Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
અગ્નિ કુરુક્ષેત્રના મહાભારત-યુદ્ધનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરીને ધર્મ, અનિત્યતા અને રાજધર્મનો સાર પ્રગટ કરે છે. ભીષ્મ-દ્રોણ જેવા વડીલોને જોઈ અર્જુન સંકોચે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ દેહની નશ્વરતા અને આત્માની અવિનાશિતા સમજાવી, જય-પરાજયમાં સમત્વ રાખીને ક્ષાત્રધર્મમાં સ્થિર રહી રાજધર્મનું રક્ષણ કરવાનું ઉપદેશ આપે છે. પછી સેનાપતિ પરિવર્તન (ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ, શલ્ય) અને મુખ્ય મૃત્યુઓ વર્ણાય છે—શરશૈયા પર ભીષ્મપતન અને ઉત્તરાયણ સુધી વિષ્ણુચિંતન; “અશ્વત્થામા મારાયો” સમાચારથી દ્રોણનું શસ્ત્રત્યાગ; અર્જુન દ્વારા કર્ણવધ; યુધિષ્ઠિર દ્વારા શલ્યવધ; અને ભીમ-દુર્યોધનનું અંતિમ ગદાયુદ્ધ. ત્યારબાદ અશ્વત્થામા રાત્રે પાંચાલો તથા દ્રૌપદીના પુત્રોનો સંહાર કરે છે; અર્જુન તેને રોકી તેની શિરોમણિ લઈ લે છે. હરિ ઉત્તરાના ગર્ભને પુનર્જીવિત કરીને પરિક્ષિતની વંશપરંપરા સુરક્ષિત કરે છે. બચેલાઓની ગણતરી, અંત્યેષ્ટિ, ભીષ્મના શાંતિદાયક ધર્મોપદેશ (રાજધર્મ, મોક્ષધર્મ, દાન), યુધિષ્ઠિરનું અશ્વમેધ, પરિક્ષિતની સ્થાપના અને અંતે સ્વર્ગારોહણ—આ અધ્યાયનો નિષ્કર્ષ છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः अथ चतुर्दशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् अग्निर् उवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा नायुध्यत गुरूनिति
આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘આદિપર્વાદિ-વર્ણન’ નામનો તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ચૌદમો અધ્યાય ‘કુરુ-પાંડવ સંગ્રામ-વર્ણન’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—યુધિષ્ઠિરની સેના અને દુર્યોધનની સેના કુરુક્ષેત્ર ગઈ; પરંતુ ભીષ્મ, દ્રોણ વગેરેને જોઈ, તેમને ગુરુજન માની, તેણે યુદ્ધ ન કર્યું।
Verse 2
पार्थं ह्य् उवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति
ભગવાને પાર્થને કહ્યું—ભીષ્મ વગેરે શોકયોગ્ય નથી. શરીરો નાશવાન છે; પરંતુ દેહી આત્મા નાશ પામતો નથી।
Verse 3
विदुरान्वित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मस्मि विद्धि तम् सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालय
આ આત્મા પરમ બ્રહ્મ છે; તેને ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’ તરીકે જાણો. સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમ રહેનારો યોગી રાજધર્મનું યથાવત્ પાલન અને રક્ષણ કરે।
Verse 4
कृष्णोक्तोथार्जुनो ऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान् भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले
કૃષ્ણના ઉપદેશથી અર્જુન રથ પર સ્થિત રહી, વાદ્યોના નાદ વચ્ચે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો. અને આરંભે દુર્યોધનની સેના માં ભીષ્મ સેનાપતિ બન્યા।
Verse 5
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः
પાંડવોની તરફથી શિખંડી પણ (તેની સાથે) યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયો. તે યુદ્ધમાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોએ, ભીષ્મની સેના સહિત, પાંડવોને પણ ઘાયલ કરી પાડી દીધા।
Verse 6
धार्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहवे देवासुरसं युद्धं कुरुपाण्दवसेनयोः
યુદ્ધમાં શિખંડી આદિ પાંડવોએ ધાર્તરાષ્ટ્રોને સંહાર્યા; અને કુરુ તથા પાંડવ સેનાઓનું યુદ્ધ દેવ–અસુર યુદ્ધ સમાન થયું.
