Adhyaya 4

Verse 1

रसा तां जगाम ह मोहिनीं प्राप्य मतिमान् स्त्रियः केशामधारयदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तत्र महातीर्थं क्षेत्राणामुत्तमोत्तममिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ चतुर्थो ऽध्यायः वराहाद्यवतारवर्णनं अग्निर् उवाच अवतारं वराहस्य वक्ष्ये ऽहं पापनाशनम् हिरण्याक्षो ऽसुरेशो ऽभूत् देवान् जित्वा दिवि स्थितः

(કેટલાક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં પાઠાંતર મળે છે—“રસા ત્યાં ગઈ”, “મોહિનીને પામી બુદ્ધિમાને સ્ત્રીઓને વાળથી પકડી”, અને “અહીં ત્યાં મહાતીર્થ; ક્ષેત્રોમાં આ સર્વોત્તમ” એમ.) હવે ચોથો અધ્યાય શરૂ—વરાહાદિ અવતારોનું વર્ણન. અગ્નિ બોલ્યા—“હું પાપનાશક વરાહ અવતારનું વર્ણન કરીશ. હિરણ્યાક્ષ અસુરોનો અધિપતિ થયો; દેવોને જીતી સ્વર્ગમાં સ્થિર રહ્યો.”

Verse 2

देवैर् गत्वा स्तुतो विष्णुर् यज्ञरूपो वराहकः अभूत्, तं दानवं हत्वा दैत्यैः साकञ्च कण्टकम्

દેવોએ નજીક જઈ સ્તુતિ કરતાં વિષ્ણુ યજ્ઞસ્વરૂપ વરાહ બન્યા. તે દાનવને મારીને તેમણે દૈત્યો સાથે તે ‘કંટક’—અવરોધરૂપ ઉપદ્રવ—નો પણ નાશ કર્યો.

Verse 3

धर्मदेवादिरक्षाकृत् ततः सो ऽन्तर्दधे हरिः हिरण्याक्षस्य वै भ्राता हिरण्यकशिपुस् तथा

ધર્મ અને દેવતાઓની રક્ષા સુનિશ્ચિત કરીને હરિ પછી અંતર્ધાન થયા. અને હિરણ્યાક્ષનો ભાઈ ખરેખર હિરણ્યકશિપુ જ હતો.

Verse 4

जितदेवयज्ञभागः सर्वदेवाधिकारकृत् नारसिंहवपुः कृत्वा तं जघान सुरैः सह

તે દેવયજ્ઞોના ભાગો હડપ કરી અને સર્વ દેવતાઓના અધિકારનો અપહરણ કર્યુ; ત્યારે વિષ્ણુએ નરસિંહ-રૂપ ધારણ કરીને દેવો સહિત તેનો વધ કર્યો।

Verse 5

स्वपदस्थान् सुरांश् चक्रे नारसिंहः सुरैः स्तुतः देवासुरे पुरा युद्धे बलिप्रभृतिभिः सुराः

દેવો દ્વારા સ્તુત નરસિંહે દેવતાઓને તેમના પોતાના સ્થાનોમાં પુનઃ સ્થાપિત કર્યા. પૂર્વે દેવાસુર યુદ્ધમાં બલિ વગેરે દ્વારા દેવો પરાભવ પામ્યા હતા।

Verse 6

जिताः स्वर्गात्परिभ्रष्टा हरिं वै शरणं गताः सुराणामभयं दत्वा अदित्या कश्यपेन च

પરાજિત થઈ સ્વર્ગમાંથી પતિત થયેલા તેઓ નિશ્ચયે હરિની શરણ ગયા; અને અદિતિ તથા કશ્યપે દેવોને અભય આપ્યું।

Verse 7

स्तुतो ऽसौ वामनो भूत्वा ह्य् अदित्यां स क्रतुं ययौ बलेः श्रीयजमानस्य, राजद्वारे ऽगृणात् श्रुतिं

આ રીતે સ્તુત થઈ તે વામન બન્યો અને અદિતિ સાથે શ્રીયજમાન બલિના યજ્ઞક્રતુમાં ગયો; અને રાજદ્વારે તેણે પવિત્ર વૈદિક શ્રુતિમંત્ર ઉચ્ચાર્યો।

Verse 8

देवान् पठन्तं तं श्रुत्वा वामनं वरदो ऽब्रवीत् निवारितो ऽपि शुक्रेण बलिर् ब्रूहि यद् इच्छसि

વામનને દેવોના આવાહન-પાઠ કરતા સાંભળી વરદાતા (બલિ) બોલ્યો—“શુક્રે રોક્યો હોય તોય, હે બલિ, તને જે ઇચ્છા હોય તે કહો।”

Verse 9

तत्ते ऽहं सम्प्रदास्यामि, वामनो बलिमब्रवीत् रोभूदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सुरान् जित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सार्धन्तु कण्टकमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हिरण्यकशिपुस्तदेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिन्ते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पदत्रयं हि गुर्वर्थं देहि दास्ये तमब्रवीत्

બલિએ કહ્યું—“તે હું નિશ્ચયે તમને આપીશ।” ત્યારે વામને બલિને કહ્યું—“ગંભીર હેતુ માટે મને ત્રણ પગલાં જેટલી ભૂમિ આપો।” બલિ બોલ્યો—“હું આપીશ।”

Verse 10

तोये तु पतिते हस्ते वामनो ऽभूदवामनः भूर्लोकं स भुवर्लोकं स्वर्लोकञ्च पदत्रयं

દાનની પુષ્ટિ માટે તેના હાથમાં જળ પડતાં જ વામન વામન રહ્યો નહિ; ત્રણ પગલાંમાં તેણે ભૂર્લોક, ભુવર્લોક અને સ્વર્લોકને વ્યાપી લીધા.

