Adhyaya 3

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मत्स्यावतारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः अथ तृतीयो ऽध्यायः कूर्मावतारवर्णनं अग्निर् उवाच वक्ष्ये कूर्मावतारञ्च श्रुत्वा पापप्रणाशनम् पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः

આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણમાં ‘મત્સ્યાવતાર’ નામનો દ્વિતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે તૃતીય અધ્યાય—‘કૂર્માવતારનું વર્ણન’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હું પાપનાશક કૂર્માવતાર કહું છું; તેને સાંભળવાથી પાપો નાશ પામે છે. પ્રાચીન કાળે દેવ-અસુર યુદ્ધમાં દૈત્યોએ દેવોને પરાજિત કર્યા હતા.

Verse 2

दुर्वाससश् च शापेन निश्रीकाश्चाभवंस्तदा स्तुत्वा क्षीराब्धिगं विष्णुम् ऊचुः पालय चासुरात्

ત્યારે દુર્વાસાના શાપથી તેઓ શ્રી (સમૃદ્ધિ અને તેજ) વિહોણા બન્યા. ક્ષીરસમુદ્રમાં નિવાસ કરનાર વિષ્ણુની સ્તુતિ કરીને તેઓ બોલ્યા—“અસુરોથી પણ અમારું રક્ષણ કરો.”

Verse 3

ब्रह्मादिकान् हरिः प्राह सन्धिं कुर्वन्तु चासुरैः क्षीराब्धिमथनार्थं हि अमृतार्थं श्रिये ऽसुराः

હરિએ બ્રહ્મા આદિ દેવોને કહ્યું—“અસુરો સાથે સંધિ કરો; કારણ કે ક્ષીરસમુદ્રનું મથન કરવાનું છે. અમૃત મેળવવા માટે અને શ્રી (લક્ષ્મી) માટે અસુરો પણ તેમાં પ્રવૃત્ત થશે.”

Verse 4

अरयो ऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे युष्मानमृतभाजो हि कारयामि न दानवान्

કાર્યની ગૌરવતા અને આવશ્યકતા હોય ત્યારે શત્રુઓ સાથે પણ સંધિ કરવી જોઈએ. કારણ કે હું તમને જ અમૃતના ભાગી બનાવું છું; દાનવોને નહીં.

Verse 5

तकपाठः संश्रुतं पापनाशनमिति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुरा क्षीराब्धिगमिति ग, घ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः सन्धिं कुरुत चासुररिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाजो हि करिष्यामि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् क्षीराब्धिं मत्सहायेन निर्मथध्वमतन्द्रिताः

અહીં કેટલીક પાંડુલિપિઓમાં પાઠભેદ નોંધાયેલા છે. ત્યારબાદ આદેશ અપાયો—“મંદર પર્વતને મથનદંડ બનાવી અને વાસુકિને નેત્ર (દોરી) બનાવી, મારી સહાયથી ક્ષીરસમુદ્રનું મથન કરો—અવિરત અને અપ્રમાદથી.”

Verse 6

विष्णूक्तां संविदं कृत्वा दैत्यैः क्षीराब्धिमागताः ततो मथितुमारब्धाः यतः पुच्छन्ततः सुराः

વિષ્ણુએ કહેલી સંધિ દૈત્યો સાથે કરીને દેવો ક્ષીરસમુદ્રે આવ્યા. ત્યારબાદ સર્પ-રશીથી મંથન શરૂ થયું; દેવોએ વાસુકીના પુચ્છ-અંતને પકડી રાખ્યું.

Verse 7

फणिनिःश्वाससन्तप्ता हरिणाप्यायिताः सुराः मथ्यमाने ऽर्णवे सो ऽद्रिर् अनाधारो ह्य् अपो ऽविशत्

સર્પ (વાસુકિ)ના ફણમાંથી નીકળતા શ્વાસના તાપથી દાઝેલા દેવોને હરિ (વિષ્ણુ)એ ફરી સશક્ત કર્યા. સમુદ્ર મંથન થતી વેળાએ આધાર વિનાનો તે પર્વત જળમાં ડૂબી ગયો.

