Adhyaya 368

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नित्यनैमित्तिकप्राकृतप्रलया नाम सप्तषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः आत्यन्तिकलयगर्भोत्पत्तिनिरूपणं अग्निर् उवाच आत्यन्तिकं लयं वक्ष्ये ज्ञानादात्यन्तिको लयः आध्यात्मिकादिसन्तापं ज्ञात्वा स्वस्य विरागतः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘નિત્ય, નૈમિત્તિક અને પ્રાકૃત પ્રલય’ નામનો ૩૬૭મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૬૮મો અધ્યાય આરંભે છે—‘આત્યંતિક લય અને હિરણ્યગર્ભોત્પત્તિનું નિરૂપણ’. અગ્નિ બોલ્યા—હું આત્યંતિક લય કહું છું; જ્ઞાનથી જ આત્યંતિક લય થાય છે. આધ્યાત્મિક આદિ સંતાપોને જાણી મનુષ્ય પોતાના (સાંસારિક) આસક્તિથી વિરક્ત થાય છે.

Verse 2

आध्यात्मिकस्तु सन्तापःशारीरो मानसो द्विधा शारीरो बहुभिर्भेदैस्तापो ऽसौ श्रूयतां द्विज

આધ્યાત્મિક સંતાપ બે પ્રકારનો છે—શારીરિક અને માનસિક. શારીરિક સંતાપ અનેક ભેદોવાળો કહેવાય છે; હે દ્વિજ, સાંભળો.

Verse 3

त्यक्त्वा जीवो भोगदेहं गर्भमाप्रोति कर्मभिः आतिवाहिकसंज्ञस्तु देहो भवति वै द्विज

ભોગદેહ (સ્થૂલ અનુભવ-શરીર) ત્યજી જીવ પોતાના કર્મોના વશથી ગર્ભને પ્રાપ્ત થાય છે; હે દ્વિજ, ત્યાર પછી ‘આતિવાહિક’ નામનો દેહ (સૂક્ષ્મ વહન-શરીર) ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 4

केवलं स मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते याम्यैः पुंभिर्मनुष्याणां तच्छरीरं द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, મનુષ્યોના મૃત્યુકાળે યમના પુરુષો માત્ર તે સૂક્ષ્મ જીવતત્ત્વને લઈ જાય છે; માનવનું સ્થૂલ શરીર અહીં જ પાછળ રહી જાય છે।

Verse 5

नीयते याम्यमार्गेण प्राणिनां मुने ततः स्वर्याति नरकं स भ्रमेद्घटयन्त्रवत्

હે મુને, ત્યારબાદ પ્રાણી યમમાર્ગે લઈ જવાય છે; પછી તે નરકમાં પહોંચીને ઘટયંત્ર (જળચક્ર) જેવી રીતે ઘૂમતો રહે છે।

Verse 6

कर्मभूमिरियं ब्रह्मन् फलभूमिरसौ स्मृता यमो योनीश् च नरकं निरूपयति कर्मणा

હે બ્રહ્મન્, આ લોક કર્મભૂમિ તરીકે સ્મૃત છે અને તે લોક ફલભૂમિ તરીકે સ્મૃત છે; પોતાના કર્મ અનુસાર યમ તથા યોનીશ્વર નરક નિર્ધારિત કરે છે।

Verse 7

पूरणीयाश् च तेनैव यमञ्चैवानुपश्यतां वायुभूताः प्राणिनश् च गर्भन्ते प्राप्नुवन्ति हि

તે જ વિધાનથી યમને જોનારાઓ પોતાની નિયત ‘પૂરણ’ (પૂર્ણતા) પૂર્ણ કરે છે; અને પ્રાણીઓ વાયુસમાન સૂક્ષ્મ બની ખરેખર ગર્ભપ્રવેશ, એટલે પુનર્જન્મ, પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 8

यमदूतैर् मनुष्यस्तु नीयते तञ्च पश्यति धर्मी च पूज्यते तेन पापिष्ठस्ताड्यते गृहे

મનુષ્યને યમદૂતોએ લઈ જાય છે અને તે તે લોકને જુએ છે; ત્યાં ધર્મીનું પૂજન થાય છે, અને અતિપાપીને યમગૃહમાં દંડ આપી મારવામાં આવે છે।

