Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
ભગવાન અગ્નિ સમાધિની વ્યાખ્યા કરે છે—એવું ધ્યાન જેમાં માત્ર આત્મા જ પ્રકાશે; અચળ સમુદ્ર જેવી સ્થિરતા અને પવન વિનાના સ્થાને દીવા જેવી નિશ્ચલતા હોય, જ્યાં ઇન્દ્રિયવ્યાપાર અને મનના વિકલ્પો શાંત થઈ જાય. યોગી બાહ્ય વિષયોમાં જડ સમાન દેખાય, ઈશ્વરમાં લીન થાય, અને શકુનસદૃશ લક્ષણો તથા પ્રલોભનો ઊભા થાય—દિવ્ય ભોગ, રાજદાન, સ્વયં વિદ્યાસિદ્ધિ, કાવ્યપ્રતિભા, ઔષધ, રસાયણ, કલાઓ—આ બધું વિષ્ણુકૃપા માટે તણખા સમાન ત્યાજ્ય વિઘ્નો તરીકે જણાવાયું છે. પછી બ્રહ્મવિદ્યા વિસ્તરે છે: શુદ્ધિ આત્મજ્ઞાનની પૂર્વશરત; એક આત્મા ઘટાકાશ કે જળમાં સૂર્યપ્રતિબિંબની જેમ અનેકરૂપે દેખાય; બુદ્ધિ, અહંકાર, તન્માત્રા, ભૂત અને ગુણોથી સૃષ્ટિક્રમ; કર્મ અને કામનાથી બંધન, જ્ઞાનથી મુક્તિ. અર્ચિરાદિ ‘પ્રકાશમાર્ગ’થી પરમ ગતિ અને ધૂમાદિ માર્ગથી પુનરાવર્તનનું વર્ણન છે. અંતે સત્ય, ન્યાયાર્જિત ધન, અતિથિસત્કાર, શ્રાદ્ધ અને તત્ત્વજ્ઞાનથી ધર્મનિષ્ઠ ગૃહસ્થને પણ મુક્તિ મળે છે એમ નિષ્કર્ષ છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे धारणा नाम चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः समाधिः अग्निर् उवाच यदात्ममात्रं निर्भासं स्तिमितोदधिवत् स्थितं चैतन्यरूपवद्ध्यानं तत् समाधिरिहोच्यते
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘ધારણા’ નામનો ત્રણસો ચોત્તેરમો અધ્યાય. હવે ‘સમાધિ’ નામનો ત્રણસો પંચોત્તેરમો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—જે ધ્યાનમાં માત્ર આત્મા જ પ્રકાશિત થાય, જે નિશ્ચલ, શાંત સમુદ્ર સમાન સ્થિર રહે અને શુદ્ધ ચૈતન્યરૂપે અવસ્થિત હોય, તેને અહીં સમાધિ કહેવામાં આવે છે.
Verse 2
ध्यायन्मनः सन्निवेश्य यस्तिष्ठेदचलस्थिरः निर्वातानलवद्योगी समाधिस्थः प्रकीर्तितः
જે યોગી ધ્યાન કરતાં મનને દૃઢ રીતે સ્થિર કરીને અચલ અને સ્થિર રહે—પવનરહિત સ્થાને દીપશિખા સમાન—તે યોગી સમાધિસ્થ કહેવાય છે.
