Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ભગવાન અગ્નિ સાધનાઓની ક્રમબદ્ધ સિદ્ધિઓ જણાવે છે—યજ્ઞથી દિવ્ય તથા લોકિક પદ, તપથી બ્રહ્માનું સ્થાન, વૈરાગ્યયુક્ત સંન્યાસથી પ્રકૃતિ-લય, અને જ્ઞાનથી કૈવલ્ય। જ્ઞાન એટલે ચેતન-અચેતન વિવેક; પરમાત્મા સર્વાધાર છે, વિષ્ણુ અને યજ્ઞેશ્વર તરીકે સ્તુત—પ્રવૃત્તિ માર્ગના કર્મકાંડી પૂજે છે અને નિવૃત્તિ માર્ગના જ્ઞાનયોગી સાક્ષાત્કારે છે। શાબ્દ-બ્રહ્મ વેદ/આગમ આધારિત છે, પર-બ્રહ્મ વિવેકથી અનુભૂતિસિદ્ધ; ‘ભગવાન’ શબ્દની વ્યૂત્પત્તિ તથા છ ભગ—ઐશ્વર્ય, વીર્ય, યશ, શ્રી, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય—સમજાવાયા છે। બંધનનું મૂળ અવિદ્યા—આત્મા પર અનાત્માનો અધ્યાસ; જળ-અગ્નિ-ઘટ દૃષ્ટાંતથી આત્માને પ્રકૃતિના અધર્મથી અલગ બતાવાયો છે। સાધનામાં વિષયોથી મન ખેંચી હરિને બ્રહ્મરૂપે સ્મરવું, અને યમ-નિયમ, આસન, પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, સમાધિ દ્વારા બ્રહ્મ સાથે મનનો યોગ સ્થિર કરવો કહ્યું છે। નિરાકાર ધ્યાન શરૂઆતમાં કઠિન હોવાથી પહેલા સાકાર ધ્યાન, અંતે અભેદબોધ; ભેદદર્શન અજ્ઞાનજન્ય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સમાધિ’ નામનો ત્રણસો સત્તોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ત્રણસો અઠ્ઠોતેરમો અધ્યાય ‘બ્રહ્મજ્ઞાન’ આરંભે છે. અગ્નિએ કહ્યું—યજ્ઞોથી દેવો તથા વૈરાજ (વિરાટ્) પદ પ્રાપ્ત થાય છે; તપથી બ્રહ્માનું પદ; અને કર્મસન્ન્યાસ તથા વૈરાગ્યથી પ્રકૃતિમાં લય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 2
ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता
જ્ઞાનથી કૈવલ્ય (પરમ મુક્તિ) પ્રાપ્ત થાય છે; આ પાંચ ગતિઓ સ્મૃત છે. અને વિરક્તતા એટલે પ્રીતિ, તાપ, વિષાદ વગેરે ભાવોની નિવૃત્તિ.
Verse 3
सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते
સન્ન્યાસ એટલે કર્મોનો ત્યાગ—કૃત અને અકૃતનો અભિમાન સહિત. આ તત્ત્વમાં અવ્યક્તથી લઈને વિશેષોના અંત સુધી સર્વ વિકારો નિવૃત્ત થાય છે.
Verse 4
चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः
ચેતન અને અચેતનનો ભેદવિવેક જ ‘જ્ઞાન’ કહેવાય છે. અને પરમાત્મા પરમેશ્વર છે—સર્વ જીવોનો આધાર અને આશ્રય.
Verse 5
विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ
તે દેવોમાં અને વેદાંતમાં ‘વિષ્ણુ’ નામે ગવાય છે. તે જ યજ્ઞેશ્વર, યજ્ઞપુરુષ છે; યજ્ઞકર્મમાં પ્રવૃત્ત લોકો તેને જ પૂજે છે.
Verse 6
निवृत्तैर् ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः
જ્ઞાનયોગ દ્વારા વિષયોથી નિવૃત્ત થયેલા લોકો તે જ્ઞાનમૂર્તિને નિશ્ચયે દર્શે છે. અને વાણી—હ્રસ્વ, દીર્ઘ, પ્લુત આદિ માત્રાઓથી આરંભીને—અંતે એ જ પરમ પુરુષોત્તમ છે.
Verse 7
तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते
હે મહામુને, તે તત્ત્વપ્રાપ્તિ માટે જ્ઞાન અને કર્મ—બંને હેતુ તરીકે કહ્યાં છે. અને જ્ઞાન પણ બે પ્રકારનું કહેવાય છે—આગમશાસ્ત્રોક્ત અને વિવેકથી ઉત્પન્ન.