Verse 9

शुभाशुभं कर्म तस्य चित्रगुप्तो निरूपयेत् बान्धवानामशौचे तु देहे खल्वातिवाहिके

તેના શુભ અને અશુભ કર્મોનું ચિત્રગુપ્ત નિર્ધારણ કરીને લેખન કરે છે. અને સગાંઓના અશૌચકાળમાં કહેવાતું ‘આતિ વાહિક દેહ’ ખરેખર (મૃત સાથે) સંકળાયેલું રહે છે.

Verse 10

तिष्ठन्नयति धर्मज्ञ दत्तपिण्डाशनन्ततः तन्यक्त्वा प्रेतदेहन्तु प्राप्यान्यं प्रेतलोकतः

હે ધર્મજ્ઞ! પિંડદાન આપીને તે અન્ન ગ્રહણ કર્યા પછી તે આગળ વધે છે; ત્યારબાદ પ્રેતદેહ ત્યજી પ્રેતલોકમાં બીજો (સૂક્ષ્મ) દેહ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 11

वसेत् क्षुधा तृषा युक्त आमश्राद्धान्नभुङ्नरः आतिवाहिकेदेहात्तु प्रेतपिण्डैर् विना नरः

માણસ ભૂખ અને તરસથી પીડિત રહી શ્રાદ્ધના કાચા (અપક્વ) અન્ન પર જ જીવતો રહે છે; અને આતિ વાહિક દેહમાં પ્રેતપિંડો વિના તેનું પોષણ થતું નથી.

Verse 12

न हि मोक्षमवाप्नोति पिण्डांस्तत्रैव सो ऽश्रुते कृते सपिण्डीकरणे नरः संवत्सरात्परं

જ્યાં સુધી પિંડો ત્યાં જ (અવિલીન) રહે છે ત્યાં સુધી તે મોક્ષ પામતો નથી; પરંતુ સપિંડિકરણ વિધિ થયા પછી, એક વર્ષ પૂર્ણ થતાં, તે પિતૃગણમાં સમાવિષ્ટ થાય છે.

Verse 13

प्रेतलौकिके इति ख प्रेतदेहं समुतमृज्य भोगदेहं प्रपद्यते भोगदेहावुभौ प्रोक्तावशुभशुभसंज्ञितौ

પ્રેતલોક વિષયક ઉપદેશમાં કહેવામાં આવ્યું છે—પ્રેતદેહ ત્યજી તે ભોગદેહ પ્રાપ્ત કરે છે. ભોગદેહ બે પ્રકારના કહ્યા છે: અશુભસંજ્ઞિત અને શુભસંજ્ઞિત.

Verse 14

भुक्त्वा तु भोगदेहेन कर्मबन्धान्निपात्यते तं देहं परतस्तस्माद्भक्षयन्ति निशाचराः

ભોગ-દેહ દ્વારા ફળ ભોગવીને જીવ કર્મબંધનમાંથી પતિત થાય છે; ત્યારબાદ તે દેહને નિશાચર (પ્રેતાદિ) ભક્ષણ કરે છે।

Verse 15

पापे तिष्ठति चेत् स्वर्गं तेन भुक्तं तदा द्विज तदा द्वितीयं गृह्णाति भोगदेहन्तु पापिनां

હે દ્વિજ! જો પાપ બાકી રહે, તો તેના દ્વારા સ્વર્ગ પણ ભોગવીને ક્ષય પામે છે; ત્યારે પાપી બીજો ભોગ-દેહ ધારણ કરે છે।

Verse 16

भुक्त्वा पापन्तु वै पश्चाद्येन भुक्तं त्रिपिष्टपं शुचीनां श्रीमतां गेहे स्वर्गभ्रष्टो ऽभिजायते

પાપનું ફળ ભોગવી લીધા પછી, જેણે ત્રિપિષ્ટપ નામનું સ્વર્ગ ભોગવ્યું હતું, તે સ્વર્ગચ્યૂત થઈ શુચિ અને શ્રીમંતોના ગૃહમાં જન્મે છે।

