Adhyaya 373

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे आसनप्राणायामप्रत्याहारा नाम द्विसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ध्यानम् अग्निर् उवाच ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहूर्मुहुः अनाक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘આસન, પ્રાણાયામ અને પ્રત્યાહાર’ નામનો ૩૭૨મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૭૩મો અધ્યાય—‘ધ્યાન’. અગ્નિ બોલ્યા—‘ધ્યૈ’ ધાતુ ‘ચિંતન’ અર્થમાં સ્મૃત છે. અવિક્ષિપ્ત મનથી વારંવાર વિષ્ણુચિંતન કરવું તેને ધ્યાન કહે છે।

Verse 2

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते

જે આત્માનું મન સમન્વિત છે અને જેના સર્વ ઉપાધિબંધનો છૂટ્યા છે, તેની બ્રહ્મચિંતન સમાન સ્થિર શક્તિને ‘ધ્યાન’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 3

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च प्रत्यान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते

જે માનસિક પ્રત્યય ધ્યેય-વસ્તુના આધાર પર સ્થિર હોય, એકરસ સ્વરૂપનો હોય અને વચ્ચે આવતા વિક્ષેપક અન્ય પ્રત્યયોથી મુક્ત હોય—તેને ધ્યાન કહે છે।

Verse 4

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रिचित् ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना

જેનું ચિત્ત ધ્યેયમાં સ્થિર હોય, તે જ્યાં ક્યાંય હોય ત્યાં એક જ પ્રત્યયની એકાગ્ર ભાવના—આને જ ધ્યાન કહેવામાં આવ્યું છે।

Verse 5

एवं ध्यानसमायुक्तः खदेहं यः परित्यजेत् कुलं स्वजनमित्राणि समुद्धृत्य हरिर्भवेत्

આ રીતે ધ્યાનમાં પૂર્ણ રીતે યુક્ત થઈ જે પોતાનું દેહ ત્યજે છે, તે પોતાનું કુલ, સ્વજન અને મિત્રોને ઉદ્ધરી હરિ-સ્વરૂપ (વિષ્ણુ-તાદાત્મ્ય) પામે છે।

Verse 6

एवं मुहूर्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्धया हरिं सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर् महामखैः

આ રીતે જે શ્રદ્ધાથી હરિનું અર્ધ મુહૂર્ત પણ ધ્યાન કરે છે, તે એવી પરમ ગતિ પામે છે જે સર્વ મહામખ યજ્ઞોથી પણ અપ્રાપ્ય છે।

Verse 7

भोगनद्यभिवेशेनेति ञ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित्

‘ભોગ-નદી’માં લીન થવાનો ભાવ જાણીને, ધ્યાતા, ધ્યાન, ધ્યેય અને ધ્યાનનું પ્રયોજન—આ ચતુષ્ટય સમજી તત્ત્વવિદે યોગમાં પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ।

Verse 8

योगाभ्यासाद्भवेन्मूक्तिरैश्वर्यञ्चाष्टधा महत् ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

યોગાભ્યાસથી મુક્તિ થાય છે અને અષ્ટવિધ મહાન ઐશ્વર્ય પણ પ્રાપ્ત થાય છે. (યોગી) જ્ઞાન-વૈરાગ્યસંપન્ન, શ્રદ્ધાવાન અને ક્ષમાશીલ હોવો જોઈએ।

Verse 9

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः मूर्तामूर्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम्

વિષ્ણુભક્ત અને સદા ઉત્સાહી પુરુષે આ રીતે ધ્યાન કરવું જોઈએ; એવો ધ્યાની સાધક તરીકે સ્મૃત થાય છે. પરબ્રહ્મ મૂર્ત અને અમૂર્ત બંને છે; હરિનું ધ્યાન જ ચિંતનરૂપ મનન છે.

Verse 10

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः अणिमादिगुणैश्वर्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम्

પરમ હરિને સકલ (મૂર્ત) અને નિષ્કલ (અમૂર્ત) બંને રૂપે જાણવો જોઈએ; તે સર્વજ્ઞ છે. અણિમા વગેરે ગુણોથી યુક્ત ઐશ્વર્ય અને મોક્ષ—આ ધ્યાનના પ્રયોજન કહેવાય છે.

Verse 11

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन् निमिषन्नपि

જે કર્મોને તેમના ફળ સહિત વિષ્ણુને અર્પે છે, તેણે તેથી પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું—ચાલતાં, ઊભાં રહી, સૂતાં, જાગતાં, આંખો ખોલતાં-બંધ કરતાં પણ।

Verse 12

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् शततमीश्वरम् स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम्

શુચિ હોય કે અશુચિ, સદા ઈશ્વરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. પોતાના દેહ-આયતનના આંતરિક અંતે, મનમાં કેશવને સ્થાપિત કરવો.

