Adhyaya 371

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नरकनिरूपणं नाम सप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः यमनियमाः अग्निर् उवाच संसारतापमुक्त्यर्थं वक्ष्याम्य् अष्टाङ्गयोगकं ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं योगस्तत्रैकचित्तता

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “નરકનિરૂપણ” નામનો ત્રણસો સિત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો એકોતેરમો અધ્યાય “યમ-નિયમ” આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—સંસારતાપથી મુક્તિ માટે હું બ્રહ્મપ્રકાશક જ્ઞાનરૂપ અષ્ટાંગયોગ કહું છું; તેમાં યોગ એટલે ચિત્તની એકાગ્રતા.

Verse 2

चित्तवृत्तिर्निरोधश् च जीवब्रह्मात्मनोः परः अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

ચિત્તવૃત્તિઓનો નિરોધ જ જીવ અને બ્રહ્મ/આત્માના પરમ તત્ત્વનું સાક્ષાત્કાર કરાવનાર શ્રેષ્ઠ સાધન છે. (મૂળ વ્રતો:) અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ.

Verse 3

यमाः पञ्च स्मृता नियमाद्भुक्तिमुक्तिदाः शौचं सन्तोषतपसी स्वाध्यायेश्वरपूजने

યમ પાંચ ગણાય છે; અને નિયમોથી ભોગ તથા મુક્તિ આપનાર સાધનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે—શૌચ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપૂજન.

Verse 4

भूतापीडा ह्य् अहिंसा स्यादहिंसा धर्म उत्तमः यथा गजपदे ऽन्यानि पदानि पथगामिनां

જીવોને પીડા ન આપવી એ જ અહિંસા; અને અહિંસા સર્વોત્તમ ધર્મ છે—જેમ હાથીના પગલાના નિશાનમાં માર્ગે ચાલતા અન્ય પ્રાણીઓના પગલાં સમાઈ જાય છે.

Verse 5

एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते उद्वेगजननं हिंसा सन्तापकरणन्तथा

આ રીતે સર્વથા અહિંસાના સંદર્ભમાં ધર્મનો અર્થ/હેતુ સમજાવવામાં આવ્યો છે. હિંસા એ છે જે ઉદ્વેગ (ભય-વ્યાકુળતા) ઉત્પન્ન કરે અને જે સંતાપ (દુઃખ) કરાવે.

Verse 6

रुक्कृतिः शोनितकृतिः पैशुन्यकरणन्तथा ब्रह्मप्रकाशनं ज्ञानमिति ञ यथा नागपदे ऽन्यानीति क पदगामिनामिति ख , ज च हितस्यातिनिषेधश् च मर्मोद्घाटनमेव च

દુઃખ પહોંચાડવું, રક્તપાત કરવો અને પરનિંદા/ચુગલી કરવી; તેમજ બ્રહ્મસંબંધિત ગુપ્ત જ્ઞાન પ્રગટ કરવું—આ બધાં નિંદનીય કર્મો ગણાય છે. તેમ જ બીજાને કુમાર્ગે દોરવું અને તે માર્ગે ચાલનારાનો દોષ; હિતકારી બાબતમાં પણ અતિનિષેધ, અને પરના મર્મ/ગુપ્ત રહસ્યનું ઉદ્ઘાટન પણ.

Verse 7

सुखापह्नुतिः संरोधो बधो दशविथा च सा यद्भूतहितमत्यन्तं वचः सत्यस्य लक्षणं

‘સત્યવચન’ દસ પ્રકારનું કહેવાયું છે—(તેમાં) બીજાના સુખને છુપાવવું, સંયમ/અવરોધ અને નિષેધ પણ આવે છે. જે વાણી સર્વ પ્રાણીઓ માટે પરમ હિતકારી હોય, તે જ સત્યનું લક્ષણ છે.

Verse 8

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियं प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः

સત્ય બોલવું જોઈએ, પ્રિય પણ બોલવું જોઈએ. અપ્રિય સત્ય ન બોલવું, અને પ્રિય અસત્ય પણ ન બોલવું—આ જ સનાતન ધર્મ છે.