Verse 17

पुण्ये तिष्ठति चेत्पापन्तेन भुक्तं तदा भवेत् तस्मिन् सम्भक्षिते देहे शुभं गृह्णाति विग्रहम्

જો પુણ્યમાં પાપ સ્થિત હોય, તો તે પાપ તે જ પુણ્ય દ્વારા ભોગવીને ક્ષય પામે છે; તે દેહ ક્ષય પામતાં જીવ શુભ વિગ્રહ ધારણ કરે છે।

Verse 18

कर्मण्यल्पावशेषे तु नरकादपि मुच्यते मुक्तस्तु नरकाद्याति तिर्यग्योनिं न संशयः

કર્મનો થોડોક અવશેષ રહે ત્યારે નરકમાંથી પણ મુક્તિ મળે છે; નરકથી મુક્ત થયેલો તિર્યક્-યોનિ (પશુ-યોનિ)માં જાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 19

जीवः प्रविष्टो गर्भन्तु कलले ऽप्यत्र तिष्ठति घनीभूतं द्वितीये तु तृतीये ऽवयवास्ततः

જીવ ગર્ભમાં પ્રવેશ કરીને કલલ અવસ્થામાં પણ ત્યાં જ રહે છે. બીજા માસમાં તે ઘનીભૂત થાય છે અને ત્રીજા માસમાં ત્યારબાદ અંગ-પ્રત્યંગો પ્રગટ થાય છે.

Verse 20

चतुर्थे ऽस्थीनि त्वङ्मांसम्पञ्चमे रोमसम्भवः षष्ठे चेतो ऽथ जीवस्य दुःखं विन्दति सप्तमे

ચોથા માસમાં હાડકાં, ચામડી અને માંસ બને છે. પાંચમા માસમાં રોમનો ઉદ્ભવ થાય છે. છઠ્ઠા માસમાં ચેતના પ્રગટે છે અને સાતમા માસમાં જીવ દુઃખનો અનુભવ કરે છે.

Verse 21

जरायुवेष्टिते देहे मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिस् तथा मध्ये क्लीवस्तु वामे स्त्री दक्षिणे पुरुषस्थितिः

જ્યારે ભ્રૂણદેહ જરાયુથી આવૃત હોય અને મસ્તક પાસે હાથ અંજલિબદ્ધ હોય, ત્યારે મધ્યમાં ક్లీવ, ડાબે સ્ત્રી અને જમણે પુરુષ—એવી તેમની સ્થિતિ કહેવાય છે.

Verse 22

तिष्ठत्युदरभागे तु पृष्ठस्याभिमुखस् तथा यस्यां तिष्ठत्यसौ योनौ तां स वेत्ति न संशयः

તે ઉદરભાગમાં સ્થિત રહે છે અને પીઠ બહારની તરફ હોય તેમ રહે છે. જે યોનિમાં તે રહે છે, તે યોનિને તે જાણે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 23

सर्वञ्च वेत्ति वृत्तान्तमारभ्य नरजम्मनः गच्छतीति क अन्धकारञ्च महतीं पीडां विन्दति मानवः

માનવજન્મના આરંભથી લઈને સર્વ વૃત્તાંત તે જાણે છે. ત્યારબાદ તેનું મન જાણે નરક તરફ ગતિ કરે છે; ત્યાં તે મહાન અંધકાર અને તીવ્ર પીડાનો અનુભવ કરે છે.

Verse 24

मातुराहारपीतन्तु सप्तमे मास्युपाश्नुते अष्टमे नवमे मासि भृशमुद्विजत तथा

સાતમા માસે ગર્ભ માતાએ ભક્ષિત‑પીત આહાર‑પાનનો અંશ ગ્રહણ કરે છે; અને આઠમા તથા નવમા માસે તે તેમ જ અત્યંત ઉદ્વિગ્ન થાય છે।

Verse 25

व्यवाये पीडामाप्नोति मातुर्व्यायामके तथा व्याधिश् च व्याधितायां स्यान्मुहूर्तं शतवर्षवत्

