Adhyaya 376

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच ब्रह्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि संसाराज्ञानमुक्तये अयमात्मा पर्ं ब्रह्म अहमस्मीति मुच्यते

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘સમાધિ’ નામનો ત્રણસો પંચોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો છોતેરમો અધ્યાય ‘બ્રહ્મજ્ઞાન’ શરૂ થાય છે. અગ્નિ બોલ્યા—સંસારબંધક અજ્ઞાનથી મુક્તિ માટે હું બ્રહ્મજ્ઞાન કહું છું. ‘આ આત્મા પરમ બ્રહ્મ છે; હું એ જ છું’ એમ જાણવાથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 2

देह आत्मा न भवति दृस्यत्वाच्च घटादिवत् प्रसप्ते मरणे देहादात्मान्यो ज्ञायते ध्रुवं

દેહ આત્મા નથી, કારણ કે તે ઘટ વગેરેની જેમ દૃશ્ય વિષય છે. મરણ થયા પછી આત્મા દેહથી ભિન્ન છે એમ નિશ્ચિત રીતે સમજાય છે.

Verse 3

देहः स चेदव्यवहरेद्विकार्यादिसन्निभः चक्षुरादीनीन्द्रियाणि नात्मा वै करणं त्वतः

જો દેહ વ્યવહાર-ક્રિયાનો સાધન ન હોત, તો તે વિકારી જડ પદાર્થ સમાન હોત. તેથી ચક્ષુ વગેરે ઇન્દ્રિયો જ કરણ (સાધન) છે; આત્મા કરણ નથી.

Verse 4

मनो धीरपि आत्मा न दीपवत् करणं त्वतः प्राणो ऽप्यात्मा न भवति सुषुप्ते चित्प्रभावतः

મન ધીર હોય તોય આત્મા નથી; દીવા જેવી રીતે તે માત્ર એક કરણ છે. તેમ જ પ્રાણ પણ આત્મા નથી, કારણ કે સુષુપ્તિમાં ચૈતન્યપ્રભાવથી આત્મા ભિન્ન હોવાનું સ્પષ્ટ થાય છે.

Verse 5

जाग्रत्स्वप्ने च चैतन्यं सङ्कीर्णत्वान्न बुध्यते विज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्ते ज्ञायते यतः

જાગ્રત અને સ્વપ્નમાં ચૈતન્ય વિષય-વૃત્તિઓ સાથે મિશ્ર હોવાથી અલગથી ઓળખાતું નથી. પરંતુ સુષુપ્તિમાં પ્રાણ ભેદ-વિજ્ઞાનરહિત છે એમ જાણાય છે; તેથી તે અવસ્થા નિશ્ચિત થાય છે.

Verse 6

अतो नात्मेन्द्रियं तस्मादिन्त्रियादिकमात्मनः अहङ्कारो ऽपि नैवात्मा देहवद्व्यभिचारतः

અતએવ ઇન્દ્રિય આત્મા નથી; તેથી ઇન્દ્રિયાદિ સર્વ ઉપકરણો આત્મસ્વરૂપ નથી. અહંકાર પણ આત્મા નથી, કારણ કે તે દેહની જેમ પરિવર્તનશીલ છે.

Verse 7

उक्तेभ्यो व्यतिरिक्तो ऽयमात्मा सर्वहृदि स्थितः सर्वद्रष्टा च भोक्ता च नक्तमुज्ज्वलदीपवत्

ઉક્ત બધાથી ભિન્ન એવો આ આત્મા સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છે. તે સર્વદ્રષ્ટા સાક્ષી અને ભોક્તા છે, રાત્રે ઉજ્જ્વલ દીવા સમો પ્રકાશે છે.

