Adhyaya 13

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये हरिवंशवर्णनं नाम द्वादशो ऽध्यायः कर्षक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ त्रयोदशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं अग्निर् उवाच भारतं सम्प्रवक्ष्यामि कृष्णमाहात्म्यलक्षणम् भूभारमहरद्विष्णुर् निमित्तीकृत्य पाण्डवान्

આ રીતે આદિ-મહાપુરાણના આગ્નેય વિભાગમાં ‘હરિવંશવર્ણન’ નામનો બારમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે તેરમો અધ્યાય શરૂ થાય છે—‘કુરુ અને પાંડવોની ઉત્પત્તિ વગેરેનું કથન’. અગ્નિ બોલ્યા—હું હવે કૃષ્ણમાહાત્મ્યલક્ષણયુક્ત ભારતનું વર્ણન કરીશ; વિષ્ણુએ પાંડવોને નિમિત્ત બનાવી પૃથ્વીનો ભાર દૂર કર્યો।

Verse 2

विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रो ऽत्रिरत्रितः सोमः सोमाद्बुधस्तस्मादैल आसीत् पुरूरवाः

વિષ્ણુની નાભિમાંથી ઉત્પન્ન કમળમાંથી બ્રહ્મા પ્રગટ થયા. બ્રહ્માના પુત્ર અત્રિ; અત્રિથી સોમ, સોમથી બુધ અને બુધથી ઐલ એટલે પુરૂરવા ઉત્પન્ન થયો।

Verse 3

तस्मादायुस्ततो राजा नहुषो ऽतो ययातिकः ततः पुरुस्तस्य वंशे भरतो ऽथ नृपः कुरुः

ઐલથી આયુ, પછી રાજા નહુષ, પછી યયાતિ, પછી પુરુ ઉત્પન્ન થયા. એ વંશમાં રાજા ભરત અને ત્યારબાદ રાજા કુરુ પ્રગટ થયા।

Verse 4

तद्वंशे शान्तनुस्तस्माद्भीष्मो गङ्गासुतो ऽनुजौ चित्राङ्गदो विचित्रश् च सत्यवयाञ्च शान्तनोः

તે વંશમાં શાંતનુ થયા. તેમના પરથી ગંગાપુત્ર ભીષ્મ તથા નાના ભાઈઓ ચિત્રાંગદ અને વિચિત્રવીર્ય—આ બધા શાંતનુ અને સત્યવતીના પુત્રો—ઉત્પન્ન થયા।

Verse 5

स्वर्गं गते शान्तनौ च भीष्मो भार्याविवर्जितः अपालयत् भ्रातृराज्यं बालश्चित्राङ्गदो हतः

શાંતનુ સ્વર્ગે ગયા પછી, પત્નીવિહોણા ભીષ્મે ભાઈના રાજ્યનું રક્ષણ કર્યું; અને યુવાન ચિત્રાંગદ મારાયો.

Verse 6

चित्राङ्गदेन द्वे कन्ये काशिराजस्य चाम्बिका अम्बालिका च भीष्मेण आनीते विजितारिणा

ચિત્રાંગદ માટે કાશીરાજની બે પુત્રીઓ—અંબિકા અને અંબાલિકા—શત્રુવિજયી ભીષ્મે હરીને લાવી।

Verse 7

भार्ये विचित्रवीर्यस्य यक्ष्मणा स दिवङ्गतः सत्यवत्या ह्य् अनुमतादम्बिकायां नृपोभवत्

હે દેવી, વિચિત્રવીર્ય યક્ષ્મા (ક્ષય) રોગથી દિવંગત થયો. સત્યવતીની અનુમતિથી ત્યારે અંબિકાના ગર્ભમાં એક રાજા ઉત્પન્ન થયો.