સંભોગથી પીડા થાય છે; તેમ જ માતા અતિશય પરિશ્રમ કરે ત્યારે પણ (ગર્ભને) કષ્ટ થાય છે. અને રોગાવસ્થામાં એક મુહૂર્ત પણ સો વર્ષ સમાન લાગે છે।

Verse 26

सन्तप्यते कर्मभिस्तु कुरुते ऽथ मनोरथान् गर्भाद्विनिर्गतो ब्रह्मन् मोक्षज्ञानं करिष्यति

તે પોતાના કર્મોથી સંતપ્ત થાય છે અને પછી મનોઇચ્છાઓ પીછો કરે છે; પરંતુ હે બ્રહ્મન, ગર્ભમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી તે મોક્ષદાયક જ્ઞાનનું અનુષ્ઠાન કરશે।

Verse 27

सूतिवातैर् अधीभूतो निःसरेद्योनियन्त्रतः पीड्यमानो मासमात्रं करस्पर्शेन दुःखितः

પ્રસવવાયુઓથી અભિભૂત થઈ તે યોનિમાર્ગના સંકોચનમાંથી બહાર નીકળે છે; દબાઈ‑ચપટી જઈ, લગભગ એક માસ સુધી હાથના સ્પર્શથી પણ દુઃખી રહે છે।

Verse 28

खशब्दात् क्षुद्रश्रोतांसि देहे श्रोत्रं विविक्तता श्वासोच्छासौ गतिर्वायोर्वक्रसंस्पर्शनं तथा

આકાશ અને શબ્દથી દેહમાં સૂક્ષ્મ સ્રોતાંસિ (નાડીઓ) ઉત્પન્ન થાય છે; શરીરમાં શ્રવણઇન્દ્રિય અને વિવિક્તતા (ભેદગુણ) પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. તેમ જ શ્વાસ‑ઉચ્છ્વાસ, વાયુની ગતિ અને વક્ર‑સંસ્પર્શન (સ્પર્શજ્ઞાન) પણ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 29

अग्नेरूपं दर्शनं स्यादूष्मा पङ्क्तिश् च पित्तकं मेधा वर्णं बलं छाया तेजः शौर्यं शरीरके

શરીરમાં અગ્નિનું સ્વરૂપ ‘દર્શન’ (દૃષ્ટિશક્તિ) કહેવાય છે; ઉષ્મા, કાર્યોની ક્રમબદ્ધ વ્યવસ્થા (પંક્તિ) તથા પિત્ત પણ. તેમ જ મેધા, વર્ણ, બળ, છાયા, તેજ, કાંતિ અને શૌર્ય—આ બધું અગ્નિતત્ત્વનાં દેહસ્થ રૂપો છે.

Verse 30

जलात्स्वेदश् च रसनन्देहे वै संप्रजायते क्लेदो वसा रसा तक्रं शुक्रमूत्रकफादिकं

જળમાંથી સ્વેદ ઉત્પન્ન થાય છે; અને દેહમાં ‘રસ’માંથી નિશ્ચયે ક્લેદ (આર્દ્રતા), વસા (ચરબી), રસજ ઉપધાતુઓ, તક્રસમાન દ્રવ, તેમજ શુક્ર, મૂત્ર, કફ વગેરે ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 31

भूमेर्ध्राणं केशनखं गौरवं स्थिरतो ऽस्थितः मातृजानि मृदून्यत्र त्वङ्मांसहृदयानि च

પૃથ્વી-તત્ત્વમાંથી ઘ્રાણેન્દ્રિય, કેશ અને નખ, ગૌરવ (ભારપણ) તથા સ્થૈર્ય ઉત્પન્ન થાય છે. અહીં ‘માતૃજ’ ગણાતા કોમળ અંગો—ત્વચા, માંસ અને હૃદય—આ પણ પૃથ્વીજન્ય માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 32

नाभिर्मज्जा शकृन्मेदः क्लेदान्यामाशयानि च पितृजानि शिरास्नायुशुक्रञ्चैवात्मजानि तु

નાભિ, મજ્જા, શકૃત (મલ), મેદ (ચરબી), ક્લેદાદિ આર્દ્ર સ્રાવો તથા આમાશય વગેરે ‘પિતૃજ’ કહેવાય છે; જ્યારે શિરાઓ (રક્તવાહિનીઓ), સ્નાયુ અને શુક્ર ‘આત્મજ’ કહેવાય છે.

