Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
અગ્નિ વિષ્ણુના નાભિ-કમળથી શરૂ થતી હરિવંશની વંશાવળી વર્ણવે છે—બ્રહ્મા→અત્રિ→સોમ→પુરૂરવા→આયુ→નહુષ→યયાતિ—અને શાખા-પ્રશાખાઓ દ્વારા યદુવંશમાં વસુદેવને અગ્રસ્થાને દર્શાવે છે. પછી કૃષ્ણાવતાર-લીલાને ક્રમબદ્ધ રીતે સંક્ષેપ કરે છે—ગર્ભપરિવર્તન (બલરામ સહિત), મધરાત્રે કૃષ્ણપ્રાકટ્ય, યશોદા પાસે શિશુ-વિનિમય અને કંસની હિંસા. આકાશજ દેવી કંસવધની ભવિષ્યવાણી કરે છે; દુર્ગાના નામોથી સ્તુતિ અને ત્રિસંધ્યા પાઠનું ફળ કહેવામાં આવે છે. વ્રજ-લીલાઓ—પૂતના, યમલાર્જુન, શકટભંગ, કાલિયદમન, ધેનુક-કેશી-અરિષ્ટવધ, ગોવર્ધનધારણ—પછી મથુરા પ્રસંગ: કुवલયાપીડ દમન, ચાણૂર-મુષ્ટિક મર્દન અને કંસવધ. આગળ જરાસંધના આક્રમણો, દ્વારકાની સ્થાપના, નરકાસુરવધ, પારિજાત હરણ, તથા પ્રદ્યુમ્ન–અનિરુદ્ધ–ઉષા કથામાં હરિ–શંકર સંઘર્ષ અને અભેદ સિદ્ધાંતનો ઉપસંહાર આવે છે. અંતે યદુવંશનો વિસ્તાર અને હરિવંશ પાઠથી ઇષ્ટસિદ્ધિ તથા હરિપ્રાપ્તિનું વચન આપવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे उत्तरकाण्डवर्णनं नाम एकादशो ऽध्यायः अथ द्वादशो ऽध्यायः श्रीहरिवंशवर्णनं अग्निर् उवाच हरिवंशम्प्रवक्ष्यामि विष्णुनाभ्यम्बुजादजः ब्रह्मणोत्रिस्ततः सोमः सोमाज्जातः पुरूरवाः
આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણના આગ્નેય રામાયણમાં ‘ઉત્તરકાંડવર્ણન’ નામે અગિયારમો અધ્યાય. હવે બારમો અધ્યાય ‘શ્રીહરિવંશવર્ણન’ આરંભે છે. અગ્નિએ કહ્યું—હરિવંશનું વર્ણન કરું છું. વિષ્ણુની નાભિમાંથી ઉત્પન્ન કમળથી અજ બ્રહ્મા; બ્રહ્માથી અત્રિ, અત્રિથી સોમ અને સોમથી પુરૂરવા જન્મ્યા.
Verse 2
तस्मादायुरभूत्तस्मान् नहुषो ऽतो ययातिकः यदुञ्च तुर्वसुन्तस्माद् देवयानी व्यजायत
પુરૂરવાથી આયુ, આયુથી નહુષ અને નહુષથી યયાતિ થયા. યયાતિથી યદુ અને તુર્વસુ જન્મ્યા; તેમજ યયાતિથી જ દેવયાની પણ જન્મી.
Verse 3
द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी यदोः कुले यादवाश् च वसुदेवस्तदुत्तमः
તેથી દ્રુહ્ય, અનુ અને પૂરું જન્મ્યા. વૃષપર્વાની પુત્રી શર્મિષ્ઠાએ પણ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી. યદુના કુળમાં યાદવો પ્રગટ્યા; તેમામાં વસુદેવ સર્વોત્તમ હતા.
Verse 4
भुवो भारावतारार्थं देवक्यां वसुदेवतः हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा योगनिद्रया
પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવાના હેતુથી, યોગનિદ્રાની શક્તિ દ્વારા, હિરણ્યકશિપુના છ પુત્રરૂપ ગર્ભો વસુદેવ દ્વારા દેવકીના ગર્ભમાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા.