Verse 8

कूर्मरूपं समास्थाय दध्रे विष्णुश् च मन्दरम् क्षीराब्धेर्मथ्यमानाच्च विषं हालाहलं ह्य् अभूत्

કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને વિષ્ણુએ મંદર પર્વતને ધારણ કર્યો. અને ક્ષીરસમુદ્રનું મંથન થતાં ‘હાલાહલ’ નામનું વિષ પ્રગટ થયું.

Verse 9

हरेण धारितं कण्ठे नीलकण्ठस्ततो ऽभवत् ततो ऽभूद्वारुणी देवी पारिजातस्तु कौस्तुभः

હરિએ તે વિષ કંઠમાં ધારણ કર્યું ત્યારે તે ‘નીલકંઠ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. ત્યારબાદ વારુણી દેવી પ્રગટ થઈ; તેમજ પારિજાત વૃક્ષ અને કૌસ્તુભ મણિ પણ પ્રગટ થયા.

Verse 10

गावश्चाप्सरसो दिव्या लक्ष्मीर्देवी हरिङ्गता पश्यन्तः सर्वदेवास्तां स्तुवन्तः सश्रियो ऽभवन्

દિવ્ય ગાયો અને અપ્સરાઓ પ્રગટ થઈ, તેમજ સુવર્ણાંગી દેવી લક્ષ્મી પણ પ્રાદુર્ભવ થઈ. તેણીને જોઈ સર્વ દેવોએ સ્તુતિ કરી અને તેઓ શ્રી-સમૃદ્ધ બન્યા.

Verse 11

ततो धन्वन्तरिर्विष्णुर् आयुर्वेदप्रवर्तकः बिभ्रत् कमण्डलुम्पूर्णम् अमृतेन समुत्थितः

ત્યારે આયુર્વેદના પ્રવર્તક વિષ્ણુ ધન્વંતરી રૂપે પ્રગટ થયા; અમૃતથી ભરેલું કમંડળુ ધારણ કરીને તેઓ ઉદ્ભવ્યા।

Verse 12

अमृतं तत्कराद्दैत्या सुरेभ्यो ऽर्धं प्रदाय च गृहीत्वा जग्मुर्जन्माद्या विष्णुः स्त्रीरूपधृक् ततः

તેના હાથમાંથી અમૃત લઈને દૈત્યો દેવોને તેનો અડધો ભાગ આપી, બાકીનો ભાગ ઝૂંટી લઈને ચાલ્યા ગયા; ત્યારબાદ વિષ્ણુએ સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું।

Verse 13

तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां दैत्याः प्रोचुर्विमोहिताः भव भार्यामृतं गृह्य पाययास्मान् वरानने

તેને રૂપસંપન્ન જોઈ દૈત્યો મોહિત થઈ બોલ્યા—“હે સુમુખી! અમારી પત્ની થા; અમૃત લઈને અમને પિવડાવ।”

Verse 14

तथेत्युक्त्वा हरिस्तेभ्यो गृहीत्वापाययत्सुरान् चन्द्ररूपधरो राहुः पिबंश्चार्केन्दुनार्पितः

“તથાસ્તુ” કહી હરિએ તે લઈને દેવોને પિવડાવ્યું; રાહુ પણ ચંદ્રરૂપ ધારણ કરીને સૂર્ય અને ચંદ્રની વચ્ચે બેસાડવામાં આવીને પી ગયો।

Verse 15

तु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः निःश्वाससंग्लाना इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ततो हर इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रदर्शक इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अकन्दुसूचित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिणाप्यरिणा च्छिन्नं स राहुस्तच्छिरः पृथक् कृपयामरतान्नीतं वरदं हरिमब्रवीत्