Verse 8
शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत्
પરબ્રહ્મ આગમમય ‘શબ્દ-બ્રહ્મ’ સ્વરૂપ છે અને વિવેકજન્ય જ્ઞાનથી અનુભૂતિ થાય છે. તેથી બે બ્રહ્મ જાણવાં—શબ્દરૂપ બ્રહ્મ અને પરમ બ્રહ્મ.
Verse 9
वेदादिविद्या ह्य् अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम् तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः
વેદાદિ વિદ્યાઓ ખરેખર પરમ અક્ષર—પરમ સત્ય બ્રહ્મ—માં પર્યવસિત થાય છે. એ જ પરમને પૂજા-ઉપચારમાં તથા અન્ય પ્રસંગોમાં ભક્તિપરક પ્રયોગથી ‘ભગવાન’ શબ્દે કહેવાય છે.
Verse 10
सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने
‘ભ’ અક્ષર દ્વિઅર્થયુક્ત છે—સમ્ભર્તા (પોષક) અને ભર્તા (ધારક/આધાર). ‘ગ’ અક્ષર નેતા, ગમયિતા (પ્રવર્તક) અને સ્રષ્ટા છે, હે મહામુને.
Verse 11
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षणां भग इतीङ्गना
સમગ્ર ઐશ્વર્ય, વીર્ય, યશ, શ્રી, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—આ છને ‘ભગ’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 12
वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः एवं हरौ हि भगवान् शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः
સર્વ ભૂતો વિષ્ણુમાં વસે છે અને તે જ ત્રિધાત્મક ધાતુ (મૂલ તત્ત્વ) છે. તેથી ‘ભગવાન’ શબ્દ હરિ માટે મુખ્ય છે; અન્યત્ર તે માત્ર ઉપચારરૂપે (ગૌણ રીતે) વપરાય છે.
Verse 13
उत्पत्तिं प्रलयश् चैव भूतानामगतिं गतिं वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति
જે ભૂતોની ઉત્પત્તિ અને પ્રલય, તેમની અગતિ અને ગતિ (અસહાય સ્થિતિ અને સત્ય માર્ગ), તથા વિદ્યા અને અવિદ્યા—બન્ને જાણે છે, તે જ ‘ભગવાન્’ કહેવાય છે।
Verse 14
ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः
જ્ઞાનશક્તિ, પરમ ઐશ્વર્ય, વીર્ય અને તેજ—આ બધું સંપૂર્ણપણે ‘ભગવાન્’ શબ્દથી સૂચિત થાય છે; અને તે હેય (દોષનીય) ગુણાદિ વિના છે।
Verse 15
खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः
પૂર્વે કેશિધ્વજે ખાણ્ડિક્ય-જનકને યોગ ઉપદેશ્યો—જે બુદ્ધિ અનાત્મામાં આત્મબુદ્ધિનો આરોપ કરે છે, અને ‘આ મારું છે’ (આત્મસ્વ) એવી મતિ—એ જ મૂળ ભ્રાંતિ છે।
Verse 16
अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम् पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः
અવિદ્યા અને ભવસમ્ભૂતિ (સંસારભાવનો ઉદય)—આ જ બીજ છે; આ દ્વિવિધ રૂપે દૃઢ રીતે સ્થિર છે. પંચભૂતાત્મક દેહમાં દેહી મોહતમ (ઘોર અંધકાર)નો આશ્રય લઈને રહે છે।
Verse 17
अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च
‘હું જ આ (દેહ) છું’ એમ વિચારી કુમતિ માણસ ઊંચે સ્વરે એવી મતિ પ્રગટ કરે છે; અને એ જ રીતે પુત્ર-પૌત્રો વિષે પણ—જે તે જ દેહમાંથી ઉત્પન્ન—આ ભ્રાંતિ ચાલુ રહે છે।
Verse 18
करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः
પંડિત પુરુષ આત્મા ન હોય તેવા દેહ પ્રત્યે સમભાવ રાખે છે; અને મનુષ્યે સર્વ દેહધારીઓના હિત માટે કર્મ કરવું જોઈએ।
Verse 19
देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
જ્યારે પુરુષ દેહને આત્માથી જુદો માનીને તેમાં જ આસક્ત થાય છે, ત્યારે એ આસક્તિ બંધનનું કારણ બને છે; પરંતુ આ આત્મા ખરેખર નિર્વાણસ્વરૂપ, જ્ઞાનમય અને નિર્મળ છે।
Verse 20
दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि
દુઃખ અને (ભ્રમ)જ્ઞાનમય અધર્મ પ્રકૃતિનો છે, આત્માનો નથી. જળનો અગ્નિ સાથે સીધો સંયોગ નથી; પાત્ર (હાંડી)ના સંયોગથી જ એવો સંબંધ દેખાય છે।
Verse 21
शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत् कृता वै महामुने तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः
‘ક’ વગેરે ધ્વનિઓ જ ધર્મો (નિયમ/લક્ષણ) છે—હે મહામુને—એવું પ્રતિપાદિત થયું છે. તેમ જ પ્રકૃતિસંગથી આત્મા અહંકાર આદિથી ‘અલંકૃત’ જણાય છે।
Verse 22
भजते प्राकृतान्धर्मान् अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये
તે પ્રાકૃત (લૌકિક) ધર્મોનું આચરણ કરે તોય, તે ખરેખર તેમાંથી ભિન્ન—અવ્યય—છે. વિષયાસક્તિ બંધન માટે છે; અને જ્ઞાન માટે મનને નિર્વિષય કરવું જોઈએ।
Verse 23
विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत् आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने
વિષયોથી મનને ખેંચી પાછું લાવી બ્રહ્મસ્વરૂપ હરિનું સ્મરણ કરવું. હે મુનિ, આ સાધના બ્રહ્મધ્યાન કરનારને આત્મભાવ (આત્મસ્થિતિ) સુધી પહોંચાડે છે.