Verse 5
विष्णुप्रयुक्तया नीता देवकीजठरं पुरा अभूच्च सप्तमो गर्भो देवक्या जठराद् बलः
પૂર્વે વિષ્ણુની પ્રેરણાથી તે ગર્ભ દેવકીના ઉદરમાં પહોંચાડાયો; અને દેવકીના ઉદરમાંથી સ્થાનાંતરિત થઈ તે સાતમો ગર્ભ જ બલ (બલરામ) થયો.
Verse 6
सङ्क्रामितो ऽभूद्रोहिण्यां रौहिणेयस्ततो हरिः कृष्णाष्टम्याञ्च नभसि अर्धरात्रे चतुर्भुजः
ત્યારબાદ હરિ રોહિણીમાં સ્થાનાંતરિત થયા; તેથી તેઓ ‘રૌહિણેય’ તરીકે જન્મ્યા. નભસ (ભાદ્રપદ) માસની કૃષ્ણપક્ષ અષ્ટમીના મધરાત્રે તેઓ ચતુર્ભુજ રૂપે પ્રગટ થયા.
Verse 7
देवक्या वसुदेवेन स्तुतो बालो द्विबाहुकः वसुदेवः कंसभयाद् यशोदाशयने ऽनयत्
દેવકી અને વસુદેવ દ્વારા સ્તુત તે દ્વિભુજ શિશુને વસુદેવે કંસના ભયથી ઉઠાવી યશોદાના શયનસ્થાને મૂકી દીધો.
Verse 8
यशोदाबालिकां गृह्य देवकीशयने ऽनयत् कंसो बालध्वनिं श्रुत्वा ताञ्चिक्षेप शिलातले
યશોદાની બાળિકાને લઈને તે દેવકીના શયનસ્થાને આવ્યો. કংসે બાળકનો અવાજ સાંભળી તેને પકડી શિલાતળે ફેંકી દીધી.
Verse 9
वारितोपि स देवक्या मृत्युर्गर्भोष्टमो मम श्रुत्वाशरीरिणीं वाचं मत्तो गर्भास्तु मारिताः
દેવકીએ રોક્યા છતાં તેણે ‘દેવકીનો આઠમો ગર્ભ જ મારી મૃત્યુ છે’ એમ માની, અશરીરી વાણી સાંભળી, દેવકીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ગર્ભોને મારી નાખ્યા.
Verse 10
समर्पितास्तु देवक्या विवाहसमयेरिताः सा क्षिप्ता बालिका कंसम् आकाशस्थाब्रवीदिदम्
વિવાહસમયે દેવકીએ માંગ્યા મુજબ બાળકો સમર્પિત કર્યા; કંસે તેમને નીચે ફેંકી દીધા. ત્યારે આકાશમાં સ્થિત એક બાળિકાએ આ વચન કહ્યાં.
Verse 11
किं मया क्षिप्तया कंस जातो यस्त्वां बधिष्यति विष्णुनाभ्यब्जादज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वस्वभूतो देवानां भूभारहरणाय सः
હે કંસ! મને ફેંકી દેવામાં શું સિદ્ધ થયું? મારામાંથી જ તે જન્મ્યો છે જે તારો વધ કરશે. (પાઠાંતર: ‘વિષ્ણુની નાભિ-કમળમાંથી જન્મેલો અજ’). દેવતાઓનું સર્વસ્વરૂપ તે ભૂભાર હરણ કરવા આવ્યો છે.
Verse 12
इत्युक्त्वा सा च शुम्भादीन् हत्वेन्द्रेण च संस्तुता आर्या दुर्गा वेदगर्भा अम्बिका भद्रकाल्यपि
આમ કહી તેણે શુમ્ભ આદિનો વધ કર્યો; અને ઇન્દ્રે તેની સ્તુતિ કરી—તે આર્યા, દુર્ગા, વેદગર્ભા, અંબિકા તથા ભદ્રકાળી પણ છે.