Verse 3
न शृणोति न चाघ्राति न पश्यति न वम्यति न च स्पर्शं विजानाति न सङ्कल्पयते मनः
તે ન સાંભળે, ન સુઘે; ન જુએ, ન બોલે; સ્પર્શનું પણ જ્ઞાન ન કરે, અને મન સંકલ્પ ન રચે।
Verse 4
न चाभिमन्यते किञ्चिन्न च बुध्यति काष्ठवत् एवमीश्वरसंलीनः समाधिस्थः स गीयते
તે કશાથી પણ તાદાત્મ્ય રાખતો નથી અને કાષ્ઠની જેમ બાહ્ય વિષયોનું જ્ઞાન કરતો નથી; આમ ઈશ્વરમાં લીન તે સમાધિસ્થ કહેવાય છે।
Verse 5
यथा दीपो निवातस्यो नेङ्गते सोपमा स्मृता ध्यायतो विष्णुमात्मानं समाधिस्तस्य योगिनः
જેમ પવન વિનાના સ્થાને રાખેલો દીવો કંપતો નથી—આ ઉપમા સ્મૃત છે; તેમ વિષ್ಣુને આત્મા રૂપે ધ્યેય કરીને ધ્યાન કરનાર યોગીની તે સ્થિરતા સમાધિ છે।
Verse 6
उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दिव्याः सिद्धिप्रसूचकाः पातितः श्रावणो धातुर्दशनस्वाङ्गवेदनाः
પૂર્વલક્ષણો પ્રગટ થાય છે—દિવ્ય, સિદ્ધિ-સૂચક સંકેતો; જેમ કે કાનમાંથી સ્રાવ, ધાતુ/ઉતકનું ઝરવું, દાંતમાં પીડા અને અંગોમાં વેદના।
Verse 7
प्रार्थयन्ति च तं देवा भोगैर् दिव्यैश् च योगिनं नृपाश् च पृथिवीदानैर् धनैश् च सुधनाधिपाः
દેવતાઓ પણ તે યોગીને દિવ્ય ભોગોથી પ્રાર્થના કરે છે; અને રાજાઓ—અતિધનના અધિપતિઓ—ભૂમિદાન અને ધનસંપત્તિથી તેને વિનવે છે।
Verse 8
वेदादिसर्वशास्त्रञ्च स्वयमेव प्रवर्तते अभीष्टछन्दोविषयं काव्यञ्चास्य प्रवर्तते
વેદાદિ સર્વ શાસ્ત્રો સ્વયં જ પ્રગટ થઈ પ્રવર્તે છે; અને તેના માટે ઇચ્છિત છંદોને વિષય બનાવી કાવ્ય પણ આપમેળે પ્રસ્ફુટિત થાય છે।
Verse 9
रसायनानि दिव्यानि दिव्याश् चौषधयस् तथा समस्तानि च शिल्पानि कलाः सर्वाश् च विन्दति
તે દિવ્ય રસાયણ-સાધનો તથા દિવ્ય ઔષધિઓ પ્રાપ્ત કરે છે; અને સર્વ શિલ્પો તથા તમામ કલાઓમાં પણ પારંગતતા મેળવે છે।
Verse 10
सुरेन्द्रकन्या इत्य् आद्या गुणाश् च प्रतिभादयः तृणवत्तान्त्यजेद् यस्तु तस्य विष्णुः प्रसीदति
“સુરેન્દ્રકન્યા …” વગેરે ઉદાહરણોથી આરંભ થતા પ્રતિભા આદિ કાવ્યગુણોને જે વ્યક્તિ તૃણ સમજી ત્યજી દે છે, તેના પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 11
अणिमादिगुणैश्वर्यः शिष्ये ज्ञानं प्रकाश्य च भुक्त्वा भोगान् यथेच्छातस्तनुन्त्यक्त्वालयात्ततः
અણિમા આદિ ગુણોના ઐશ્વર્યથી યુક્ત થઈ તે શિષ્યમાં જ્ઞાન પ્રકાશિત કરે છે; અને ઇચ્છાનુસાર ભોગ ભોગવી દેહ ત્યજી, ત્યારબાદ લય (પરમ લીનતા) પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 12
तिष्ठेत् स्वात्मनि विज्ञान आनन्दे ब्रह्मणीश्वरे मलिनो हि यथादर्श आत्मज्ञानाय न क्षमः