Verse 9

मैथुनस्य परित्यागो ब्रह्मचर्यन्तदष्टधा स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्ष्यणं गुह्यभाषणं

મૈથુનનો પરિત્યાગ એ જ બ્રહ્મચર્ય છે; અને તે અષ્ટવિધ પણ કહેવાય છે—કામમય સ્મરણ, કામકથા/કીર્તન, કેલિ/રતિક્રીડા, કામદૃષ્ટિથી જોવું, અને ગુપ્ત/અશ્લીલ ભાષણ (આદિ).

Verse 10

सङ्कल्पो ऽध्यवसायश् च क्रियानिर्वृत्तिरेव च एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः

સંકલ્પ, અધ્યવસાય (દૃઢ નિશ્ચય) અને ક્રિયાનિર્વૃત્તિ (ક્રિયાનું પૂર્ણ થવું)—મનીષીઓ કહે છે કે આ જ અષ્ટાંગ મૈથુન છે.

Verse 11

ब्रह्मचर्यं क्रियामूलमन्यथा विफला क्रिया वसिष्ठश् चन्द्रमाः शुक्रो देवाचार्यः पितामहः

બ્રહ્મચર્ય સર્વ પવિત્ર કર્મોનું મૂળ છે; તેના વિના ક્રિયા નિષ્ફળ બને છે—એવું વસિષ્ઠ, ચંદ્રમા, શુક્ર, દેવાચાર્ય બૃહસ્પતિ અને પિતામહ બ્રહ્મા ઉપદેશ આપે છે।

Verse 12

तपोवृद्धा वयोवृद्धास्ते ऽपि स्त्रीभिर्विमोहिताः गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेयास्त्रिविधाः सुराः

તપમાં વૃદ્ધ અને વયમાં વૃદ્ધ એવા લોકો પણ સ્ત્રીઓથી મોહિત થાય છે. સૂરા (મદ્ય) ત્રણ પ્રકારની જાણવી—ગૌડી, પૈષ્ટી અને માધ્વી।

Verse 13

चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया ययेदं मोहितं जगत् माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा तु माद्यति

ચતુર્થીને ‘સ્ત્રી’ અને ‘સૂરા’ તરીકે જાણવી, જેના દ્વારા આ જગત મોહિત થાય છે. સુંદર સ્ત્રીને જોઈ મનુષ્ય મત્ત થાય છે, અને સૂરા પીવાથી પણ મત્ત થાય છે।

Verse 14

यस्माद्दृष्टमदा नारी तस्मात्तान्नावलोकयेत् यद्वा तद्वापरद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः

દૃષ્ટિ પડતાં સ્ત્રી ગર્વ/કામથી મત્ત થાય છે; તેથી તેની તરફ તાકી ને જોવું ન જોઈએ. તેમ જ મનુષ્યે બળપૂર્વક બીજાનું કોઈપણ ધન અપહરણ ન કરવું જોઈએ।

Verse 15

अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः कौपीनाच्छादनं वासः कन्थां शीतनिवारिणीं

આહુતિરૂપે અર્પિત હવિ ભક્ષણ કરવાથી તે નિશ્ચિત રીતે તિર્યક્-યોનિ (પશુજન્મ) પામે છે. તેનું વસ્ત્ર માત્ર કૌપીન રહે છે અને ઠંડી નિવારવા ફાટેલી કન્થા જ આવરણ બને છે।

Verse 16

पादुके चापि गृह्णीयात् कुर्यान्नान्यस्य संग्रहं देहस्थितिनिमित्तस्य वस्त्रादेः स्यात्परिग्रहः

તે પાદુકા પણ ગ્રહણ કરી શકે; તે સિવાય બીજું કશું સંગ્રહ ન કરે. દેહસ્થિતિ માટે માત્ર વસ્ત્રાદિ જરૂરી વસ્તુઓનો જ પરિગ્રહ હોવો જોઈએ.

Verse 17

शरीरं धर्मसंयुक्तं रक्षणीयं प्रयत्नतः शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा

શરીર ધર્મ સાથે સંયુક્ત છે; તેથી તેને પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષવું જોઈએ. શૌચ (પવિત્રતા) બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—બાહ્ય અને આંતરિક.