Verse 7
बभूव स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्
દેવો નિર્ભય રહીને જોતા હતા અને તેમનો આનંદ વધ્યો; ભીષ્મે પોતાના અસ્ત્રોથી દસ દિવસમાં પાંડવ સેનાને પાડી દીધી.
Verse 8
दशमे ह्य् अर्जुनो वाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह शिखण्डी द्रुपदोक्तो ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा
દસમા દિવસે અર્જુને બાણવર્ષાથી વીર ભીષ્મ પર વરસાવ્યું; અને દ્રુપદની આજ્ઞાથી શિખંડીએ પણ મેઘની જેમ અસ્ત્રવર્ષા કરી.
Verse 9
हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश् च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च
હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિ એકબીજાના અસ્ત્રોથી ધરાશાયી થયા. અને સ્વેચ્છામૃત્યુના વરથી યુક્ત ભીષ્મે યુદ્ધનો યોગ્ય માર્ગ અને આચરણ પણ દર્શાવ્યું.
Verse 10
वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः उत्तरायणमीक्षंश् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः
સ્તુતિઓથી સ્તુત થયેલો તે વસુલોક પ્રાપ્તિ માટે નિયત થઈ શરશય્યા પર સ્થિત રહ્યો; ઉત્તરાયણ તરફ નજર રાખી વિષ્ણુનું ધ્યાન અને સ્તવન કરતાં અડગ રહ્યો.
Verse 11
दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभुत् पाण्दवे हर्षिते सैन्ये ढृष्टद्युम्नश् चमूपतिः
દુર્યોધન શોકગ્રસ્ત થયો ત્યારે દ્રોણ સેનાપતિ બન્યા; અને પાંડવોની સેના હર્ષિત હતી ત્યારે ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ચમૂપતિ બન્યો.
Verse 12
तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम् विराटद्रुपदाद्याश् च निमग्ना द्रोणसागरे
તેમ બંને વચ્ચે ઉગ્ર યુદ્ધ થયું, જે યમરાજ્યને વધારનારું હતું; અને વિરાટ, દ્રુપદ વગેરે દ્રોણ-સાગરમાં ડૂબી ગયા (વીરગતિ પામ્યા).
Verse 13
दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ
દુર્યોધનની મહાસેના—હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિ સહિત—ધૃષ્ટદ્યુમ્નના અધિપત્યમાં હોવા છતાં દ્રોણ સામે કાળ (મૃત્યુ) સમાન જણાઈ।
Verse 14
हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत् धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले
“અશ્વત્થામા હણાયો” એમ કહેવાતાં દ્રોણે શસ્ત્રો ત્યજી દીધાં; ધૃષ્ટદ્યુમ્નના બાણોથી આક્રાંત થઈ તે ધરતી પર પડી ગયા।
Verse 15
अन्योन्यास्त्रनिपीडितमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पञ्चमेहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्
‘અન્યોન્યાસ્ત્રનિપીડિતમ્’ એવો પાઠ ખ અને ઘ હસ્તપ્રતોમાં ચિહ્નિત છે. પાંચમા દિવસે દુર્ધર્ષ યોદ્ધાએ સર્વ ક્ષત્રિયવર્ગને મથ્યો; અને દુર્યોધન શોકાર્ત થતાં કર્ણ સેનાપતિ બન્યો.