Verse 13

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषविवर्जितः

હૃદય-પદ્મની પીઠિકાના મધ્યમાં ધ્યાનયોગથી પૂજન કરવું. ધ્યાન-યજ્ઞ પરમ, શુદ્ધ અને સર્વદોષવિહિન છે.

Verse 14

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश् च नाध्वरैः हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः

તે યજ્ઞ કરવાથી મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે; માત્ર બહારથી ‘શુદ્ધ’ દેખાતા, પરંતુ સાચા યજ્ઞ ન હોય એવા કર્મોથી નહીં. હિંસાદોષથી મુક્ત હોવાથી તે સાચી શુદ્ધિ આપે છે અને ચિત્તના સંયમ તથા પરિષ્કારનું સાધન બને છે.

Verse 15

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः तस्माद्शुद्धं सन्त्यज्य ह्य् अनित्यं वाह्यसाधनं

ધ્યાનયજ્ઞ તે બાહ્ય કર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે અને અપવર્ગ (મુક્તિ)નું ફળ આપે છે. તેથી શુદ્ધ હોવા છતાં અનિત્ય એવા બાહ્ય સાધનોને ત્યજી, આંતરિક માર્ગનો આશ્રય લેવો જોઈએ.

Verse 16

यज्ञाद्यं कर्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं

યજ્ઞ વગેરે કર્મો ત્યજીને યોગનો અત્યંત અભ્યાસ કરવો જોઈએ—વિકારમુક્ત અવ્યક્ત તત્ત્વનું ધ્યાન કરતાં, જે ભોગ્ય પદાર્થો અને ભોગનો અનુભવ—બન્ને સાથે પણ સંકળાયેલું છે.

Verse 17

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः

પ્રથમ હૃદયમાં ક્રમશઃ ગુણત્રયનું ધ્યાન કરવું—તમસને રજસથી ઢાંકવું અને પછી રજસને સત્ત્વથી ઢાંકવું.

Verse 18

ध्यानमार्गेणेति ख , ज च ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णं रक्तं सितं क्रमात् सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः

‘ધ્યાનમાર્ગેણ’—એવો ખ અને જ હસ્તપ્રતોમાં પાઠ છે. પ્રથમ ત્રિમંડળનું ધ્યાન કરવું—ક્રમશઃ કાળું, લાલ અને સફેદ. ગુણાતીત, માત્ર સત્ત્વ-ઉપાધિથી યુક્ત પુરુષ પચ્ચીસમું તત્ત્વ ગણાય છે.

Verse 19

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ऐश्वर्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुशोपरि संस्थितं

આ અશુદ્ધ ધ્યાનવિષયને ત્યજી શુદ્ધ રૂપનું ચિંતન કરવું—પુરુષના ઉપર સ્થિત દિવ્ય કમળરૂપ ઐશ્વર્યનું।

Verse 20

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितं नालमष्टाङ्णूलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भवं

તે બાર અંગુલ વિસ્તૃત—શુદ્ધ, પૂર્ણ વિકસિત અને શ્વેત હોય. તેનું નાળ આઠ અંગુલનું, નાભિકંદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું હોય.

Verse 21

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यमुत्तमम्

પદ્મના આઠ પાંદડા અણિમા આદિ આઠ ગુણરૂપે જાણવાના. તેની કર્ણિકા, કેશર અને નાળ—આ ઉત્તમ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય છે.

Verse 22

विष्णुधर्मश् च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्यमयं परं

પદ્મનું ચિંતન કરતાં એમ માનવું—“તેનું કંદ વિષ્ણુ અને ધર્મ છે.” તેમાંથી ધર્મ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થાય છે—પરમ, શિવ-ઐશ્વર્યમય।

Verse 23

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृतिं

પદ્માસનને સંપૂર્ણ રીતે જાણી (સાધી) સર્વ દુઃખનો અંત પ્રાપ્ત થાય છે. તે પદ્મની કર્ણિકાના મધ્યમાં દીપશિખા સમાન શુદ્ધ રૂપનું ધ્યાન કરવું.