મનુષ્યે પોતાના સ્વાત્મામાં—વિજ્ઞાનમાં, આનંદમાં, ઈશ્વરરૂપ બ્રહ્મમાં—સ્થિત રહેવું જોઈએ; કારણ કે મલિન મન દાગદાર દર્પણ સમાન છે, તે સાચા આત્મજ્ઞાન માટે સમર્થ નથી।
Verse 13
सर्वाश्रयन्निजे देहे देही विन्दति वेदनां योगयुक्तस्तु सर्वेषां योगान्नाप्नोति वेदनां
દેહી પોતાના જ દેહનો આશ્રય લઈને વેદના અનુભવે છે; પરંતુ યોગયુક્ત સાધક, યોગના સર્વ અનુશાસનો દ્વારા, વેદના પ્રાપ્ત કરતો નથી।
Verse 14
आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत् तथात्मैको ह्य् अनेकेषु जलाधारेष्विवांशुमान्
જેમ એક જ આકાશ ઘડાં વગેરેમાં જાણે અલગ અલગ દેખાય છે, તેમ એક જ આત્મા અનેક દેહોમાં જાણે અનેક રૂપે પ્રતીત થાય છે—જેમ અનેક જળપાત્રોમાં સૂર્યનું પ્રતિબિંબ।
Verse 15
ब्रह्मखानिलतेजांसि जलभूक्षितिधातवः इमे लोका एष चात्मा तस्माच्च सचराचरं
બ્રહ્મ, આકાશ, વાયુ અને તેજ; જળ, પૃથ્વી અને ધાતુ-તત્ત્વો—આ લોકો અને આ આત્મા: તેમાંથી જ ચરાચર સર્વ ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 16
गृद्दण्दचक्रसंयोगात् कुम्भकारो यथा घटं करोति तृणमृत्काष्ठैर् गृहं वा गृहकारकः
માટીના ગોળા, દંડ અને ચક્રના સંયોગથી જેમ કુંભાર ઘડો બનાવે છે, અથવા તૃણ, માટી અને લાકડાથી ગૃહકાર ઘર બાંધે છે; તેમ સાધન અને ઉપાદાનના સંયોગથી કાર્ય સિદ્ધ થાય છે।
Verse 17
करणान्येवमादाय तासु तास्विह योनिषु मृजत्यात्मानमात्मैवं सम्भूय करणानि च
આ રીતે ઇન્દ્રિય-કરણોને લઈને આત્મા અહીં વિવિધ યોનિઓમાં પ્રવેશ કરે છે; અને પછી કરણો સાથે ફરી સંયુક્ત થઈ પોતાને શુદ્ધ કરે છે।
Verse 18
कर्मणा दोषमोहाभ्यामिच्छयैव स बध्यते ज्ञानाद्विमुच्यते जीवो धर्माद् योगी न रोगभाक्
માનવ કર્મ, દોષ‑મોહ અને પોતાની ઇચ્છાથી જ બંધાય છે. જ્ઞાનથી જીવ મુક્ત થાય છે; અને ધર્મપાલનથી યોગી રોગગ્રસ્ત થતો નથી.
Verse 19
वर्त्याधारस्नेहयोगाद् यथा दीपस्य संस्थितिः विक्रियापि च दृष्ट्वैवमकाले प्राणसंक्षयः
જેમ વાટ, આધાર અને તેલના યોગ્ય સંયોગથી દીવો સ્થિર રહે છે, તેમ શરીરને ધારણ કરનાર તત્ત્વોમાં વિકૃતિ દેખાય તો પ્રાણક્ષય થાય અને અકાળ મૃત્યુ આવે છે.
Verse 20
अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद् यः स्थितो हृदि सितासिताः कद्रुनीलाः कपिलाः पीतलोहिताः
તેના કિરણો અનંત છે. જે દીવા સમાન હૃદયમાં સ્થિત છે, તેના કિરણો અનેક વર્ણના છે—શ્વેત‑શ્યામ, ભૂરા‑નીલકૃષ્ણ, કપિલ, પીત અને લોહિત।
Verse 21
ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वा सूर्यमण्डलं ब्रह्मलोकमतिक्रम्य तेन याति पराङ्गतिं
તે માર્ગોમાં એક ઊર્ધ્વગતિનો માર્ગ છે. જે સૂર્યમંડળને ભેદીને બ્રહ્મલોકને પણ અતિક્રમે છે, તે એ માર્ગે પરમ, પરાત્પર ગતિને પામે છે.