Verse 13
भद्रा क्षेम्या क्षेमकरी नैकबाहुर् नमामि ताम् त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नाम सर्वान् कामानवाप्नुयात्
હું તેને નમસ્કાર કરું છું—ભદ્રા, ક્ષેમ્યા, ક્ષેમકરી અને નૈકબાહુ. જે ત્રિસંધ્યાએ આ નામોનું પાઠ કરે છે, તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 14
कंसो ऽपि पूतनादींश् च प्रेषयद्बालनाशने यशोदापतिनन्दाय वसुदेवेन चार्पितौ
કંસે પણ બાળકના નાશ માટે પૂતના આદિને મોકલ્યા; અને તે બે (શિશુ) વસુદેવે યશોદાના પતિ નંદને સોંપ્યા હતા.
Verse 15
रक्षणाय च कंसादेर् भीतेनैव हि गोकुले रामकृष्णौ चेरतुस्तौ गोभिर्गोपालकैः सह
રક્ષણ માટે, કંસ આદિના ભયથી, તે બે રામ અને કૃષ્ણ ગોકુળમાં ગાયો તથા ગોપાલક છોકરાઓ સાથે રહ્યા।
Verse 16
सर्वस्य जगतः पालौ गोपालौ तौ बभूवतुः कृष्णश्चोलूखले बद्धो दाम्ना व्यग्रयशोदया
સમગ્ર જગતના પાલક હોવા છતાં તે બંને ગોપાલ બન્યા; અને વ્યગ્ર યશોદાએ દોરાથી કૃષ્ણને ઉખળે બાંધી દીધો, તે ત્યાં જ બંધ રહ્યો।
Verse 17
यमलार्जुनमध्ये ऽगाद् भग्नौ च यमलार्जुनौ परिवृत्तश् च शकटः पादक्षेपात् स्तनार्थिना
સ્તન માટે આતુર બાળક યમલ અર્જુનોની વચ્ચે ગયો; તેના પગના આઘાતથી શકટ ઊંધું વળી ગયું અને યમલ અર્જુન વૃક્ષો તૂટી પડ્યા।
Verse 18
पूतना स्तनपानेन सा हता हन्तुमुद्यता वृन्दावनगतः कृष्णः कालियं यमुनाह्रदात्
મારવા ઉદ્યત પૂતના સ્તનપાનથી જ હણાઈ; અને કૃષ્ણ વૃંદાવનમાં જઈ યમુનાના હ્રદમાંથી કાલિયને બહાર કાઢી વશ કર્યો।
Verse 19
जित्वा निःसार्य चाब्धिस्थञ् चकार बलसंस्तुतः क्षेमं तालवनं चक्रे हत्वा धेनुकगर्दभं
જળમાં વસનારોને જીત્યા પછી બહાર હાંકી કાઢી, બલરામની સ્તુતિ પામી, તેણે ધેનુક નામના ગર્દભ-દૈત્યનો વધ કરી તાલવનને ક્ષેમ બનાવ્યું।
Verse 20
अरिष्टवृषभं हत्वा केशिनं हयरूपिणम् शक्रोत्सवं परित्यज्य कारितो गोत्रयज्ञकः
અરિષ્ટ નામના વૃષભ-દૈત્યને તથા હયરૂપ ધારણ કરેલા કેશીને વધ કરીને, શક્ર (ઇન્દ્ર) ઉત્સવ ત્યજી, તેણે ગોત્ર-યજ્ઞ (ગોવર્ધન/કુલપૂજા) કરાવ્યો।
Verse 21
पर्वतं धारयित्वा च शक्राद्वृष्टिर् निवारिता नमस्कृतो महेन्द्रेण गोविन्दो ऽथार्जुनोर्पितः
પર્વત ધારણ કરીને શક્ર (ઇન્દ્ર) દ્વારા મોકલાયેલો વરસાદ અટકાવ્યો; ત્યારબાદ મહેન્દ્રે ગોવિંદને નમસ્કાર કર્યો અને પછી અર્જુન તેમને અર્પિત થયો।
Verse 22
इन्द्रोत्सवस्तु तुष्टेन भूयः कृष्णेन कारितः रथस्थो मथुराञ्चागात् कंसोक्ताक्रूरसंस्तुतः