Verse 8

समाध्यारम्भकाले च एवं सञ्चिन्तयेन्मुनिः यतो ब्रह्मण आकाशं खाद्वायुर्वायुतो ऽनलः

સમાધિના આરંભકালে મુનિએ આ રીતે ચિંતન કરવું— બ્રહ્મમાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થાય છે; આકાશમાંથી વાયુ, અને વાયુમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 9

अग्नेरापो जलात्पृथ्वी ततः सूक्ष्मं शरीरकं अपञ्चीकृतभूतेभ्य आसन् पञ्चीकृतान्यतः

અગ્નિમાંથી જળ ઉત્પન્ન થાય છે, જળમાંથી પૃથ્વી પ્રગટે છે. ત્યારબાદ અપંચીકૃત ભૂતોથી સૂક્ષ્મ શરીર રચાય છે અને એ જ ભૂતો પંચીકૃત થઈ સ્થૂલ ભૂતો રૂપે પ્રાદુર્ભવે છે.

Verse 10

स्थूलं शरीरं ध्यात्वास्माल्लयं ब्रह्मणि चिन्तयेत् पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यञ्च विराट्स्मृतम्

સ્થૂલ શરીરનું ધ્યાન કરીને તેનું બ્રહ્મમાં લય થવું એમ ચિંતન કરવું જોઈએ. પંચીકૃત પંચભૂત અને તેમનું સમષ્ટિ-કાર્ય ‘વિરાટ્’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 11

एतत् स्थूलं शरीरं हि आत्मनो ज्ञानकल्पितं इन्द्रियैर् अथ विज्ञानं धीरा जागरितं विदुः

આ સ્થૂલ શરીર આત્મા પર જ્ઞાનથી કલ્પિત (આરોપિત) છે. ઇન્દ્રિયો સાથે જોડાયેલું જે વિજ્ઞાન છે, તેને જ ધીર પુરુષો જાગ્રત અવસ્થા તરીકે જાણે છે.

Verse 12

विश्वस्तदभिमानी स्यात् त्रयमेतदकारकं अपञ्चीकृतभूतानि तत्कार्यं लिङ्गमुच्यते

જે સર્વ જગત સાથે તાદાત્મ્યનો અભિમાન કરે છે તે ‘વિશ્વ’ કહેવાય છે. આ ત્રય અಕರ್ತૃત્વ (અકારક) છે. અપંચીકૃત ભૂતો અને તેમનું કાર્ય ‘લિંગ’ (સૂક્ષ્મ શરીર) કહેવાય છે.

Verse 13

संयुक्तं सप्तदशभिर्हिरण्यगर्भसंज्ञितं शरीरमात्मनः सूक्ष्मं लिङ्गमित्यभिधीयते

સત્તર તત્ત્વોથી સંયુક્ત, ‘હિરણ્યગર્ભ’ નામે પ્રસિદ્ધ આત્માનું સૂક્ષ્મ શરીર જ ‘લિંગ’ કહેવાય છે.

Verse 14

जाग्रत्संस्कारजः स्वप्नः प्रत्ययो विषयात्मकः आत्मा तदुपमानी स्त्यात्तैजसो ह्य् अप्रपञ्चतः

જાગ્રત અવસ્થાના સંસ્કારોથી સ્વપ્ન ઉત્પન્ન થાય છે; તે વિષયાત્મક પ્રત્યય છે. ત્યાં આત્મા સ્વપ્ન-જ્ઞાતા સમાન માનવામાં આવે છે અને ‘તૈજસ’ કહેવાય છે, કારણ કે તે અવસ્થામાં બાહ્ય પ્રપંચ નથી.

Verse 15

स्थूलसूक्ष्मशरीराख्यद्वयस्यैकं हि कारणं आत्मा ज्ञानञ्च साभासं तदध्याहृतमुच्यते

સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ શરીર નામના આ દ્વયનું એકમાત્ર કારણ આત્મા છે. તેમજ આભાસ સહિતનું જ્ઞાન પણ તેના પર અધ્યારોપિત (અધ્યાહૃત) કહેવાય છે.

Verse 16

न सन्नासन्न सदसदेतत्सावयवं न तत् निर्गतावयवं नेति नाभिन्नं भिन्नमेव च

આ તત્ત્વ ન સત્ છે ન અસત્; તેને સત્-અસત્ બંને પણ કહી શકાતું નથી. તે અવયવવાળું નથી, ન અવયવોમાંથી બનેલું સમષ્ટિરૂપ. તેને ‘નેતિ’ કહેવામાં આવે છે; તે સંપૂર્ણ અભિન્ન પણ નથી અને છતાં (આભાસરૂપે) ભિન્ન જ દેખાય છે.