Verse 22
यदस्यान्यद्रश्मिशतमूर्ध्वमेव व्यवस्थितं तेन देवनिकायानि धामानि प्रतिपद्यते
તેના કિરણોમાં બીજો સો કિરણોનો સમૂહ માત્ર ઊર્ધ્વ દિશામાં સ્થિત છે; તે ઊર્ધ્વવાહિ તેજ દ્વારા દેવનિકાયોના ધામોને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 23
ये नैकरूपाश्चाधस्ताद्रश्मयो ऽस्य मृदुप्रभाः इह कर्मोपभोगाय तैश् च सञ्चरते हि सः
તેનાં અનેકરૂપ કિરણો નીચે તરફ વિસ્તરેલા અને મૃદુપ્રભા ધરાવે છે; એ કિરણો દ્વારા જ તે અહીં કર્મફળના ઉપભોગ માટે સંચરે છે।
Verse 24
बुद्धीन्द्रियाणि सर्वाणि मनः कर्मेन्द्रियाणि च अहङ्कारश् च बुद्धिश् च पृथिव्यादीनि चैव हि
બધી જ જ્ઞાનેન્દ્રિયો, મન અને કર્મેન્દ્રિયો; તેમજ અહંકાર અને બુદ્ધિ—પૃથ્વી આદિ સ્થૂલભૂતો સહિત—આ જ તત્ત્વસમૂહ છે એમ સમજવું।
Verse 25
अव्यक्त आत्मा क्षेत्रज्ञः क्षेत्रस्त्यास्य निगद्यते ईश्वरः सर्वभूतस्य सन्नसन् सदसच्च सः
અવ્યક્ત આત્મા ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ કહેવાય છે; અને તેનું ક્ષેત્ર ‘ક્ષેત્ર’ તરીકે પણ નિગદ્ય છે. તે સર્વભૂતોનો ઈશ્વર છે—સત્ અને અસત્ બંને; અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વ પણ તે જ છે।
Verse 26
बुद्धेरुत्पत्तिरव्यक्ता ततो ऽहङ्कारसम्भवः तस्मात् खादीनि जायन्ते एकोत्तरगुणानि तु
અવ્યક્તમાંથી બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે; ત્યારથી અહંકાર જન્મે છે. તે અહંકારમાંથી આકાશ આદિ તત્ત્વો ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેમના ગુણ ક્રમે એક-એક કરીને વધે છે।
Verse 27
शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्धश् च तद्गुणाः यो यस्मिन्नाश्रितश् चैषां स तस्मिन्नेव लीयते
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ—આ તેમના (ભૂતોના) ગુણો છે. એમાંથી જે જે આધાર પર આશ્રિત છે, તે અંતે તે જ આધારમાં લીન થઈ જાય છે।
Verse 28
सत्त्वं रजस्तमश् चैव गुणास्तस्यैव कीर्तिताः रजस्तमोभ्यामाविष्टश् चक्रवद्भ्राभ्यते हि सः
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—આ જ તેના ગુણો કહેવાયા છે. રજસ-તમસથી આવૃત થઈ તે ખરેખર ચક્રની જેમ ફરતો-ભટકતો રહે છે.
Verse 29
अनादिरादिमान् यश् च स एव पुरुषः परः लिङ्गेन्द्रियैर् उपग्राह्याः स विकार उदाहृतः
જે અનાદિ હોવા છતાં આદિનો કારણ છે, તે જ પરમ પુરુષ છે. લિંગ-શરીર અને ઇન્દ્રિયો દ્વારા જે ગ્રહણ થાય છે, તેને ‘વિકાર’ કહેવાયો છે.
Verse 30
यतो देवाः पुराणानि विद्योपनिषदस् तथा श्लोकाः सूत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्माङ्भयं भवेत्
જેનાથી દેવો, પુરાણો, વિદ્યાઓ અને ઉપનિષદો ઉત્પન્ન થાય છે; તેમજ શ્લોકો, સૂત્રો, ભાષ્યો અને વાણીના ક્ષેત્રમાં જે કંઈ છે તે સર્વ પણ એ જમાંથી પ્રગટે છે.