પરંતુ પ્રસન્ન કૃષ્ણે ફરી શક્રોત્સવ કરાવ્યો; પછી રથ પર બેસીને તે મથુરા ગયો—કંસના આદેશથી અને અક્રૂરની સ્તુતિ સાથે।
Verse 23
गोपीभिरनुरक्ताभिः क्रीडिताभिर् निरीक्षितः रजकं चाप्रयच्छन्तं हत्वा वस्त्राणि चाग्रहीत्
સ્નેહભરી ક્રીડામાં રહેલી ગોપીઓ જોઈ રહી હતી ત્યારે, વસ્ત્રો ન આપનાર રજક (ધોબી) ને વધ કરીને તેણે વસ્ત્રો ગ્રહણ કર્યા।
Verse 24
सह रामेण मालाभृन् मालाकारे वरन्ददौ दत्तानुलेपनां कुब्जाम् ऋजुं चक्रे ऽहनद् गजं
રામ સાથે, માલાભૃત (માળા-ધારી) એ માલાકારને વરદાન આપ્યાં. અનુલેપન અર્પણ કરનાર કુબ્જાને તેણે સીધી (સુગઠિત) કરી અને એક ગજ (હાથી) નો વધ કર્યો।
Verse 25
मत्तं कुवलयापीडं द्वारि रङ्गं प्रविश्य च कंसादीनां पश्यतां च मञ्चस्थानां नियुद्धकं
રંગદ્વારે પ્રવેશ કરીને તેણે મત્ત કुवલયાપીડ હાથી સાથે યુદ્ધ કર્યું; મંચ પર બેઠેલા કંસાદિ તે જોતાં રહ્યા।
Verse 26
चक्रे चाणूरमल्लेन मुष्टिकेन बलो ऽकरोत् चाणूरमुष्टिकौ ताभ्यां हतौ मल्लौ तथापरे
બલરામે ચાણૂર મલ્લ સાથે અને કૃષ્ણે મુષ્ટિક સાથે મલ્લયુદ્ધ કર્યું; તે બંનેના હાથે ચાણૂર અને મુષ્ટિક માર્યા ગયા, તથા અન્ય મલ્લો પણ નાશ પામ્યા।
Verse 27
मथुराधिपतिं कंसं हत्वा तत्पितरं हरिः चक्रे यादवराजानम् अस्तिप्राप्ती च कंसगे
હરિએ મથુરાના અધિપતિ કંસનો વધ કરીને તેના પિતાને યાદવોનો રાજા સ્થાપ્યો; અને કંસ-પ્રસંગમાં અસ્થિઓની પ્રાપ્તિ પણ થઈ।
Verse 28
जरासन्धस्य ते पुत्र्यौ जरासन्धस्तदीरितः चक्रे स मथुरारोधं यादवैर् युयुधे शरैः
તે જરાસંધની બે પુત્રીઓ હતી; તેમની પ્રેરણાથી જરાસંધે મથુરાનો ઘેરાવ કર્યો અને યાદવો સાથે બાણવર્ષાથી યુદ્ધ કર્યું।
Verse 29
रामकृष्णौ च मथुरां त्यक्त्वा गोमन्तमागतौ जरासन्धं विजित्याजौ पौण्ड्रकं वासुदेवकं
રામ અને કૃષ્ણ મથુરા છોડીને ગોમંત પર્વતે આવ્યા; અને યુદ્ધમાં જરાસંધને જીત્યા પછી પૌન્ડ્રક વાસુદેવને પણ પરાજિત કર્યો।
Verse 30
पुरीं च द्वारकां कृत्वा न्यवसद् यादवैर् वृतः भौमं तु नरकं हत्वा तेनानीताश् च कन्यकाः
દ્વારકા નગરી સ્થાપી જનાર્દન યાદવો દ્વારા પરિઘેરાયેલો ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યો. ભૌમપુત્ર નરકનો વધ કરીને, તેણે અપહૃત કરેલી રાજકન્યાઓને પણ પાછી લાવી મુક્ત કરી.
Verse 31
देवगन्धर्वयक्षाणां ता उवाच जनार्दनः षोदशस्त्रीसहस्राणि रुक्मिण्याद्यास् तथाष्ट च
દેવ, ગંધર્વ અને યક્ષોની તે સ્ત્રીઓને જનાર્દને કહ્યું—“રુક્મિણીથી આરંભ કરીને સોળ હજાર સ્ત્રીઓ છે, અને સાથે આઠ મુખ્ય મહિષીઓ પણ છે.”
