Adhyaya 10

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे सुन्दरकाण्डवर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः अथ दशमो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नाराद उवाच रामोक्तश्चाङ्गदो गत्वा रावणं प्राह जानकी दीयतां राघवायाशु अन्यथा त्वं मरिष्यसि

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણના રામાયણ-પ્રસંગમાં “સુંદરકાંડવર્ણન” નામનો નવમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે દસમો અધ્યાય “શ્રીરામાવતારવર્ણન” આરંભે છે. નારદ બોલ્યા—રામની આજ્ઞાથી અંગદ ગયો અને રાવણને કહ્યું: “જાનકી ને તરત રાઘવને સોંપી દે; નહિ તો તું મરી જશે.”

Verse 2

रावणो हन्तुमुद्युक्तः सङ्ग्रामोद्धतराक्षसः रामायाह दशग्रीवो युद्धमेकं तु मन्यते

યુદ્ધથી ઉન્મત્ત અને વધ કરવા ઉદ્યત રાક્ષસ રાવણે રામને કહ્યું—દશગ્રીવ આ મુકાબલાને એક જ નિર્ણાયક યુદ્ધ માને છે।

Verse 3

रामो युद्धाय तच् छ्रुत्वा लङ्कां सकपिराययौ वानरो हनूमान् मैन्दो द्विविदो जाम्बवान्नलः

તે સાંભળીને રામ યુદ્ધ માટે નીકળ્યા અને કપિ-સેનાઓ સાથે લંકા તરફ આગળ વધ્યા—હનુમાન, મૈન્દ, દ્વિવિદ, જામ્બવાન અને નલ।

Verse 4

नीलस्तारोङ्गदो धूम्रः सुषेणः केशरी गयः पनसो विनतो रम्भः शरभः क्रथनो बली

નીલ, તારા, અંગદ, ધૂમ્ર, સુષેણ, કેશરી, ગય, પનસ, વિનત, રંભ, શરભ, ક્રથન અને બલી—આ (પાવન/રક્ષક) નામો છે।

Verse 5

गवाक्षो दधिवक्त्रश् च गवयो गन्धमादनः एते चान्ये च सुग्रीव एतैर् युक्तो ह्य् असङ्ख्यकैः

ગવાક્ષ, દધિવક્ત્ર, ગવય અને ગંધમાદન—આ તથા અન્ય પણ, હે સુગ્રીવ, અસંખ્ય (વાનર-વીરો) સાથે જોડાયેલા છે।

Verse 6

रक्षसां वानराणाञ्च युद्धं सङ्कुलमाबभौ राक्षसा वानरान् जघ्नुः शरशक्तिगदादिभिः

રાક્ષસો અને વાનરોનું યુદ્ધ અત્યંત સંકુલ અને ગૂંચવણભર્યું બન્યું. રાક્ષસોએ બાણ, શક્તિ, ગદા વગેરે શસ્ત્રોથી વાનરોને ધરાશાયી કર્યા।

Verse 7

वानरा राक्षसाञ् जघ्नुर् नखदन्तशिलादिभिः हस्त्यश्वरथपादातं राक्षसानां बलं हतं

વાનરોએ નખ, દાંત, શિલા વગેરે વડે રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો; હાથી-ઘોડા-રથ અને પદાતિ સહિત રાક્ષસસેના નષ્ટ થઈ ગઈ।

Verse 8

हनूमान् गिरिशृङ्गेण धूम्राक्षमबधीद्रिपुम् अकम्पनं प्रहस्तञ्च युध्यन्तं नील आबधीत्

હનૂમાને પર્વતશિખરથી શત્રુ ધૂમ્રાક્ષનો વધ કર્યો; અને યુદ્ધ કરતાં અકંપન તથા પ્રહસ્તને નીલે પાડી દીધા।

Verse 9

इन्द्रजिच्च्छरबन्धाच्च विमुक्तौ रामलक्ष्मणौ तार्क्षसन्दर्शनाद्वाणैर् जघ्नतू राक्षसं बलम्