Verse 16
अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह शस्त्राशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्
ત્યારે અર્જુન અને પાંડવો વચ્ચે શસ્ત્રો તથા અશસ્ત્રો વડે અત્યંત રૌદ્ર યુદ્ધ થયું; તે દેવો અને અસુરોના યુદ્ધ સમાન હતું।
Verse 17
कर्णार्जुनाख्ये सङ्ग्रामे कर्णोरीनबधीच्छरैः द्वितीयाहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः
કર્ણ–અર્જુન નામના યુદ્ધમાં કર્ણે બાણોથી ઓરિણને વધ કર્યો; પરંતુ બીજા દિવસે કર્ણ પોતે અર્જુન દ્વારા પાતિત થયો।
Verse 18
शल्यो दिनार्धं युयुधे ह्य् अबधीत्तं युधिष्ठिरः युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सुयोधनः
શલ્યે અર્ધદિન યુદ્ધ કર્યું; પછી યુધિષ્ઠિરે નિશ્ચયે તેને વધ કર્યો. સૈન્ય નષ્ટ થતાં સુયોધન (દુર્યોધન) ભીમસેન સાથે યુદ્ધ કરતો રહ્યો।
Verse 19
बहून् हत्वा नरादींश् च भीमसेनमथाब्रवीत् गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु व्यपातयत्
ઘણા મનુષ્યો વગેરેને મારીને તેણે પછી ભીમસેનને સંબોધ્યો; પરંતુ જ્યારે તે ગદાથી પ્રહાર કરવા લાગ્યો, ત્યારે ભીમે તેને કાપીને પાતિત કર્યો।
Verse 20
गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादेशेहनि रात्रौ सुषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्
તેણે ગદાથી તેના નાના ભાઈઓને પાતિત કર્યા; અને એ જ અઢારમા દિવસે રાત્રે, પાંડવોની સેના ઊંઘમાં હતી ત્યારે, તેમના બળને ઢાળી દીધું।
Verse 21
अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नञ्च सो ऽबधीत्
મહાબળી અશ્વત્થામાએ અક્ષૌહિણી-પ્રમાણ સંહાર કરીને દ્રૌપદીના પુત્રો સહિત પાંચાલો અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નનો પણ વધ કર્યો।
Verse 22
पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च
ત્યારે અર્જુને પુત્રહીન થઈ રડતી દ્રૌપદીને જોઈ, ઐષિકાસ્ત્ર વડે તે પુરુષની શિરોમણિ (મુકુટમણિ) ઝૂંટી લીધી।
Verse 23
अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धं जीवयामास वै हरिः उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः
અશ્વત્થામાના અસ્ત્રથી દગ્ધ થયેલ ઉત્તરાના ગર્ભને હરિએ નિશ્ચયે જીવંત કર્યો; એ જ બાળક રાજા પરીક્ષિત થયો।
Verse 24
कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे
કૃતવર્મા, કૃપ અને દ્રૌણિ—આ ત્રણ જણ રણમાંથી બચી ગયા. પાંડવો, સાત્યકી અને કૃષ્ણ—આ સાત જણ બચ્યા; અન્ય કોઈ નહીં।
Verse 25
स्त्रियश्चार्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः
યુધિષ્ઠિરે ભીમ આદિ સાથે શોકગ્રસ્ત સ્ત્રીઓને આશ્વાસન આપ્યું; અને હત થયેલા વીરોના વિધિપૂર્વક સંસ્કાર કરીને જલ-તર્પણ તથા ધનાદિ દાન આપ્યાં।
Verse 26
भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्तिदाम् राजधर्मान्मोक्षधर्मान्दानधर्मान् नृपो ऽभवत्
શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મ પાસેથી શાંતિ આપનાર સર્વ ધર્મો—રાજધર્મ, મોક્ષધર્મ અને દાનધર્મ—સાંભળી રાજા ધર્મમાં સુસ્થિર થયો।
Verse 27
अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम् राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्
અશ્વમેધ કર્યા પછી શત્રુદમન કરનાર રાજાએ બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું. અર્જુન પાસેથી મૌષલ વિનાશ અને યાદવોના સંહારનું વર્ણન સાંભળી, તેણે પરિક્ષિતને રાજ્યસિંહાસન પર સ્થાપ્યો અને નાના ભાઈઓ સાથે સ્વર્ગ પામ્યો।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Arjuna that bodies perish while the embodied Self does not; the yogin should remain equal-minded in success and failure and uphold rājadharma—linking metaphysics to ethical governance.
He hears from Bhīṣma the peace-bestowing teachings: rājadharma (duties of kingship), mokṣadharma (discipline toward liberation), and dānadharma (law of charitable giving).
Hari (Kṛṣṇa/Viṣṇu) revives Uttarā’s scorched embryo, ensuring Parīkṣit’s birth and the continuation of righteous kingship after the catastrophic war.