Verse 32
सत्यभामासमायुक्तो गरुडे नरकार्दनः मणिशैलं सरत्रञ्च इन्द्रं जित्वा हरिर्दिवि
સત્યભામા સાથે, ગરુડારૂઢ નરકવધક હરિએ સ્વર્ગમાં ઇન્દ્રને જીત્યો અને મણિ-પર્વત તથા પારિજાત વૃક્ષને પણ સાથે લઈને પરત આવ્યો.
Verse 33
पारिजातं समानीय सत्यभामागृहे ऽकरोत् सान्दीपनेश् च शस्त्रास्त्रं ज्ञात्वा तद्बालकं ददौ
પારિજાત વૃક્ષ લાવી તેણે સત્યભામાના ગૃહમાં સ્થાપ્યું. અને સાંદીપનિ પાસેથી શસ્ત્ર-અસ્ત્રની વિદ્યા શીખીને, તે ગુરુના બાળકને પાછો સોંપ્યો.
Verse 34
जित्वा पञ्चजनं दैत्यं यमेन च सुपूजितः रजकञ्च प्रजल्पन्तमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अबधीत् कालयवनं मुचुकुन्देन पूजितः
પંચજન નામના દૈત્યને જીત્યા પછી તે યમ દ્વારા પણ વિશેષ રીતે પૂજિત થયો. તેણે કાલયવનનો વધ કર્યો અને મુચુકુંદ દ્વારા સન્માનિત થયો; (કેટલાક પાઠોમાં) અહંકારથી બોલતા રજકના વધનો પણ ઉલ્લેખ છે।
Verse 35
वसुदेवं देवकीञ्च भक्तविप्रांश् च सोर्च्यत् रेवत्यां बलभद्राच्च यज्ञाते निशठोन्मुकौ
વસુદેવ અને દેવકીની તથા ભક્ત બ્રાહ્મણોની પણ પૂજા કરવી જોઈએ. રેવતી સહિત બલભદ્રની આરાધના કરવી; અને નિશઠ તથા ઉન્મુક—આ બે યજ્ઞજાત માનવામાં આવે છે.
Verse 36
कृष्णात् शाम्बो जाम्बवत्यामन्यास्वन्ये ऽभवन् सुताः
કૃષ્ણથી જાંબવતીના ગર્ભે શામ્બ પુત્ર થયો; અને તેમની અન્ય પત્નીઓથી અન્ય પુત્રો જન્મ્યા.
Verse 37
तं मत्स्यं शम्बरायादान्मायावत्यै च शम्बरः
તે માછલી તેણે શંબરને આપી; અને શંબરે તેને માયાવતીને આપી દીધી.
Verse 38
मायावती मत्स्यमध्ये दृष्ट्वा स्वं पतिमादरात् पपोष सा तं चोवाच रतिस्ते ऽहं पतिर्मम
માયાવતીએ માછલીની અંદર પોતાના પતિને જોઈ પ્રેમથી તેનું પાલન-પોષણ કર્યું; અને તેને કહ્યું—“હું તારી રતિ (પ્રિયા) છું, અને તું મારો પતિ છે.”
Verse 39
कामस्त्वं शम्भुनानङ्गः कृतोहं शम्बरेण च हृता न तस्य पत्नी त्वं मायाज्ञः शम्बरं जहि
તું કામ છે—શંભુએ તને અનંગ (દેહવિહિન) કર્યો છે. મને પણ શંબરે અપહરણ કરી છે. તું તેની પત્ની નથી; હે માયાવિદ્યાજ્ઞ! શંબરને સંહાર.
Verse 40
तच् छ्रुत्वा शम्बरं हत्वा प्रद्युम्नः सह भार्यया मायावत्या ययौ कृष्णं कृष्णो हृष्टो ऽथ रुक्मिणी
આ સાંભળી પ્રદ્યુમ્ને શંબરનો વધ કરીને પત્ની માયાવતી સાથે શ્રીકૃષ્ણ પાસે ગયો. કૃષ્ણ પ્રસન્ન થયા અને રુક્મિણી પણ હર્ષિત થઈ.