ઇન્દ્રજિતના શરબંધનથી મુક્ત થયેલા રામ-લક્ષ્મણે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)ના દર્શનપ્રભાવથી શક્તિમાન બનેલા બાણોથી રાક્ષસસેનાનો સંહાર કર્યો।

Verse 10

रामः शरैर् जर्जरितं रावणञ्चाकरोद्रणे रावनः कुम्भकर्णञ्च बोधयामास दुःखितः

યુદ્ધમાં રામે બાણોથી રાવણને જર્જરિત કર્યો; અને દુઃખિત રાવણે કુંભકર્ણને પણ જગાડ્યો।

Verse 11

कुम्भकर्णः प्रबुद्धो ऽथ पीत्वा घटसहस्रकम् मद्यस्य महिषादीनां भक्षयित्वाह रावणम्

પછી જાગેલો કુંભકર્ણ મદ્યના હજાર ઘડા પીીને, મહિષ વગેરે પશુઓ ભક્ષી રાવણને બોલ્યો।

Verse 12

सीताया हरणं पापं कृतन्त्वं हि गुरुर्यतः अतो गच्छामि युद्धाय रामं हन्मि सवानरम्

સીતા હરણ પાપ છે; કારણ કે કૃતાંત (યમ) ખરેખર કઠોર ગુરુ છે. તેથી હું યુદ્ધ માટે જાઉં છું—વાનરો સહિત રામને સંહારું છું.

Verse 13

इत्युक्त्वा वानरान् सर्वान् कुम्भकर्णो ममर्द ह गृहीतस्तेन सुग्रीवः कर्णनासं चकर्त सः

આવું કહી કુંભકર્ણે બધા વાનરોને કચડી નાખ્યા. તેના દ્વારા પકડાતા સુગ્રીવે તેના કાન અને નાક કાપી નાખ્યા.

Verse 14

कर्णनासाविहीनो ऽसौ भक्षयामास वानरान् रामो ऽथ कुम्भकर्णस्य बाहू चिच्छेद शायकैः

કાન-નાક વિનાનો તે (કુંભકર્ણ) વાનરોને ભક્ષવા લાગ્યો. ત્યારે રામે બાણોથી કુંભકર્ણના બાહુ કાપી નાખ્યા.

Verse 15

ततः पादौ ततश्छित्वा शिरो भूमौ व्यपातयत् अथ कुम्भो निकुम्भश् च मकराक्षश् च राक्षसः

પછી તેના પગ કાપીને તેનું મસ્તક ભૂમિ પર પાડી દીધું. ત્યારબાદ રાક્ષસ કુંભ, નિકુંભ અને મકરાક્ષ પણ આગળ વધ્યા.

Verse 16

महोदरो महापार्श्वो मत्त उन्मत्तराक्षसः प्रघसो भासकर्णश् च विरूपाक्षश् च संयुगे

તે યુદ્ધમાં મહોદર, મહાપાર્શ્વ, મત્ત, ઉન્મત્તરાક્ષસ, પ્રઘસ, ભાસકર્ણ અને વિરূপાક્ષ પણ હતા.

Verse 17

देवान्तको नरान्तश् च त्रिशिराश्चातिकायकः रामेण लक्ष्मणेनैते वानरैः सविभीषणैः

દેવાંતક, નરાંતક, ત્રિશિરા અને અતિકાય—આ મહાબલી યોદ્ધાઓને રામ અને લક્ષ્મણે વાનરસેના તથા વિભીષણ સહિત મળીને સંહાર્યા।

Verse 18

युध्यमानास्तया ह्य् अन्ये राक्षसा भुवि पातिताः इन्द्रजिन्मायया युध्यन् रामादीन् सम्बबन्ध ह

તેણી સાથે યુદ્ધ કરતાં અન્ય રાક્ષસો પણ ધરતી પર પટકાયા; અને ઇન્દ્રજિતે માયાશક્તિથી યુદ્ધ કરી રામ આદિને બંધનામાં બાંધ્યા।