Verse 33

कामक्रोधौ भयं हर्षो धर्माधर्मात्मता तथा आकृतिः स्वरवर्णौ तु मेहनाद्यं तथा च यत्

કામ અને ક્રોધ, ભય અને હર્ષ, ધર્મ કે અધર્મ તરફની વૃત્તિ; દેહાકૃતિ, સ્વર અને વર્ણ, તેમજ મૂત્રવિસર્જન વગેરે—આવા જે કોઈ લક્ષણો હોય તે સર્વ જાણવાં અને પરખવાં યોગ્ય છે.

Verse 34

श्वासोच्छासौ सनिर्वापौ वाह्यसंस्पर्शनमिति ञ नाभिर्मेडमिति ख , ञ च ???

એક પાઠમાં—શ્વાસ-ઉચ્છ્વાસ, નિર્વાપ/શમન અને બાહ્ય સ્પર્શ એમ કહેવામાં આવ્યું છે. બીજા પાઠમાં “નાભિ અને મેઢ્ર (જનનેન્દ્રિય-પ્રદેશ)” એમ છે; વધુ એક પાઠાંતર પણ સૂચિત છે, પરંતુ પાઠ ભ્રષ્ટ/સંદિગ્ધ છે.

Verse 35

तामसानि तथाज्ञानं प्रमादालस्यतृट्क्षुधाः मोहमात्सर्यवैगुण्यशोकायासभयानि च

તામસ ગુણના લક્ષણો—અજ્ઞાન, પ્રમાદ, આળસ, તૃષા અને ક્ષુધા, મોહ, માત્સર્ય, વૈગुण્ય (દોષપ્રવૃત્તિ), શોક, આયાસ અને ભય પણ.

Verse 36

कामक्रोधौ तथा शौर्यं यज्ञेप्सा बहुभाषिता अहङ्कारः परावज्ञा राजसानि महामुने

કામ અને ક્રોધ, તેમજ શૌર્ય, યજ્ઞ કરવાની ઇચ્છા, બહુ બોલવું, અહંકાર અને પરાવજ્ઞા—હે મહામુને, આ રાજસ સ્વભાવના લક્ષણો છે.

Verse 37

धर्मेप्सा मोक्षकामित्वं परा भक्तिश् च केशवे दाक्षिण्यं व्यवसायित्वं सात्विकानि विनिर्दिशेत्

ધર્મની ઇચ્છા, મોક્ષની કામના, કેશવ પ્રત્યે પરમ ભક્તિ, દાક્ષિણ્ય (ઉદારતા/સૌજન્ય) અને વ્યવસાયિત્વ (દૃઢ નિશ્ચય)—આને સાત્ત્વિક ગુણો તરીકે નિર્દેશવામાં આવે છે.

Verse 38

चपलः क्रोधनो भीरुर्बहुभाषो कलिप्रियः स्वप्ने गगनगश् चैव बहुवातो नरो भवेत्

જે પુરુષને સ્વપ્નમાં આકાશમાં ગમન કરતો દેખાય, તે ચપળ, ક્રોધી, ભીરુ, બહુ બોલનાર, કલહપ્રિય અને બહુવાત (વાતદોષની અધિકતા) યુક્ત બને છે.

Verse 39

अकालपलितः क्रोर्धो महाप्राज्ञो रणप्रियः स्वप्ने च दीप्तिमत्प्रेक्षी बहुपित्तो नरो भवेत्

જે પુરુષ અકાળે વાળ સફેદ થાય, ક્રોધી હોય, મહાપ્રાજ્ઞ હોય, રણપ્રિય હોય અને સ્વપ્નમાં દીપ્તિમાન તેજ જુએ—તેને બહુપિત્ત પ્રકૃતિનો કહેવાય છે.