હરિ દ્વારા—શત્રુ દ્વારા પણ—છિન્ન કરાતા રાહુનું શિર અલગ રહી ગયું; પછી કરુણાથી તેને અમરો પાસે લઈ જવામાં આવ્યો અને તેણે વરદાતા હરિને કહ્યું।

Verse 16

राहुर्मत्तस्तु चन्द्रार्कौ प्राप्स्येते ग्रहणं ग्रहः तस्मिन् कले च यद्दानं दास्यन्ते स्यात् तदक्षयं

રાહુ ઉન્મત્ત થઈ ચંદ્ર અને સૂર્યને ગ્રસી લે છે—આ ગ્રહ દ્વારા થતું ગ્રહણ છે. તે સમયે આપેલું દાન અક્ષય પુણ્યફળ આપનારું બને છે.

Verse 17

तथेत्याहाथ तं विष्णुस् ततः सर्वैः सहामरैः स्त्रीरूपं सम्परित्यज्य हरेणोक्तः प्रदर्शय

“તથાસ્તુ” કહી વિષ્ણુએ તેને સંબોધ્યો. ત્યારબાદ સર્વ દેવતાઓની હાજરીમાં, સ્ત્રીરૂપ ત્યજી, હરિના આદેશ મુજબ તેણે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું.

Verse 18

दर्शयामास रुद्राय स्त्रीरूपं भगवान् हरिः मायया मोहितः शम्भुः गौरीं त्यक्त्वा स्त्रियं गतः

ભગવાન હરિએ રુદ્રને સ્ત્રીરૂપ દર્શાવ્યું. હરિની માયાથી મોહિત શંભુ ગૌરીને ત્યજી તે સ્ત્રીના પીછે ગયો.

Verse 19

नग्न उन्मत्तरूपो ऽभूत् स्त्रियः केशानधारयत् अगाद्विमुच्य केशान् स्त्री अन्वधावच्च ताङ्गताम्

તે નગ્ન થયો અને ઉન્મત્ત જેવું રૂપ ધારણ કર્યું. તેણે સ્ત્રીઓના વાળ પકડી લીધા; પછી વાળ છોડીને દોડી ગયો, અને તે સ્ત્રી પણ તેને અનુસરી ત્યાં પહોંચી ગઈ.

Verse 20

स्खलितं तस्य वीर्यं कौ यत्र यत्र हरस्य हि तत्र तत्राभवत् क्षेत्रं लिङ्गानां कनकस्य च

હર (શિવ)નું વીર્ય જ્યાં જ્યાં સ્ખલિત થયું, ત્યાં ત્યાં લિંગોનું તથા સોનાનું પણ પવિત્ર ક્ષેત્ર ઊભું થયું.

Verse 21

मायेयमिति तां ज्ञात्वा स्वरूपस्थो ऽभवद्धरः शिवमाह हरी रुद्र जिता माया त्वया हि मे

તેણીને “આ માયા છે” એમ જાણી હરિ પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થયા. ત્યારબાદ તેમણે શિવને કહ્યું—“હે રુદ્ર, ખરેખર તું જ મારી માયાને જીત્યો છે.”

Verse 22

न जेतुमेनां शक्तो मे त्वदृते ऽन्यः पुमान् भुवि अप्राप्याथामृतं दैत्या देवैर् युद्धे निपातिताः त्रिदिवस्थाः सुराश्चासन् यः पठेत् त्रिदिवं व्रजेत्

તારા વિના પૃથ્વી પર બીજો કોઈ પુરુષ મારા માટે તેને જીતવા સમર્થ નથી. પછી અમૃત ન મળતાં દૈત્યો દેવો સાથેના યુદ્ધમાં પડી ગયા અને સુરગણ ત્રિદિવમાં સ્થિર રહ્યા. જે આનું પાઠ કરે તે સ્વર્ગે જાય છે.