Verse 24

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं कदम्बगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं

અંગૂઠા જેટલા પ્રમાણનો નિર્મળ પરમેશ્વર ઓંકારરૂપે ધ્યાન કરવો—તાર (પ્રણવ) સ્વરૂપે, કદંબકળીના ગોળક સમાન આકારમાં સ્થિત છે એમ માનવું।

Verse 25

ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं

અથવા કમલાસન પર સ્થિત પ્રભુનું ધ્યાન કરવું—જે સર્વ દિશામાં કિરણજાળથી દીપ્તિમાન છે, પરમ સ્થાને સ્થિત છે અને પ્રધાન તથા પુરુષ બંનેથી પર છે।

Verse 26

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं मनःस्थित्यर्थमिच्छान्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात्

મનને સ્થિર કરવા માટે પરમ અક્ષર એવા ઓંકારનું સતત ધ્યાન અને જપ કરવો; અને ક્રમશઃ સ્થૂલ (આધારયુક્ત) ધ્યાનથી શરૂઆત કરીને આગળ વધવું।

Verse 27

तद्भूतं निश् चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मे ऽपि संस्थितं नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं

જ્યારે તે (અંતઃપ્રવાહ) નિશ્ચલ બની જાય, ત્યારે સૂક્ષ્મ દેહમાં સ્થિત હોવા છતાં તેની અનુભૂતિ થાય છે. તે નાભિ-કંદમાં સ્થિત નાળ છે, જે દસ અંગુલ જેટલો વિસ્તૃત છે।

Verse 28

नालेनाष्टदलं पद्मं द्वादशाङ्गुलविस्तृतं सत्त्वोपाधिसमायुक्तः सदा ध्येयश् च केशव इति ख लब्धदीपशिखाकृतिमिति ख , ञ च सकर्णिके केसराले सूर्यसोमाग्निमण्डलं

નાળ સાથેનું અષ્ટદલ પદ્મ—બાર અંગુલ વિસ્તૃત—ધ્યાનમાં ધારવું. સત્ત્વ-ઉપાધિથી યુક્ત કેશવનું સદા ધ્યાન કરવું. કર્ણિકા અને કેસર સહિત તે પદ્મમાં સૂર્ય, સોમ અને અગ્નિના મંડળોનું પણ ધ્યાન કરવું।

Verse 29

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खचक्रगदाधरः पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथ वाष्टभुजो हरिः

અગ્નિમંડળના મધ્યમાં સ્થિત વિષ્ણુનું ધ્યાન કરવું—તે શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, પદ્મધારી ચતુર્ભુજ છે; અથવા અષ્ટભુજ હરિરૂપે પણ ચિંતન કરવો।

Verse 30

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः स्वर्णवर्णः श्वेतवर्णः सश्रोवत्सः सकौस्तुभः

તે શાર्ङ્ગ ધનુષ્ય અને ભુજવલયો ધારણ કરે છે, પાશ અને અંકુશ પણ ધરાવે છે; તે પરમ છે. તેનો વર્ણ સુવર્ણમય તથા તેજસ્વી શ્વેત છે; શ્રીવત્સ ચિહ્નથી યુક્ત અને કૌસ્તુભ મણિથી અલંકૃત છે।

Verse 31

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः रत्नोज्ज्वलकिरीटश् च पीताम्बरधरो महान्

તે વનમાળા ધારણ કરે છે, સ્વર્ણહારથી શોભે છે; તેના મકરાકૃતિ કુંડળ ઝગમગે છે; રત્નોથી ઉજ્જ્વલ કિરીટ છે અને મહાન પ્રભુ પીતાંબર ધારણ કરે છે।

Verse 32

सर्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तर्वा यथेच्छया अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वाउदेवो बिमुक्त ॐ

સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિત થઈ, ઇચ્છાનુસાર વિતસ્તિ-માત્ર (એક બિત્તા) પરિમાણનું રૂપ ધારણ કરીને આ રીતે ધ્યાન કરવું—“હું બ્રહ્મ છું; મારું સ્વરૂપ જ્યોતિ છે; હું વાસુદેવ છું—પૂર્ણ મુક્ત।” ઓં।

Verse 33

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश् च चिन्तयेत् जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति

ધ્યાનથી થાકી જાય તો મંત્રજપ કરવો, અને જપથી થાકી જાય તો (અર્થ તથા દેવતાનું) ચિંતન કરવું. જે જપ-ધ્યાન આદિ સાધનામાં યુક્ત રહે છે, તેના પર વિષ્ણુ શીઘ્ર પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 34

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोडशीं जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः भुक्तिर्मुर्क्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं

જપયજ્ઞની સમકક્ષ અન્ય યજ્ઞો તેની સોળમી કલાને પણ સમાન નથી. જપ કરનાર પાસે રોગ, માનસિક ક્લેશ અને ગ્રહદોષ નજીક આવતાં નથી. જપથી ભોગ, મુક્તિ અને મૃત્યુજય—આ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.