Adhyaya 6

Verse 1

ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

“તે દૃઢ ધનુષ તોડી નાખ્યું”—આ એક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતનો પાઠ છે; અન્ય હસ્તપ્રતોમાં “તદા” અને કેટલીકમાં “અથ ભરત આવ્યો” એવો પાઠભેદ મળે છે. હવે છઠ્ઠો અધ્યાય—‘શ્રીરામાવતારવર્ણન’ આરંભે છે. નારદ બોલ્યા: ભરત ગયા પછી રામે પિતા વગેરે વડીલોનું યથાવિધિ પૂજન કર્યું. રાજા દશરથે રામને કહ્યું: “સાંભળ, હે રાઘવ।”

Verse 2

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

તમારા ગુણો પ્રત્યેના અનુરાગથી પ્રજાએ તમને રાજ્યાભિષેક કર્યો છે. તેથી હું દૃઢ નિશ્ચયથી પ્રભાતે તમને યુવરાજ્યનું પદ અર્પણ કરું છું.

Verse 3

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

“રાત્રે સીતાની સાથે સંયમિત રહી ઉત્તમ વ્રતનું પાલન કર.” એમ રાજા અને આઠ મંત્રીઓ વસિષ્ઠ સાથે બોલ્યા.

Verse 4

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः

સૃષ્ટિ, જયંત, વિજય, સિદ્ધાર્થ, રાષ્ટ્રવર્ધન, અશોક, ધર્મપાલ, સુમંત્ર અને વસિષ્ઠ સહિત—આ રાજકીય નામો ક્રમવાર ગણાવાયા છે.

Verse 5

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

પિતા આદિના વચન સાંભળી રાઘવે “તથાસ્તુ” કહી ધૈર્યથી સ્થિર રહ્યો. દેવપૂજન કરીને તે વાત કૌશલ્યાને નિવેદી.

Verse 6

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

રાજાએ વસિષ્ઠ આદિને કહ્યું—“રામના રાજ્યાભિષેક માટેની તમામ તૈયારી તૈયાર થાઓ.” એમ કહી તે કૈકેયી પાસે ગયો.

Verse 7

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

અયોધ્યા અલંકૃત જોઈ અને રામનો અભિષેક થવાનો છે એમ જાણી, સખી મન્થરાએ તે વાત કૈકેયીને કહી સંભળાવી.

Verse 8

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

રામના પગ પકડીને અપરાધિણી તે રામ દ્વારા ખેંચાઈ ગઈ; એ જ વૈરથી તે રામના વનવાસની પણ ઇચ્છા કરે છે.

Verse 9

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

કૈકેયી, તું તરત ઊઠ; રામનો રાજ્યાભિષેક થયો તો તારા પુત્રનું મરણ નિશ્ચિત—મારે તેમાં શંકા નથી.

Verse 10

राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

‘રાજ્યવર્ધન’—આ ખ, ગ, ઘ ચિહ્નિત ત્રણ હસ્તપ્રતોનો પાઠ છે. ‘અને સુમંત્ર તથા વશિષ્ઠક’—આ ખ, ગ, ઘ, ઙ ચિહ્નિત ચાર હસ્તપ્રતોનો પાઠ છે. ‘મન્થરા-સતી’—આ ખ, ઙ ચિહ્નિત બે હસ્તપ્રતોનો પાઠ; અને ‘મન્થરા, સતી સ્ત્રી’—આ ગ ચિહ્નિત હસ્તપ્રતનો પાઠ છે. કૂબ્જાએ કહેલું સાંભળી તેણે એક આભૂષણ આપ્યું અને કહ્યું—“જેમ મને રામ, તેમ જ મારો પુત્ર ભરત।”

Verse 11

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

“જે ઉપાયથી ભરત રાજ્યનો અધિકારી બને, એવો ઉપાય મને દેખાતો નથી.” એમ કહી ક્રોધિત મન્થરાએ કૈકેયીને કહ્યું અને પોતાનો હાર ત્યજી દીધો.