Verse 17

भिन्नाभिन्नं ह्य् अनिर्वाच्यं बन्धसंसारकारकं एकं स ब्रह्म विज्ञानात् प्राप्तं नैव च कर्मभिः

તે એક બ્રહ્મ ભિન્ન-અભિન્ન રૂપે અનિર્વચનીય છે અને (અવિદ્યાના કારણે) બંધન તથા સંસારનું કારણ સમાન પ્રતીત થાય છે. તે વિજ્ઞાન (સાક્ષાત્ જ્ઞાન) દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે, કર્મોથી કદી નહીં.

Verse 18

सर्वात्मना हीन्द्रियाणां संहारः कारणात्मनां बुद्धेः स्थानं सुषुप्तं स्यात्तद्द्वयस्याभिमानवान्

કારણ-સ્વભાવવાળી ઇન્દ્રિયોનો સર્વથા સંહાર (લય) થાય છે. બુદ્ધિનું સ્થાન સુષુપ્તિ કહેવાય છે; અને તે દ્વય (બુદ્ધિ તથા કારણાવસ્થા) સાથે અભિમાન ધરાવતો જીવ ‘અભિમાનવાન’ કહેવાય છે.

Verse 19

प्राज्ञ आत्मा त्रयञ्चैतत् मकारः प्रणवः स्मृतः अकारश् च उकारो ऽसौ मकारो ह्य् अयमेव च

પ્રાજ્ઞ જ આત્મા છે; આ પ્રણવ ‘ૐ’ ત્રિવિધ સ્મૃત છે. તેમાં ‘અ’, ‘ઉ’ અને આ જ ‘મ’—આ ત્રણ ધ્વનિઓ સમાયેલ છે.

Verse 20

अहं साक्षी च चिन्मात्रो जाग्रत्स्वप्नादिकस्य च नाज्ञानञ्चैव तत्कार्यं संसारादिकबन्धनं

હું સાક્ષી આત્મા છું—માત્ર શુદ્ધ ચૈતન્ય—જાગ્રત્, સ્વપ્ન આદિ અવસ્થાઓનો. અજ્ઞાન અને તેનું કાર્ય, એટલે સંસારાદિ બંધન, મારું નથી.

Verse 21

नित्यशुद्धबन्धमुक्तसत्यमानन्दमद्वयं ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विमुक्त ॐ

હું બ્રહ્મ છું—નિત્ય શુદ્ધ, બંધનમુક્ત, સત્ય, આનંદસ્વરૂપ અને અદ્વૈત. હું બ્રહ્મ, પરમ જ્યોતિ, સર્વથા વિમુક્ત—ૐ.

Verse 22

अहं ब्रह्म परं ज्ञानं समाधिर्बन्धघातकः चिरमानन्दकं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं

હું બ્રહ્મ છું—પરમ જ્ઞાન. સમાધિ બંધનનો નાશ કરનાર છે. બ્રહ્મ ચિરંજીવી આનંદ છે; તે સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે.

Verse 23

अयमात्मा परम्ब्रह्म तद् ब्रह्म त्वमसीति च गुरुणा बोधितो जीवो ह्य् अहं ब्रह्मास्मि वाह्यतः

ગુરુના ઉપદેશથી—“આ આત્મા પરમ બ્રહ્મ છે” અને “તે બ્રહ્મ છે; તું એ જ છે”—જીવ નિશ્ચય કરે છે: “હું બ્રહ્મ છું”, અને બાહ્ય આચરણમાં પણ એ જ ભાવથી સ્થિત રહે છે.

Verse 24

सो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ॐ मुच्यते ऽसारसंसाराद्ब्रह्मज्ञो ब्रह्म तद्भवेत्

એ જ આદિત્ય-પુરુષ છે; હું પણ એ જ—અખંડ, અદ્વૈત—ૐ છું. બ્રહ્મજ્ઞ આ નિસાર સંસારચક્રમાંથી મુક્ત થાય છે; તે બ્રહ્મ જ બને છે, તે જ તત્ત્વ બને છે.