Verse 31
पितृयानोपवीथ्याश् च यदगस्त्यस्य चान्तरं तेनाग्निहोत्रिणो यान्ति प्रजाकामा दिवं प्रति
પિતૃયાનની ઉપવીથી દ્વારા અને અગસ્ત્ય સાથે સંબંધિત અંતર માર્ગથી, અગ્નિહોત્ર કરનારાઓ—સંતાનકામનાથી—સ્વર્ગ તરફ જાય છે.
Verse 32
ये च दानपराः सम्यगष्टाभिश् च गुणैर् युताः अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो गृहमेधिनः
અને જે ગૃહસ્થધર્મમાં સ્થિત રહી દાનમાં સમ્યક્ પરાયણ છે તથા અષ્ટ ગુણોથી યુક્ત છે—એ ગૃહમેધી મુનિઓ અઠ્ઠ્યાસી હજાર કહેવાયા છે.
Verse 33
पुनरावर्तने वीजभूता धर्मप्रवर्तकाः सप्तर्षिनाग्वीथ्याश् च देवलोकं समाश्रिताः
પુનરાવર્તનના કાળે સૃષ્ટિના બીજરূপ ધર્મપ્રવર્તકો—સપ્તર્ષિ અને નાગવીથી—દેવલોકનો આશ્રય લે છે।
Verse 34
तावन्त एव मुनयः सर्वारम्भविवर्जिताः तपसा ब्रह्मचर्येण सङ्गत्यागेन मेधया
જે સર્વ આરંભોનો ત્યાગ કરીને તપ, બ્રહ્મચર્ય, આસક્તિ-ત્યાગ અને મેધા દ્વારા સ્થિર રહે છે, તે જ ખરેખર મુનિ છે।
Verse 35
यत्र यत्रावतिष्ठन्ते यावदाहूतसंप्लवं वेदानुवचनं यज्ञा ब्रह्मचर्यं तपो दमः
તેઓ જ્યાં જ્યાં નિવાસ કરે છે, આહૂત સંપ્લવ (અંતિમ પ્રલય) સુધી ત્યાં વેદપાઠ, યજ્ઞ, બ્રહ્મચર્ય, તપ અને દમ (ઇન્દ્રિયનિગ્રહ) પ્રચલિત રહે છે।
Verse 36
श्रद्धोपवासः सत्यत्वमात्मनो ज्ञानहेतवः स त्वाश्रमैर् निदिध्यास्यः समस्तैर् एवमेव तु
શ્રદ્ધા, ઉપવાસ (વ્રત-આચરણ) અને આત્મનિષ્ઠ સત્યતા—આ જ્ઞાનના હેતુઓ છે. તેથી સર્વ આશ્રમો દ્વારા એ જ રીતે તે તત્ત્વ/આત્માનું સતત નિદિધ્યાસન કરવું જોઈએ।
Verse 37
द्रष्टव्यस्त्वथ मन्तव्यः श्रोतव्यश् च द्विजातिभिः य एवमेनं विन्दन्ति ये चारण्यकमाश्रिताः
અતએવ દ્વિજોએ તેને પ્રત્યક્ષ અનુભવું જોઈએ, પછી તેના પર મનન કરવું જોઈએ અને શાસ્ત્રોપદેશથી શ્રવણ પણ કરવું જોઈએ. જે આ રીતે તેને પ્રાપ્ત કરે છે—જે આરણ્યક-આશ્રય (વનનિષ્ઠ સાધના) સ્વીકારે છે—તેઓ જ તત્ત્વને પામે છે।
Verse 38
उपासते द्विजाः सत्यं श्रद्धया परया युताः क्रमात्ते सम्भवन्त्यर्चिरहः शुक्लं तथोत्तरं
પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત દ્વિજ સત્યની ઉપાસના કરે છે; તેમના માટે ક્રમે ઉજ્જ્વલ માર્ગના પડાવ—અર્ચિ (જ્વાળા), દિવસ, શુક્લ પક્ષ અને પછી ઉત્તરાયણ—પ્રગટ થાય છે।
Verse 39
अयनन्देवलोकञ्च सवितारं सविद्युतं ततस्तान् पुरुषो ऽभ्येत्य मानसो ब्रह्मलौकिकान्
તે આનંદમય દેવલોક, સવિતૃનો લોક અને વિદ્યુત્-દીપ્ત લોક પ્રાપ્ત કરે છે; ત્યારબાદ તે પુરુષ માત્ર મન દ્વારા બ્રહ્મલોકીય સ્તરોની નજીક પહોંચે છે।
Verse 40
करोति पुनरावृत्तिस्तेषामिह न विद्यते यज्ञेन तपसा दानैर् ये हि स्वर्गजितो जनाः
તેમના માટે અહીં પુનરાવર્તન નથી. જે લોકો યજ્ઞ, તપ અને દાન દ્વારા સ્વર્ગને જીતે છે, તેઓ પાછા ફરતા નથી।