Verse 12

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

હે ભોળી, ભરતનું રક્ષણ કર; તને અને મને પણ રાઘવથી બચાવ—રાઘવના વિરોધમાં ન જા. રાઘવ રાજા બનશે, અને પછી રાઘવનો પુત્ર (રાજા બનશે).

Verse 13

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

પરંતુ, હે કૈકેયી, કહેવાય છે કે ભરતના કારણે આ રાજવંશ ઉપહાસનું પાત્ર બનશે. પ્રાચીનકાળે દેવ-અસુર યુદ્ધમાં શમ્બરે દેવતાઓને માર્યા હતા.

Verse 14

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

રાત્રે પતિ ત્યાં ગયો; તારા દ્વારા અપાયેલી વિદ્યાથી તે રક્ષિત રહ્યો. ત્યારે તેણે બે વરદાન આપ્યાં; હવે રાજાએ પણ તે જ (ઇચ્છિત) વર માંગવો જોઈએ.

Verse 15

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

હવે તે રામ માટે નવ વર્ષ અને વધુ પાંચ વર્ષનું વનવાસ નિર્ધારિત કરશે અને એ જ સમયે ભરતને યુવરાજપદ અર્પણ કરશે।

Verse 16

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति

કુબ્જા દ્વારા પ્રોત્સાહિત થયેલી તે—અનર્થના માર્ગે હોવા છતાં લાભને ઓળખનારી—બોલી: “શું કોઈ સદુપાયથી મારી આ યોજના અમલમાં મૂકે?”

Verse 17

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

પછી તે ક્રોધગૃહમાં પ્રવેશી; જમીન પર પડી મૂર્છિત થઈ રહી. ત્યારે રાજા દશરથે બ્રાહ્મણ આદિનું પૂજન કરીને તે સમયે (ત્યાં) આવ્યા।

Verse 18

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

તેણે રોષે ભરાયેલી કૈકેયીને જોઈ કહ્યું: “તું આવી કેમ છે? શું રોગથી પીડિત છે, કે કોઈ ભયથી વ્યાકુળ છે? તને શું જોઈએ? તે હું કરી દઈશ।”

Verse 19

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

જે રામ વિના હું એક ક્ષણ પણ જીવી શકતો નથી, તેની શપથ—હે સુન્દરી, તારી ઇચ્છિત માંગ હું નિશ્ચયે પૂર્ણ કરીશ।

Verse 20

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

તે બોલ્યો—“સત્ય બોલ. જો તું મને રાજાને આપશે, તો હે નૃપ, સત્ય અનુસાર પૂર્વે આપેલા બે વર મને આપ.”

Verse 21

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

“સંયમી રામ ચૌદ વર્ષ વનમાં વસે”—એવું કહેવાયું છે (ખ અને ઙ ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠ). “અને આ જ અભિષેક-સામગ્રીથી આજેજ અહીં ભરતનો અભિષેક કરાવો.”

Verse 22

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

“વિષ પીીને હું મરી જઈશ—જો તું ન આપશે, હે નૃપ.” એવું સાંભળીને તે મૂર્છિત થઈને વજ્રાઘાત થયેલાની જેમ જમીન પર પડી ગયો.

Verse 23

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

થોડી વારમાં ચેતના પામી તેણે કૈકેયીને કહ્યું—“હે પાપનિશ્ચયવાળી, રામે કે મેં તારો શું અપરાધ કર્યો છે?”

Verse 24

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

તું મને આ રીતે કહે છે, હે સર્વલોકને અપ્રિય કરનારિ—જો હું માત્ર તને ગમતું જ કરું, તો હું અત્યંત નિંદિત બની જઈશ.

Verse 25

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

તું મારી પત્ની કાલરાત્રિ સમાન છે; ભરત એવો પુત્ર નથી. હું મરી જાઉં અને પુત્ર પણ ચાલ્યો જાય ત્યારે, વિધવા સમે રાજ્યનું શાસન કર.

