને નિષ્પ્રપંચ પણ।

Verse 64

इदं पञ्चदशसोहस्रं शतकोटिप्रविस्तरं देवलोके दैवतैश् च पुराणं पठ्यते सदा

આ પુરાણ પંદર હજાર શ્લોકોનું છે અને વિસ્તારમાં શતકોટિ સુધી (વિસ્તૃત) છે; દેવલોકમાં દેવતાઓ દ્વારા પણ તેનું પઠન સદા થાય છે।

Verse 65

लोकानां हितकामेन संक्षिप्योद्गीतमग्निना सर्वं ब्रह्मेति जानीध्वं मुनयः शौनकादयः

લોકોના હિતની ઇચ્છાથી અગ્નિએ સંક્ષેપમાં આ ઉપદેશ ગાયો— “સર્વં બ્રહ્મ છે,” હે શૌનકાદિ મુનિઓ, એમ જાણો।

Verse 66

शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि यः पठेत्पाठयेदपि लिखेल्लेखापयेद्वापि युजयेत्कीर्तयेदपि

જે સાંભળે અથવા સાંભળાવે; જે પાઠ કરે અથવા કરાવે; જે લખે અથવા લખાવે; જે આચરણમાં ઉતારે અથવા ઉંચે સ્વરે કીર્તન કરે— તે જણાવેલ પુણ્યફળનો અધિકારી બને છે।

Verse 67

पुराणपाठकञ्चैव पूजयेत् प्रयतो नृपः गोभूहिरण्यदानाद्यैर् वस्त्रालङ्कारतर्पणैः

અને રાજાએ સંયમપૂર્વક પુરાણપાઠકનું પૂજન કરવું— ગાય, ભૂમિ, સોનું વગેરે દાનોથી, તેમજ વસ્ત્ર, આભૂષણ અને તર્પણથી।

Verse 68

तं संपूज्य लभेच्चैव पुराणश्रवणात् फलं पुराणान्ते च वै कुर्यादवश्यं द्विजभोजनं

તેમને યોગ્ય રીતે પૂજીને પુરાણ-શ્રવણનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે; અને પુરાણના અંતે અવશ્ય દ્વિજભોજન કરાવવું જોઈએ।

Verse 69

निर्मलः प्राप्तसर्वार्थः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात् शरयन्त्रं पुस्तकाय सूत्रं वै पत्रसञ्चयं

તે નિર્મળ બની, સર્વ હેતુઓ પ્રાપ્ત કરીને, પોતાના કુટુંબসহ સ્વર્ગને પામે છે। તેમજ પુસ્તક માટે શરયંત્ર (બંધન-ઉપકરણ), સૂત્ર અને પત્રસંચય તૈયાર કરવો।

Verse 70

पट्टिकाबन्धवस्त्रादि दद्याद् यः स्वर्गमाप्नुयात् यो दद्याद्ब्रह्मलोकी स्यात् पुस्तकं यस्य वै गृहे

જે પટ્ટિકા-બંધવાળા વસ્ત્ર વગેરેનું દાન કરે છે તે સ્વર્ગ પામે છે. જે પુસ્તકનું દાન કરે છે તે બ્રહ્મલોકમાં વસે છે; જેના ઘરમાં પવિત્ર ગ્રંથ રહે છે તે ધન્ય છે.

Verse 71

तस्योत्पातभयं नास्ति भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् यूयं समरत चाग्नेयं पुराणं रूपमैश्वरं सूतो गतः पुजितस्तैः शौनकाद्या हरिं यायः

તેને અપશકુનરૂપ ઉત્પાતનો ભય રહેતો નથી; તે ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત કરે છે. તમે અગ્નેય પુરાણનું સ્મરણ કરો; તે પ્રભુના ઐશ્વર્યનું જ સ્વરૂપ છે. ત્યારબાદ સૂત તેઓ દ્વારા પૂજિત થઈને પ્રસ્થાન કર્યો; શૌનક આદિ હરિ પાસે ગયા.