Verse 41
प्रद्युम्नादनिरुद्धोभूदुषापतिरुदारधीः बाणो बलिसुतस्तस्य सुतोषा शोणितं पुरं
પ્રદ્યુમ્નથી ઉદારબુદ્ધિ અનિરુદ્ધ જન્મ્યો, જે ઉષાનો પતિ હતો. બલિનો પુત્ર બાણ હતો; તેની પુત્રી ઉષા હતી; અને શોણિત તેનું નગર હતું.
Verse 42
तपसा शिवपुत्रो ऽभूत् मायूरध्वजपातितः युद्धं प्राप्स्यसि वाण त्वं वाणं तुष्टः शिवोभ्यधात्
તપસ્યાથી તે જાણે શિવપુત્ર બની ગયો; છતાં મયૂરધ્વજધારી દ્વારા પાતિત થયો. પ્રસન્ન શિવે બાણને કહ્યું—“હે બાણ, તું યુદ્ધને પ્રાપ્ત થશ.”
Verse 43
शिवेन क्रीडतीं गौरीं दृष्ट्वोषा सस्पृहा पतौ तामाह गौरी भर्ता ते निशि सुप्तेति दर्शनात्
શિવ સાથે ક્રીડા કરતી ગૌરીને જોઈ ઉષા પોતાના પતિ માટે લલચાઈ. તેણે ગૌરીને કહ્યું—“મેં જે જોયું તે પરથી લાગે છે કે તારો પતિ રાત્રે સૂતો હોય છે.”
Verse 44
वैशाखमासद्वादश्यां पुंसो भर्ता भविष्यति गौर्युक्ता हर्षिता चोषा गृहे सुप्ता ददर्श तं
વૈશાખ માસની દ્વાદશીએ તે પુરુષ એક સ્ત્રીનો પતિ બનશે. અને ગૌરવર્ણી, હર્ષિત ઉષાએ ઘરમાં સૂતી વખતે તેને (સ્વપ્ન/દર્શનરૂપે) જોયો.
Verse 45
आत्मना सङ्गतं ज्ञात्वा तत्सख्या चित्रलेखया लिखिताद्वै चित्रपटादनिरुद्धं समानयत्
પોતાના હૃદયમાં તેની સાથે એકાત્મતા જાણી, સખી ચિત્રલેખા દ્વારા ચિત્રપટ પર લખાયેલા ચિત્રમાંથી ઓળખીને અનિરુદ્ધને લઈ આવી।
Verse 46
तच् छ्रुत्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कृष्णपौत्रं द्वारकातो दुहिता वाणमन्त्रिणः कुम्भाण्डस्यानिरुद्धोगाद्रराम ह्य् उषया सह
તે સાંભળીને (ચિહ્નિત પાંડુલિપિ-પાઠ મુજબ), કૃષ્ણના પૌત્ર અનિરુદ્ધ દ્વારકાથી આવી, બાણના મંત્રી કુંભાંડની પુત્રી ઊષા સાથે વિહાર-રમણ કરવા લાગ્યો।
Verse 47
वाणध्वजस्य सम्पातै रक्षिभिः स निवेदितः अनिरुद्धस्य वाणेन युद्धमासीत्सदारुणम्
રક્ષકો ધસી આવી તેની વાત વાણધ્વજને નિવેદિત કરી; ત્યારબાદ અનિરુદ્ધ અને બાણ વચ્ચે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધ ઊભું થયું।
Verse 48
श्रुत्वा तु नारदात् कृष्णः प्रद्युम्नबलभद्रवान् गरुडस्थोथ जित्वाग्नीन् ज्वरं माहेश्वरन्तथा
નારદ પાસેથી સાંભળીને કૃષ્ણ પ્રદ્યુમ્ન અને બલભદ્ર સાથે ગરુડ પર આરૂઢ થયા; અને અગ્નિઓને જીત્યા પછી માહેશ્વર જ્વરને પણ વશમાં કર્યો।
Verse 49
हरिशङ्करयोर्युद्धं बभूवाथ शराशरि नन्दिविनायकस्कन्दमुखास्तार्क्षादिभिर्जिताः
પછી હરિ અને શંકર વચ્ચે બાણ-પ્રતિબાણોથી યુદ્ધ થયું; અને નંદી, વિનાયક, સ્કંદ વગેરે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) તથા તેના સાથીઓ દ્વારા પરાજિત થયા।
Verse 50
जृम्भते शङ्करे नष्टे जृम्भणास्त्रेण विष्णुना छिन्नं सहस्रं बाहूनां रुद्रेणाभयमर्थितम्
વિષ્ણુએ જૃંભણાસ્ત્ર વડે શંકરને જાંભાઈ અપાવી અશક્ત કર્યો; ત્યારે વિષ્ણુના હજાર ભુજાઓ છેદાઈ ગયા અને રુદ્રે તેની પાસે અભયનો આશ્વાસન માગ્યો.