Verse 41
धूमं निशां कृष्णपक्षं दक्षिणायनमेव च पितृलोकं चन्द्रमसं नभो वायुं जलं महीं
(પ્રસ્થાન કરનાર આત્મા) ધૂમ, રાત્રિ, કૃષ્ણ પક્ષ અને દક્ષિણાયનના માર્ગે જાય છે; પછી પિતૃલોક, ચન્દ્રલોક, આકાશ, વાયુ, જળ અને પૃથ્વીને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 42
क्रमात्ते सम्भवन्तीह पुनरेव व्रजन्ति च एतद्यो न विजानाति मार्गद्वितयमात्मनः
તેઓ ક્રમે અહીં જન્મે છે અને ફરી પ્રસ્થાન કરે છે. આત્માના આ દ્વિવિધ માર્ગને (બંધન અને મોક્ષના પથને) જે નથી જાણતો, તે આ ચક્રમાં જ બંધાયેલો રહે છે।
Verse 43
दन्दशूकः पतङ्गो वा भवेद्कीटो ऽथवा कृमिः हृदये दीपवद्ब्रह्म ध्यानाज्जिवो मृतो भवेत्
ધ્યાનથી જીવ જાણે સાંસારિક અહંકાર માટે મૃતો સમાન બને છે. તે સર્પ, પતંગ, કીટ કે કૃમિ જેવો હોય—હૃદયમાં દીપક સમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરવાથી જીવની અલગ અહંતા શમાઈ જાય છે.
Verse 44
न्यायागतधनस्तत्त्वज्ञाननिष्ठो ऽतिथिप्रियः श्राद्धकृत्सत्यवादी च गृहस्थो ऽपि विमुच्यते
જેનું ધન ન્યાયથી પ્રાપ્ત થયેલું હોય, જે તત્ત્વજ્ઞાનમાં સ્થિર હોય, જે અતિથિ-સત્કારમાં આનંદ માને, જે શ્રાદ્ધ કરે અને સત્ય બોલે—એવો ગૃહસ્થ પણ મુક્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
Samādhi is the unwavering absorption where the Self alone shines; the yogin remains motionless like a lamp in a windless place, with sensory cognition and mental intention-making stilled.
The chapter treats siddhi-like outcomes—divine offers, royal patronage, spontaneous śāstra-knowledge, poetic genius, rasāyana and medicines, and mastery of arts—as upasargas (temptations/portents) to be renounced; casting them off is presented as the condition for Viṣṇu’s favor and final dissolution.
It links meditative absorption to a tattva model: from avyakta arises buddhi, then ahaṅkāra, then the elements and their qualities (sound to smell), governed by the guṇas; bondage arises from karma and desire, while liberation is by knowledge.
It distinguishes the bright, upward path (archirādi) leading beyond Brahmaloka toward the supreme goal, from the smoke/night/dark-fortnight southern path (dhūmādi) that returns beings to rebirth for karma-experience.
It integrates dharma (purity, truth, restraint, right livelihood, hospitality) with yoga (samādhi) and jñāna (tattva-knowledge), asserting that both renunciants and qualified householders can reach mokṣa when knowledge and detachment mature.