Verse 19

वरदत्तैर् नागबाणैः ओषध्या तौ विशल्यकौ विशल्ययाब्रणौ कृत्वा मारुत्यानीतपर्वते

વરદાનથી પ્રાપ્ત નાગબાણોથી પીડિત તે બે યોદ્ધાઓમાંથી ઔષધિના પ્રભાવથી બાણો કાઢી તેમને શલ્યરહિત કર્યા; અને ‘વિશલ્યા’ ઔષધિથી ઘાવો પણ સાજા કર્યા—મારુતિ લાવેલા પર્વત પર।

Verse 20

हनूमान् धारयामास तत्रागं यत्र संस्थितः निकुम्भिलायां होमादि कुर्वन्तं तं हि लक्ष्मणः

હનુમાનએ તેને જ્યાં તે સ્થિત હતો ત્યાં જ અટકાવી રાખ્યો; અને નિકુંભિલામાં હોમ વગેરે કર્મ કરતા તે શત્રુને લક્ષ્મણે અવરોધ્યો।

Verse 21

शरैर् इन्द्रजितं वीरं युद्धे तं तु व्यशातयत् रावणः शोकसन्तप्तः सीतां हन्तुं समुद्यतः

યુદ્ધમાં તેણે બાણોથી વીર ઇન્દ્રજિતને પાતાળ કર્યો; ત્યારબાદ શોકથી દગ્ધ રાવણ સીતાને મારવા ઉદ્યત થયો।

Verse 22

अविन्ध्यवारितो राजा रथस्थः सबलो ययौ इन्द्रोक्तो मातली रामं रथस्थं प्रचकार तम्

અવરોધ વિના રાજા પોતાના બળ સાથે રથસ્થ થઈ આગળ વધ્યો. ત્યારબાદ ઇન્દ્રની આજ્ઞાથી માતલીએ રામને રથ પર બેસાડી રથી બનાવ્યો.

Verse 23

रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव रावणो वानरान् हन्ति मारुत्याद्याश् च रावणम्

રામ અને રાવણનું યુદ્ધ રામ-રાવણના પ્રસિદ્ધ સંઘર્ષ જેવું જ ઘોર હતું. રાવણે વાનરોને સંહાર્યા, અને મારુતિ (હનુમાન) વગેરેોએ પ્રતિહિંસામાં રાવણ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 24

रामः शस्त्रैस्तमस्त्रैश् च ववर्ध जलदो यथा तस्य ध्वजं स चिच्छेद रथमश्वांश् च सारथिम्

રામ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી વરસાદી વાદળની જેમ પ્રબળ બન્યો. તેણે શત્રુનો ધ્વજ કાપી નાખ્યો અને રથ, ઘોડા તથા સારથીને પણ નષ્ટ કર્યા.

Verse 25

धनुर्बाहूञ्छिरांस्येव उत्तिष्ठन्ति शिरांसि हि पैतामहेन हृदयं भित्वा रामेण रावणः

કાપેલા મસ્તક ધનુષ્યની ભુજાઓ જેવી ફરી ઊભાં થાતાં. પરંતુ રામે પૈતામહ અસ્ત્રથી તેનું હૃદય ભેદ્યું, ત્યારે રાવણ અંતે ધરાશાયી થયો.

Verse 26

भूतले पातितः सर्वै राक्षसै रुरुदुः स्त्रियः आश्वास्य तञ्च संस्कृत्य रामाज्ञप्तो विभीषणः

જ્યારે તે ભૂમિ પર પટકાયો, ત્યારે સર્વ રાક્ષસોથી ઘેરાયેલી સ્ત્રીઓ રડવા લાગી. ત્યારબાદ રામની આજ્ઞાથી વિભીષણે તેમને સાંત્વના આપી અને તેના માટે વિધિપૂર્વક અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર કર્યા.