Verse 51
विष्णुना जीवितो वाणो द्विबाहुः प्राब्रवीच्छिवम् त्वया यदभयं दत्तं वाणस्यास्य मया च तत्
વિષ્ણુએ જીવિત રાખેલા બાણ વિષે દ્વિભુજ શિવ બોલ્યા—“આ બાણને તું જે અભય આપ્યું છે, એ જ અભય હું પણ સમર્થન આપું છું।”
Verse 52
आवयोर् नास्ति भेदो वै भेदी नरकमाप्नुयात् शिवाद्यैः पूजितो विष्णुः सोनिरुद्ध उषादियुक्
“અમારા બંનેમાં ખરેખર કોઈ ભેદ નથી; જે ભેદ કરે તે નરક પામે. શિવ આદિ દેવો દ્વારા પૂજિત વિષ્ણુ એ જ ઉષા વગેરે સાથેનો અનિરુદ્ધ છે।”
Verse 53
द्वारकान्तु गतो रेमे उग्रसेनादियादवैः अनिरुद्धात्मजो वज्रो मार्कण्डेयात्तु सर्ववित्
તે દ્વારકામાં જઈ ઉગ્રસેન આદિ યાદવો સાથે આનંદથી રહ્યો. અને અનિરુદ્ધનો પુત્ર વજ્ર, માર્કંડેયના ઉપદેશથી સર્વવિત્ (સર્વવિષયમાં નિપુણ) બન્યો.
Verse 54
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो यमुनाकर्षणो ऽभवत् द्विविदस्य कपेर्भेत्ता कौरवोन्मादनाशनः
તે બલભદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો—પ્રલંબનો વધ કરનાર, યમુનાને આકર્ષી વાળનાર, વાનર દ્વિવિદનો ભેદક/સંહારક, અને કૌરવોના ઉન્માદનો નાશ કરનાર.
Verse 55
हरी रेमेनेकमूर्तो रुक्मिण्यादिभिरीश्वरः पुत्रानुत्पादयामास त्वसंख्यातान् स यादवान् हरिवंशं पठेत् यः स प्राप्तकामो हरिं व्रजेत्
એકમૂર્તિ પરમેશ્વર હરિ રુક્મિણી આદિ રાણીઓ સાથે વિહાર કરીને અસંખ્ય યાદવ પુત્રોને ઉત્પન્ન કર્યા. જે હરિવંશનું પાઠ કરે છે, તે ઇચ્છિત ફળ મેળવી અંતે હરિને પ્રાપ્ત થાય છે।
Frequently Asked Questions
It legitimizes Kṛṣṇa’s avatāra through lineage mapping and then demonstrates dharma-restoration through a compressed sequence of Vraja, Mathurā, and Dvārakā episodes, ending with a recitation phala that frames the narrative as sādhanā.
The chapter articulates Hari–Śaṅkara abheda: Viṣṇu and Śiva are declared non-different, and sectarian distinction-making is condemned as spiritually harmful.
It links bhakti (Kṛṣṇa-līlā remembrance), dharma (tyrant-slaying and protection of society), and mantra-like practice (tri-sandhyā recitation of Devī names) with a phalaśruti promising both desired aims (bhukti) and attainment of Hari (mokṣa-oriented culmination).