Verse 8

धृतराष्ट्रो ऽम्बालिकायां पाण्डुश् च व्यासतः सुतः गान्धार्यां धृतराष्ट्राच्च दुर्योधनमुखं शतम्

અંબાલિકાના ગર્ભમાં વ્યાસે ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુને પુત્રરૂપે ઉત્પન્ન કર્યા; અને ગાંધારીથી ધૃતરાષ્ટ્રને દુર્યોધનમુખે સો પુત્રો થયા.

Verse 9

शतशृङ्गाश्रमपदे भार्यायोगाद् यतो मृतिः ऋषिशापात्ततो धर्मात् कुन्त्यां पाण्डोर्युधिष्ठिरः

શતશૃંગ આશ્રમસ્થળે પત્ની સાથેનો સંયોગ જ મૃત્યુનું કારણ બન્યો—ઋષિના શાપથી; ત્યારબાદ ધર્મદેવ દ્વારા કુંતીના ગર્ભમાં પાંડુ માટે યુધિષ્ઠિર જન્મ્યો.

Verse 10

वाताद्भीमो ऽर्जुनः शक्रान्माद्र्यामश्विकुमारतः नकुलः सहदेवश् च पाण्डुर्माद्रीयुतो मृतः

ભીમ વાયુથી ઉત્પન્ન થયો અને અર્જુન શક્ર (ઇન્દ્ર)થી જન્મ્યો. માદ્રીને અશ્વિનિકુમારો દ્વારા નકુલ અને સહદેવ જન્મ્યા; અને પાંડુ માદ્રી સાથે મૃત્યુ પામ્યો.

Verse 11

कर्णः कुन्त्यां हि कन्यायां जातो दुर्योधाश्रितः कुरुपाण्डवयोर्वैरन्दैवयोगाद्बभूव ह

કર્ણ કુંતીના ગર્ભે, તે અવિવાહિત કન્યા હતી ત્યારે જ જન્મ્યો; તે દુર્યોધનનો આશ્રિત (પક્ષમાં) બન્યો. દૈવયોગથી કુરુઓ અને પાંડવો વચ્ચે વૈર ઊભું થયું.

Verse 12

दुर्योधनो जतुगृहे पाण्डवानदहत् कुधीः दग्धागाराद्विनिष्क्रान्ता मातृपृष्टास्तु पाण्डवाः

કુબુદ્ધિ દુર્યોધને જતુગૃહ (લાખાગૃહ)માં પાંડવોને દહન કર્યા; પરંતુ માતાની સલાહથી બચેલા પાંડવો તે બળેલા ગૃહમાંથી બહાર નીકળી ગયા.

Verse 13

ततस्तु एकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने मुनिवेषाः स्थिताः सर्वे निहत्य वकराक्षसम्

પછી એકચક્રામાં એક બ્રાહ્મણના નિવાસસ્થાને સૌએ મુનિવેષ ધારણ કરીને નિવાસ કર્યો; અને વક નામના રાક્ષસને સંહાર કરીને ત્યાં રહ્યા.

Verse 14

ययौः पाञ्चालविषयं द्रौपद्यास्ते स्वयम्वरे सम्प्राप्ता बाहुवेधेन द्रौपदी पञ्चपाण्डवैः

તેઓ પાંચાલ દેશમાં ગયા. દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં બાહુવેધ (ધનુર્વિદ્યાના પરાક્રમ) દ્વારા પાંચ પાંડવોએ દ્રૌપદીને પ્રાપ્ત કરી.

Verse 15

अर्धराज्यं ततः प्राप्ता ज्ञाता दुर्योधनादिभिः गाण्डीवञ्च धनुर्दिव्यं पावकाद्रथमुत्तमम्

ત્યારબાદ પાંડવોને અર્ધરાજ્ય પ્રાપ્ત થયું; આ વાત દુર્યોધન આદિને જાણી પડી. અને અર્જુને પાવક (અગ્નિ) પાસેથી દિવ્ય ગાંડીવ ધનુષ્ય તથા ઉત્તમ રથ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 16