Verse 40

स्थिरमित्रः स्थिरोत्साहः स्थिराङ्गो द्रविणान्वितः स्वप्ने जलसितालोकी बहुश्ले ष्मा नरो भवेत्

જેના મિત્રો સ્થિર હોય, ઉત્સાહ સ્થિર હોય, અંગો સ્થિર હોય, ધનસંપન્ન હોય અને સ્વપ્નમાં સફેદ/સ્વચ્છ જળ જુએ—તે બહુશ્લેષ્મા (કફ-પ્રધાન) કહેવાય છે.

Verse 41

रसस्तु प्राणिनां देहे जीवनं रुधिरं तथा लेपनञ्च तथा मांसमेधस्नेहकरन्तु तत्

પ્રાણીઓના દેહમાં રસ જ જીવનનો આધાર છે; એ જ રસ રુધિર (રક્ત) બની, લેપન/સ્નેહન કરે છે, માંસ અને મેદ (ચરબી) ઉત્પન્ન કરે છે અને સ્નિગ્ધતા (સ્નેહ) પણ જનાવે છે—એવું તત્ત્વજ્ઞો કહે છે.

Verse 42

धारणन्त्व् अस्थि मज्जा स्यात्पूरणं वीर्यवर्धनं शुक्रवीर्यकरं ह्य् ओजः प्राणकृज्जीवसंस्थितिः

અસ્થિમજ્જા અસ્થિઓને ધારણ કરે છે, પૂરણ/પોષણ કરે છે અને વીર્ય વધારે છે. ઓજસ જ શુક્ર અને બળનું કારણ છે; તે પ્રાણ ઉત્પન્ન કરે છે અને જીવિત અવસ્થાનો સ્થિર આધાર છે.

Verse 43

ओजः शुक्रात् सारतरमापीतं हृदयोपगं षडङ्गशक्थिनी बाहुर्मूर्धा जठरमीरितं

ઓજ શુક્રમાંથી ગ્રહિત થયેલું સર્વોત્તમ સારતત્ત્વ છે; તે હૃદયમાં નિવાસ કરે છે. સ્મૃતિ અનુસાર તે દેહમાં સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે—ષડંગ, શક્થિ (જાંઘ/પગ), બાહુ, મૂર્ધા અને જઠર સુધી.

Verse 44

षट्त्वचा वाह्यतो यद्वदन्या रुधिरधारिका विलासधारिणी चान्या चतुर्थी कुण्डधारिणी

ત્વચાના છ સ્તરો છે. બહારથી અંદર તરફ ક્રમે—એક યથોક્ત છે; બીજી રક્ત ધારણ કરનારી; ત્રીજી શિરા-નાડી વગેરે વાહિનીઓ ધારણ કરનારી; અને ચોથી કુંડ એટલે ફોડા-ફુંસી ધારણ કરનારી કહેવાય છે.

Verse 45

पञ्चमी विद्रधिस्थानं षष्ठी प्राणधरा मता कलासप्तमौ मांसधरा द्वितीया रक्तधारिणी

પાંચમી કલા વિદ્રધી (અંદરનો ફોડો)નું સ્થાન માનવામાં આવે છે; છઠ્ઠી પ્રાણધારિણી છે. સાતમી કલા માંસધારિણી છે; અને બીજી કલા રક્તધારિણી કહેવાય છે.

Verse 46

यकृत्प्लीहाश्रया चान्या मेदोधरास्थिधारिणी मज्जाश्लेष्मपुरीषाणां धरा पक्वाशयस्थिता षष्ठी पित्तधरा शुक्रधरा शुक्राशयापरा

એક ધરા યકૃત અને પ્લીહાના આશ્રય પ્રદેશમાં સ્થિત છે; બીજી ધરા મેદ, ઉદર અને અસ્થિને ધારણ કરે છે. મજ્જા, શ્લેષ્મા અને પુરીષનો આધાર પક્વાશય (મોટા આંતરડા)માં સ્થિત છે. છઠ્ઠી ધરા પિત્તધારિણી છે; અને બીજી ધરા શુક્રધારિણી, જે શુક્રાશયમાં સ્થિત છે.