Verse 27

हनूमतानयद्रामः सीतां शुद्धां गृहीतवान् रामो वह्नौ प्रविष्टान्तां शुद्धामिन्द्रादिभिः स्तुतः

હનુમાન દ્વારા લાવવામાં આવેલી શુદ્ધ સીતાને રામે સ્વીકારી. અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીને શુદ્ધ બની બહાર આવેલી સીતાને ઇન્દ્રાદિ દેવોથી સ્તુત રામે અંગીકાર કરી.

Verse 28

ब्रह्मणा दशरथेन त्वं विष्णू राक्षसमर्दनः इन्द्रोर्चितो ऽमृतवृष्ट्या जीवयामास वानरान्

તમે વિષ્ણુ છો, રાક્ષસોનો મર્દન કરનાર; બ્રહ્મા અને દશરથે તમારી સ્તુતિ કરી. ઇન્દ્રે પણ તમારું અર્ચન કરીને અમૃતવૃષ્ટિથી વાનરોને જીવંત કર્યા.

Verse 29

नागपशैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सुहृन्निवारित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रामेण पूजिता जग्मुर् युद्धं दृष्ट्वा दिवञ्च ते रामो विभीषणायादाल् लङ्कामभ्यर्च्य वानरान्

રામ દ્વારા પૂજિત થઈ તેઓ પ્રસ્થાન કર્યા; યુદ્ધ જોઈ તેઓ પણ સ્વર્ગે ગયા. ત્યારબાદ રામે લંકાનું વિધિવત્ અભ્યર્ચન કરીને વાનરોને વિભીષણને સોંપ્યા.

Verse 30

ससीतः पुष्पके स्थित्वा गतमार्गेण वै गतः दर्शयन् वनदुर्गाणि सीतायै हृष्टमानसः

સીતા સાથે પુષ્પકમાં બેસીને રામ પૂર્વે ગયેલા માર્ગે જ આગળ વધ્યા. હર્ષિત મનથી તેઓ સીતાને માર્ગના વનદુર્ગો બતાવતા ગયા.

Verse 31

भरद्वाजं नमस्कृत्य नन्दिग्रामं समागतः भरतेन नतश्चागाद् अयोध्यान्तत्र संस्थितः

ભરદ્વાજને નમસ્કાર કરીને રામ નંદિગ્રામ પહોંચ્યા. ભરતે પ્રણામ કરતાં રામ અયોધ્યા ગયા અને ત્યાં નિવાસ કર્યો.

Verse 32

वसिष्ठादीन्नमस्कृत्य कौशल्याञ्चैव केकयीम् सुमित्रां प्राप्तराज्यो ऽथ द्विजादीन् सो ऽभ्यपूजयत्

વસિષ્ઠ આદિ વડીલોને નમસ્કાર કરીને તથા કૌશલ્યા, કૈકેયી અને સુમિત્રાને પણ વંદન કરી, રાજ્ય પ્રાપ્ત થયા પછી તેણે બ્રાહ્મણો વગેરેનો વિધિપૂર્વક સન્માન કર્યો।

Verse 33

वासुदेवं स्वमात्मानम् अश्वमेधैर् अथायजत् सर्वदानानि स ददौ पालयामास सः प्रजाः

પછી તેણે વાસુદેવને—પોતાના આત્મસ્વરૂપને—અશ્વમેધ યજ્ઞો દ્વારા આરાધ્યા; તેણે સર્વ પ્રકારનાં દાન આપ્યાં અને પ્રજાનું પાલન-રક્ષણ કર્યું।

Verse 34

पुत्रवद्धर्मकामादीन् दुष्टनिग्रहणे रतः सर्वधर्मपरो लोकः सर्वशस्या च मेदिनी नाकालमरणञ्चासीद् रामे राज्यं प्रशासति

રામ રાજ્યનું શાસન કરતા ત્યારે તેણે ધર્મ, કામ વગેરે પુરુષાર્થોને પુત્ર સમાન પોષ્યા અને દુષ્ટોના નિગ્રહ-દંડમાં તત્પર રહ્યો। લોકો સર્વધર્મપરાયણ હતા, ધરતી સર્વ પ્રકારની ઉપજ આપતી હતી અને અકાળ મૃત્યુ નહોતું।