Verse 11

चक्रे बलिञ्च सूतलं तच्छक्राय ददौ हरिः शक्रो देवैर् हरिं स्तुत्वा भुवनेशः सुखी त्वभूत्

હરિએ બલિને સુતલમાં સ્થાપિત કર્યો અને તે રાજ્ય શક્ર (ઇન્દ્ર)ને આપ્યું. પછી શક્રે દેવો સાથે હરિની સ્તુતિ કરી અને લોકાધિપતિ બની સુખી થયો.

Verse 12

वक्ष्ये परशुरामस्य चावतारं शृणु द्विज उद्धतान् क्षत्रियान् मत्वा भूभारहरणाय सः

હવે હું પરશુરામના અવતારનું વર્ણન કરીશ—હે દ્વિજ, સાંભળો. ક્ષત્રિયો ઉદ્ધત થયા છે એમ માની, પૃથ્વીનો ભાર હરણ કરવા તેઓ અવતર્યા.

Verse 13

अवतीर्णो हरिः शान्त्यै देवविप्रादिपालकः जमदग्ने रेणुकायां भार्गवः शस्त्रपारगः

શાંતિ સ્થાપવા હરી ભાર્ગવ પરશુરામરૂપે અવતર્યા—દેવો, બ્રાહ્મણો વગેરેના રક્ષક. તેઓ જમદગ્નિ અને રેણુકાથી જન્મ્યા અને શસ્ત્રવિદ્યામાં પૂર્ણ પારંગત હતા.

Verse 14

दत्तात्रेयप्रसादेन कार्त्तवीर्यो नृपस्त्वभृत् सहस्रबाहुः सर्वोर्वी- पतिः स मृगयां गतः

દત્તાત્રેયના પ્રસાદથી રાજા કાર્ત્તવીર્ય (સહસ્રબાહુ) સર્વ પૃથ્વીનો અધિપતિ થયો અને તે મૃગયા માટે નીકળ્યો।

Verse 15

श्रान्तो निमन्त्रितो ऽरण्ये मुनिना जमदग्निना कामधेनुप्रभावेण भोजितः सबलो नृपः

થાકેલો રાજા પોતાની સેના સહિત અરણ્યમાં મુનિ જમદગ્નિ દ્વારા આમંત્રિત થયો અને કામધેનુના પ્રભાવથી ભોજન કરાવવામાં આવ્યો।

Verse 16

अप्रार्थयत् कामधेनुं यदा स न ददौ तदा हृतवानथ रामेण शिरश्छित्वा निपातितः

તેણે કામધેનુ માગી; ન આપતાં તેણે તેને હરી લીધી. ત્યારબાદ રામે તેનું શિરચ્છેદ કરીને તેને પાતાળ કર્યો।

Verse 17

युद्धे परशुना राजा धेनुः स्वाश्रममाययौ कार्त्तवीर्यस्य पुत्रैस्तु जमदग्निर्निपातितः

યુદ્ધમાં પરશુ (પરશુરામ) દ્વારા રાજા હણાયો અને ધેનુ પોતાના આશ્રમમાં પાછી આવી; પરંતુ કાર્ત્તવીર્યના પુત્રોએ જમદગ્નિને નિપાતિત કર્યો।

Verse 18

रामे वनं गते वैराद् अथ रामः समागतः पितरं निहतं दृष्ट्वा पितृनाशाभिमर्षितः

રામ વનમાં ગયા પછી વૈરથી રામ પાછો આવ્યો; પિતાને હત થયેલા જોઈ પિતૃનાશના શોકથી તે વ્યથિત થયો।

Verse 19

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रामकरोद्विभुः कुरुक्षेत्रे पञ्च कुण्डान् कृत्वा सन्तर्प्य वै पितॄन्

એકવીસ વાર તે પરાક્રમીએ પૃથ્વીને ક્ષત્રિયવિહિન કરી. પછી કુરુક્ષેત્રમાં પાંચ કુંડ બનાવી હવિ અર્પણ કરીને પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા.

Verse 20

मे गुर्वर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भ्रान्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अप्रार्थयद्धोमधेनुमिति ख, ग, चिहिनितपुस्तकद्वयपाठः सधेनुश्चाश्रमं ययौ इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः काश्यपाय महीं दत्वा महेन्द्रे पर्वते स्थितः कूर्मस्य च वराहस्य नृसिंहस्य च वामनं अवतारं च रामस्य श्रुत्वा याति दिवं नरः

‘મારા ગુરુના હિતાર્થે’—એવો પાઠ એક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતમાં; ‘ભ્રાંત’—એવો પાઠ એક ચિહ્નિત હસ્તપ્રતમાં; ‘તેણે હોમધેનુ માગી’—એવો પાઠ બે ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં; ‘અને ધેનુ સાથે આશ્રમ ગયો’—એવો પાઠ ત્રણ ચિહ્નિત હસ્તપ્રતોમાં. કાશ્યપને પૃથ્વી દાન આપી તે મહેન્દ્ર પર્વતે સ્થિત રહ્યો; જે કૂર્મ, વરાહ, નૃસિંહ, વામન અને રામના અવતારોનું શ્રવણ કરે છે, તે સ્વર્ગે જાય છે.