सारथिञ्चार्जुनः सङ्ख्ये कृष्णमक्षय्यशायकान् ब्रह्मास्त्रादींस् तथा द्रोणात्सर्वे शस्त्रविशारदाः

યુદ્ધમાં અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને પોતાનો સારથી બનાવ્યો; તેણે અક્ષય તૂણીઓ અને બ્રહ્માસ્ત્ર આદિ દિવ્યાસ્ત્રો પ્રાપ્ત કર્યા. તેમજ દ્રોણાચાર્ય પાસેથી સર્વ શસ્ત્રવિદ્યા શીખીને તે શસ્ત્રવિશારદ બન્યો.

Verse 17

कृष्णेन सो ऽर्जुनो वह्निं खाण्डवे समतर्पयत् इन्द्रवृष्टिं वारयंश् च शरवर्षेण पाण्डवः

કૃષ્ણના સહયોગથી તે પાંડવ અર્જુને ખાંડવ વનમાં અગ્નિને સંપૂર્ણ તૃપ્ત કર્યો; અને બાણવર્ષાથી ઇન્દ્રની વર્ષાને અટકાવી દીધી.

Verse 18

जिता दिशः पाण्डवैश् च राज्यञ्चक्रे युधिष्ठिरः बहुस्वर्णं राजसूयं न सेहे तं सुयोधनः

પાંડવોએ દિગ્વિજય કર્યા પછી યુધિષ્ઠિરે રાજ્ય સ્થાપ્યું; પરંતુ બહુ સ્વર્ણસમૃદ્ધ એવો રાજસૂય યજ્ઞ સુયોધન (દુર્યોધન) સહન કરી શક્યો નહીં.

Verse 19

भ्रात्रा दुःशासनेनोक्तः कर्णेन प्राप्तभूतिना द्यूतकार्ये शकुनिना द्यूतेन स युधिष्ठिरम्

ભાઈ દુઃશાસનના ઉશ્કેરણાથી, અને પ્રભાવ-સમૃદ્ધ કર્ણના સમર્થનથી, તેણે દ્યુતકાર્ય માટે શકુનિને નિયુક્ત કરીને, પાસાની રમતમાં યुधિષ્ઠિરને પડકાર્યો.

Verse 20

अजयत्तस्य राज्यञ्च सभास्थो माययाहसत् जितो युधिष्ठिरो भ्रातृयुक्तश्चारण्यकं ययौ

સભામાં બેઠો રહી તેણે માયાથી રાજ્ય પણ જીતી લીધું અને હસ્યો. પરાજિત યુધિષ્ઠિર ભાઈઓ સાથે વનવાસે ગયો.

Verse 21

वने द्वादशवर्षाणि प्रतिज्ञातानि सो ऽनयत् अष्टाशीतिसहस्राणि भोजयन् पूर्ववत् द्विजान्

વનમાં તેણે પ્રતિજ્ઞા કરેલા બાર વર્ષ પૂર્ણ કર્યા અને પૂર્વવત્ અઠ્ઠ્યાસી હજાર દ્વિજ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યું.

Verse 22

सधौम्यो द्रौपदीषष्ठस्ततः प्रायाद्विराटकम् कङ्को द्विजो ह्य् अविज्ञातो राजा भीमोथ सूपकृत्

ધૌમ્ય સાથે અને દ્રૌપદીને છઠ્ઠા સભ્ય તરીકે લઈને તેઓ વિરાટના રાજ્યમાં ગયા. કંક નામના દ્વિજરૂપે રાજા (યુધિષ્ઠિર) અજ્ઞાત રહ્યો અને ભીમ રસોઈયો બન્યો.