Verse 24
विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः
જેમ ચુંબક પોતાની આંતરિક શક્તિથી લોખંડને આકર્ષે છે, તેમ મનની તે વિશિષ્ટ ગતિ આત્મપ્રયત્ન (સ્વ-અભ્યાસ) પર આધારિત છે.
Verse 25
तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति
તે (મન) નો બ્રહ્મ સાથેનો સંયોગ ‘યોગ’ કહેવાય છે. સમાધિમાં સ્થિત, સ્પંદનરહિત બની સાધક પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 26
यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः
યમો અને સુસ્થાપિત નિયમો દ્વારા; આસનસ્થૈર્ય દ્વારા; પ્રત્યાહૃતિ દ્વારા; મરુત્ (પ્રાણવાયુ) પર વિજય દ્વારા; પ્રાણાયામ તથા વાયુપ્રવાહોના નિયમન દ્વારા; અને પ્રત્યાહાર—અર્થાત્ ઇન્દ્રિયસંયમ દ્વારા।
Verse 27
वशीकृतैस्ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा
પછી ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરીને મનને શુભ આશ્રય પર સ્થિર કરવું. મનનો આશ્રય બ્રહ્મ છે; તે બે પ્રકારનું છે—મૂર્ત (સાકાર) અને અમૂર્ત (નિરાકાર)।
Verse 28
सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः
સનન્દન આદિ બ્રહ્મભાવની ભાવનાથી યુક્ત છે; અન્ય—દેવોથી માંડી સ્થાવર સુધી—કર્મસંબંધિત ભાવનાથી યુક્ત કહેવાય છે।
Verse 29
हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते
હિરણ્યગર્ભ આદિ વિષયે ભાવના જ્ઞાનાત્મિકા અને કર્માત્મિકા એવી દ્વિવિધ, તેમજ ત્રિવિધ પણ કહેવાઈ છે; આ દ્વારા વિશ્વરૂપ બ્રહ્મની ઉપાસના થાય છે।
Verse 30
प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरं वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्
જ્યાં સર્વ ભેદ લય પામ્યા છે, જે માત્ર સત્ છે, વાણીથી અગોચર છે અને આત્માનુભવથી જ જાણ્ય છે—તે જ જ્ઞાન ‘બ્રહ્મ’ કહેવાય છે।
Verse 31
तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत्
વિષ્ણુનું તે પરમ રૂપ—અરૂપ, અજ અને અક્ષર—આરંભે ધ્યાન કરવું અશક્ય છે; તેથી મૂર્તિ વગેરે સગુણ રૂપથી ચિંતન કરવું જોઈએ।
Verse 32
सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना भवत्यभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्
સદ્ભાવની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને તે પરમાત્મા સાથે અભેદ બને છે; અને તેમાં જે ભેદ દેખાય છે, તે માત્ર અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થાય છે।
Frequently Asked Questions
Sacrifice yields divine/Virāj states, tapas yields Brahmā’s station, renunciation with dispassion yields dissolution into prakṛti, and knowledge yields kaivalya—placing Brahma-jñāna as the direct route to liberation.
Śabda-brahman is Brahman approached through āgama/veda as sacred sound and doctrinal transmission, while para-brahman is realized through viveka and direct self-awareness beyond speech and distinctions.
Because the formless, unborn, imperishable supreme is difficult to grasp initially; therefore saguṇa contemplation serves as an entry-point that matures into nirguṇa realization and non-difference.
Avidyā: the superimposition of ‘I’ upon the body (anātman) and ‘mine’ upon related extensions, producing ego-sense and attachment through prakṛti.
It supplies the para-vidyā capstone: it reframes pravṛtti (ritual/action) and nivṛtti (knowledge/withdrawal) as a coherent ladder, and then gives operational yogic steps (yama-niyama through samādhi) to convert doctrine into realization.