Verse 18

गृज्जलाभ्यां स्मृतं वाह्यं भावशुद्धेरथान्तरं उभयेन शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः

બાહ્ય શૌચ માટી અને પાણીથી થાય છે એમ સ્મૃત છે; આંતરિક શૌચ ભાવશુદ્ધિથી થાય છે. જે બંનેથી શુદ્ધ છે તે જ સાચો શુદ્ધ; બીજો નહીં.

Verse 19

यथा कथञ्चित्प्राप्त्या च सन्तोषस्तुष्टिरुच्यते मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च ऐकाग्र्यं तप उच्यते

કોઈ પણ રીતે જે પ્રાપ્ત થાય તેમાં પ્રસન્ન રહેવું—તે સંતોષ (તુષ્ટિ) કહેવાય છે. મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા—તેને તપ (તપસ્યા) કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 20

तज्जयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते वाचिकं मन्त्रजप्यादि मानसं रागवर्जनं

તે (અંતઃશત્રુ—રાગ/કામ) પર વિજય સર્વ ધર્મોથી શ્રેષ્ઠ છે; એ જ પરમ ધર્મ કહેવાય છે. વાચિક અનુષ્ઠાન મંત્રજપ વગેરે; માનસ અનુષ્ઠાન રાગ-આસક્તિનો ત્યાગ છે.

Verse 21

शारीरं देवपूजादि सर्वदन्तु त्रिधा तपः प्रणवाद्यास्ततो वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः

તપ (તપસ્યા) ત્રિવિધ છે—શારીરિક, જેમ કે દેવપૂજા વગેરે, અને અન્ય રૂપો પણ સર્વ રીતે. વેદોનો આરંભ પ્રણવ (ૐ)થી થાય છે; ખરેખર વેદો પ્રણવમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 22

वाङ्मयः प्रणवः सर्वं तस्मात्प्रणवमभ्यसेत् अकारश् च तथोकारो मकारश्चार्धमात्रया

પ્રણવ (ૐ) સર્વ ઉચ્ચારિત વાણીનો સાર છે; તેથી પ્રણવનો જપ-ચિંતનરૂપ અભ્યાસ કરવો જોઈએ. તે અ, ઉ, મ અક્ષરો તથા અર્ધમાત્રા (સૂક્ષ્મ અનુનાદ) સહિત છે.

Verse 23

तिस्रो मात्रास्त्रयो वेदाः लोका भूरादयो गुणाः जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तिश् च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

ત્રણ માત્રાઓ, ત્રણ વેદો, અને ભૂઃ વગેરે લોક; ત્રણ ગુણો; જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અવસ્થાઓ; તેમજ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર—આ ત્રય છે.

Verse 24

प्रद्युम्नः श्रीर्वासुदेवः सर्वमोङ्गारकः क्रमात् अमात्रो नष्टमात्रश् च द्वैतस्यापगमः शिवः

તે પ્રદ્યુમ્ન છે; તે શ્રી (ઐશ્વર્ય અને મંગળ) છે; તે વાસુદેવ છે. ક્રમશઃ તે જ સર્વવ્યાપી ‘ૐ’-તત્ત્વ છે. તે અમાત્ર (પરિમાણ-સીમાવિહિન) છે, અને જેમાં સર્વ માત્રાઓ લય પામે છે; તે દ્વૈતનો અપગમ—તે જ શિવ, મંગલમય છે.

Verse 25

ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो मुनिः चतुर्थी मात्रा गान्धारी प्रयुक्ता मूर्ध्निलक्ष्यते

જેણે ઓંકાર (ૐ) ને યથાર્થ રીતે જાણ્યો છે તે જ મુનિ છે; બીજો કોઈ (ખરેખર) મુનિ નથી. ચોથી માત્રા—‘ગાન્ધારી’—યોગ્ય રીતે પ્રયુક્ત થાય ત્યારે મસ્તક-શિખર (મૂર્ધા) પર તેના લક્ષણથી ઓળખાય છે.