Verse 23

न इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः द्रौपदीं पञ्च पाण्डवा इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः वसुपूर्णमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नपूर्णमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कङ्को द्विजो ह्य् अभूच्छ्रेष्ठ इति ख,चिह्नितपुस्तकपाठः बृहन्नलार्जुनो भार्या सैरिन्ध्री यमजौ तथा अन्यनाम्ना भीमसेनः कीचकञ्चाबधीन्निशि

‘ન ઇતિ’—ગ સંપ્રદાયની ચિહ્નિત પાંદુલિપિનો પાઠ. ‘દ્રૌપદીં પઞ્ચ પાણ્ડવાઃ’—ખ, ગ અને ઙ સંપ્રદાયોની ચિહ્નિત પાંદુલિપિઓનો પાઠ. ‘વસુપೂರ್ಣ’—ખ સંપ્રદાયનો પાઠ; ‘રત્નપૂર્ણ’—ઘ સંપ્રદાયનો પાઠ. ‘કઙ્કો દ્વિજો હ્યભૂચ્છ્રેષ્ઠ’—ખ સંપ્રદાયનો પાઠ. કથામાં: અર્જુન બૃહન્નલા; તેની પત્ની સૈરિંધ્રી; તેમજ યમજ; અને ભીમસેને અન્ય નામે રાત્રે કીચકનો વધ કર્યો.

Verse 24

द्रौपदीं हर्तुकामं तं अर्जुनश्चाजयत् कुरून् कुर्वतो गोग्रहादींश् च तैर् ज्ञाताः पाण्डवा अथ

દ્રૌપદીને હરણ કરવા ઇચ્છનાર તે પુરુષને અર્જુને પરાજિત કર્યો; તેમજ ગોગ્રહણ વગેરે કરનાર કુરુઓને પણ. ત્યાર પછી પાંડવો તેમની દ્વારા ઓળખાયા.

Verse 25

सुभद्रा कृष्णभगिनी अर्जुनात्समजीजनत् अभिमन्युन्ददौ तस्मै विराटश्चोत्तरां सुताम्

કૃષ્ણની બહેન સુભદ્રાએ અર્જુનથી અભિમન્યુને જન્મ આપ્યો; અને વિરાટે તેને પોતાની પુત્રી ઉત્તરાને વિવાહમાં અર્પણ કરી।

Verse 26

सप्ताक्षौहिणीश आसीद्धर्मराजो रणाय सः कृष्णो दूतोब्रवीद् गत्वा दुर्योधनममर्षणम्

ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર પાસે યુદ્ધ માટે સાત અક્ષૌહિણી સેના હતી; દૂતરૂપે કૃષ્ણ ગયા અને ક્રોધી દુર્યોધનને સંબોધ્યા।

Verse 27

एकादशाक्षौहिणीशं नृपं दुर्योधनं तदा युधिष्ठिरायार्धराज्यं देहि ग्रामांश् च पञ्च वा

ત્યારે અગિયાર અક્ષૌહિણીના અધિપતિ રાજા દુર્યોધનને કહેવામાં આવ્યું—યુધિષ્ઠિરને અર્ધરાજ્ય આપો, અથવા ઓછામાં ઓછા પાંચ ગામ તો આપો।

Verse 28

युध्यस्व वा वचः श्रुत्वा कृष्णमाह सुयोधनः भूसूच्यग्रं न दास्यामि योत्स्ये सङ्ग्रहणोद्यतः

આ વચન સાંભળી સુયોધને કૃષ્ણને કહ્યું—તો યુદ્ધ કરો! હું જમીનનો સોયના અગ્ર જેટલો ભાગ પણ નહીં આપું; હું સૈન્ય એકત્ર કરી યુદ્ધ માટે દૃઢ છું।

Verse 29

विश्वरूपन्दर्शयित्वा अधृष्यं विदुरार्चितः प्रागाद्युधिष्ठिरं प्राह योधयैनं सुयोधनम्

અપ્રતિહત વિશ્વરૂપ દર્શાવી, વિદુર દ્વારા સન્માનિત થઈ, તેઓ યુધિષ્ઠિર પાસે ગયા અને કહ્યું—સુયોધનને યુદ્ધ કરવા પ્રેરિત કરો।