Verse 26

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

પરંતુ સત્યના પાશથી બંધાયેલો તે રામને બોલાવી બોલ્યો— “રામ, કૈકેયીએ મને છેતર્યો છે; મને સંયમમાં રાખીને રાજ્ય સ્વીકાર.”

Verse 27

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

‘તારે નિશ્ચયે વનમાં વસવું પડશે. હે નૃપ, ભરત—કૈકેયી સાથે—પિતા અને કૈકેયીને નમસ્કાર કરીને તેમની પ્રદક્ષિણા કરે.’

Verse 28

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

વિધિપૂર્વક કર્મ કરીને કૌશલ્યાને નમસ્કાર કરી તેને આશ્વાસન આપ્યું; પછી લક્ષ્મણ સાથે, પત્ની સીતાની સાથે, રથ અને સુમંત્ર સાથે તે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 29

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

બ્રાહ્મણોને તથા દીન-અનાથોને દાન આપી, તે માતાઓ અને બ્રાહ્મણ આદિ શોકગ્રસ્ત લોકો સાથે નગરમાંથી નીકળી ગયો.

Verse 30

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

તમસા નદીના કાંઠે રાત્રિ વિતાવી અને નગરજનોને પાછળ મૂકીને, પ્રભાતે તેને ન જોયા ત્યારે તેઓ ફરી અયોધ્યા પરત આવ્યા।

Verse 31

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

રાજા પણ રડતાં રડતાં, અત્યંત દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, કૌશલ્યાના ગૃહે ગયો; અને નગરની સર્વ સ્ત્રીઓ તથા રાજમહિલાઓ પણ રડી પડ્યાં।

Verse 32

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः

રથમાં બેઠેલા અને ચીરવસ્ત્ર ધારણ કરેલા રામ શૃંગવેરપુર ગયા; ત્યાં ગુહે તેમનું પૂજન-સત્કાર કર્યું અને તેઓ ઇંગુદી વૃક્ષના મૂળ પાસે નિવાસે રહ્યા।

Verse 33

न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

‘તમે (મારી) પત્ની નથી’—આ ગ, ઘ, છ-ચિહ્નિત ત્રણ હસ્તપ્રતીઓનો પાઠ છે; અને ‘સંશ્રિત (શરણ લીધેલ)’—આ ગ, ઘ-ચિહ્નિત બે હસ્તપ્રતીઓનો પાઠ છે. લક્ષ્મણ અને ગુહે રાત્રિભર જાગરણ કર્યું; અને પ્રભાતે સુમંત્રને રથসহ છોડીને, નાવમાં જાહ્નવી (ગંગા) પાર કરી।

Verse 34

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા પાર ઉતરી પ્રયોગ પહોંચ્યા; ભરદ્વાજને નમસ્કાર કરીને તેઓ ચિત્રકૂટ પર્વત તરફ ગયા।

Verse 35

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

વાસ્તુપૂજા વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીને, મંદાકિનીના કિનારે નિવાસ કરતાં રાઘવે સીતાને ચિત્રકૂટ પર્વત પણ દર્શાવ્યો।

Verse 36

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

જ્યારે તેઓ નખોથી તેને ફાડી રહ્યા હતા, ત્યારે એક કાગડાએ તેની આંખ પર પ્રહાર કર્યો. ત્યારબાદ ઐષિકાસ્ત્ર દ્વારા તે આકાશસ્થ દેવોની શરણમાં પહોંચ્યો।

Verse 37

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा

રામ વનમાં ગયા પછી, છઠ્ઠા દિવસે રાત્રે રાજાએ કૌશલ્યાને તે પ્રાચીન કથા કહી—જે તેણે અગાઉ અજ્ઞાનવશ કરી હતી।