Verse 26

तत्तुरीयं परं ब्रह्म ज्योतिर्दीपो घटे यथा तथा हृत्पद्मनिलयं ध्यायेन्नित्यं जपेन्नरः

તે ‘તુરીય’ પરમ બ્રહ્મ છે—જેમ ઘડામાં દીપકનું પ્રકાશ. તેમ જ હૃદયકમળમાં નિવાસ કરનાર તે તત્ત્વનું નિત્ય ધ્યાન કરી સતત જપ કરવો।

Verse 27

प्रणवो धनुः शरो ह्य् आत्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्

પ્રણવ (ૐ) ધનુષ છે, આત્મા બાણ છે, અને બ્રહ્મ તેનું લક્ષ્ય કહેવાય છે. અપ્રમાદથી તેને ભેદવું જોઈએ; ત્યારે બાણની જેમ તે તે (બ્રહ્મ) સ્વરૂપમય બને છે।

Verse 28

एतेदेकाक्षरं ब्रह्म एतदेकाक्षरं परं देतदेकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्

આ જ એકાક્ષર બ્રહ્મ છે; આ જ પરમ એકાક્ષર છે. આ એકાક્ષરને જાણી જે જે ઇચ્છે, તે તે તેને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 29

छन्दो ऽस्य देवी गायत्री अन्तर्यामी ऋषिः स्मृतः देवता परमात्मास्य नियोगो भुक्तिमुक्तये

આ (મંત્ર)નું છંદ દેવી ગાયત્રી છે; ઋષિ તરીકે અંતર્યામી સ્મૃત છે. તેની દેવતા પરમાત્મા છે; અને તેનો વિનિયોગ ભુક્તિ તથા મુક્તિ માટે છે।

Verse 30

भूरग्न्यात्मने हृदयं भुवः प्राजापत्यात्मने शिरः स्वःसूर्यात्मने च शिखा कवचमुच्यते

‘ભૂઃ’—અગ્ન્યાત્મા રૂપે—હૃદયને અર્પિત છે; ‘ભુવઃ’—પ્રાજાપત્યાત્મા રૂપે—શિરને; અને ‘સ્વઃ’—સૂર્યાત્મા રૂપે—શિખાને. આને કવચ કહેવામાં આવે છે।

Verse 31

ओंभूर्भुवः स्वःकवचं सत्यात्मने ततो ऽस्त्रकं विन्यस्य पूजयेद्विष्णुं जपेद्वै भुक्तिमुक्तये

‘ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ’ આ કવચ-મંત્રને સત્યાત્મા પ્રભુ માટે પોતાના ઉપર સ્થાપિત કરી, પછી અસ્ત્ર-ન્યાસ કરીને વિષ્ણુની પૂજા કરવી અને ભોગ તથા મુક્તિ માટે જપ કરવો।

Verse 32

जुहुयाच्च तिलाज्यादि सर्वं सम्पद्यते नरे यस्तु द्वादशसाहस्रं जपमन्वहमाचरेत्

તિલ, ઘી વગેરે વડે હવન કરવો; જે મનુષ્ય દરરોજ બાર હજાર જપ કરે છે, તેના માટે સર્વ કાર્ય સફળ થાય છે।

Verse 33

तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्म प्रकाशते अनिमादि कोटिजप्याल्लक्षात्सारस्वतादिकं

તે સાધકને બાર માસમાં પરબ્રહ્મ પ્રગટ થાય છે; અનિમા વગેરે સિદ્ધિઓ માટે કરોડ જપના ફળથી અને સરસ્વતી-મંત્ર વગેરેના એક લાખ જપના ફળથી (આ વાત) કહેવાય છે।

Verse 34

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्रो विष्णार्वै त्रिविधो मखः त्रयानामीप्सितेनैकविधिना हरिमर्चयेत्

વિષ્ણુનો મખ (યજ્ઞ) ત્રણ પ્રકારનો છે—વૈદિક, તાંત્રીક અને મિશ્ર. આ ત્રણમાંથી ઇચ્છિત (યોગ્ય) એક જ વિધિ દ્વારા હરિની અર્ચના કરવી।

Verse 35

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ नमस्कारेण यो ऽर्चयेत् स याङ्गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैर् अपि

જે ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને નમસ્કારરૂપે પૂજા કરે છે, તે એવી પરમ ગતિ પામે છે, જે સો યજ્ઞોથી પણ પ્રાપ્ત થતી નથી।

Verse 36

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ तस्यैते कथिता ह्य् अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः

જે મહાત્માને દેવમાં પરમ ભક્તિ છે અને દેવની જેમ ગુરુમાં પણ છે, તેના માટે આ ઉપદેશિત અર્થો નિશ્ચયે સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થાય છે।