Verse 38

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

બાળ્યકાળમાં શરયૂના કિનારે યજ્ઞદત્ત નામનો છોકરો શબ્દભેદ (ભ્રમ)ને કારણે ઘડાથી અવાજ કરતો હતો; અને તેનો પિતા પણ ત્યાં હતો।

Verse 39

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

ત્યારે માતા વિલાપ કરતી, શોકમાં ડૂબી વારંવાર રડતી રડતી શાપ આપ્યો—“પુત્ર વિના હું મરી જઈશ, અને તું પણ શોકથી મરીશ।”

Verse 40

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

પુત્રવિયોગનું સ્મરણ કરીને શોકથી વ્યાકુળ રાજાએ કૌશલ્યાને કહ્યું—“મારું મરણ હવે નિશ્ચિત છે.” એમ કહી “હા રામ!” કહી વિલાપ કરતો રાજા સ્વર્ગે ગયો.

Verse 41

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

પછી કૌશલ્યાએ તેમને સૂતા માન્યા અને પોતે પણ શોકથી પીડિત થઈ શયન કરી. પ્રભાતે સૂત, માગધ અને વંદી વગેરે ગાયકો સ્તુતિગાન શરૂ કરવા લાગ્યા.

Verse 42

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्

જગાડનારાઓ તેને જગાડતા રહ્યા, પરંતુ તે જાગ્યો નહીં—તે મૃત્યુ પામ્યો હતો. કૌશલ્યાએ તેને મૃત જાણીને કહ્યું—“હાય! હું નષ્ટ થઈ ગઈ!”

Verse 43

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

પછી પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બધાં જ ઉંચે સ્વરે રડવા લાગ્યા. તે સમયે વશિષ્ઠ વગેરે વડીલોએ શત્રુઘ્ન સહિત ભરતને રાજમહેલમાંથી ઝડપથી નગરમાં લાવ્યા.

Verse 44

पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

શોકમાં ડૂબેલી કૈકેયીને જોઈ તે દુઃખિત થઈ તેની નિંદા કરવા લાગ્યો; અને જાણે તેના મસ્તક પર અપકીર્તિ પડી હોય એમ માની તેણે કૌશલ્યાની પણ પ્રશંસા કરી.

Verse 45

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

સરયૂના તટે તેલદ્રોણીમાં મૂકાયેલા પિતાના વિધિવત્ અંત્યેષ્ટિ-સંસ્કાર કરીને, વશિષ્ઠાદિ જનોએ પ્રેર્યા ત્યારે તેણે કહ્યું— “હું રાજ્ય શાસન કરીશ।”

Verse 46

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

“હું રામને લાવવા જઈ રહ્યો છું; રામને બળવાન રાજા માનવામાં આવે છે।” તે શૃંગવેરપુર અને પ્રયાગ ગયો, અને ભરદ્વાજે તેને আতિથ્યપૂર્વક ભોજન કરાવ્યું।

Verse 47

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

ભરદ્વાજને નમસ્કાર કરીને તે રામ અને લક્ષ્મણ પાસે આવ્યો અને કહ્યું— “હે રામ, તમારા પિતા સ્વર્ગે ગયા; અયોધ્યામાં રાજા બનો।”

Verse 48

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

“હું વનમાં પ્રસ્થાન કરીશ, તમારા આદેશની પ્રતીક્ષા કરતો. હે રામ, આ સાંભળી વિદાયનું જળ અર્પણ કરો, પાદુકા લઈને જાઓ।”

Verse 49

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

ચીર અને જટાધારી રામે કહ્યું— “સત્યરક્ષણ માટે રાજ્યના હિતે પણ હું પાછો નહીં આવું।” રામના આ વચનથી ઉપદેશિત બળવાન ભરત નંદિગ્રામ આવ્યો; અયોધ્યા ત્યજી તેણે તે પાદુકાઓની પૂજા કરી અને રામના નામે રાજ્યનું પાલન કર્યું।