Adhyaya 1

Verse 1

ञानं समाधिः ब्रह्मज्ञानं अद्वैतब्रह्मज्ञानं गीतासारः यमगीता आग्नेयपुराणमाहात्म्यं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय अग्निपुराणम् अथ प्रथमो ऽध्यायः ग्रन्थप्रस्तावना श्रियं सरस्वतीं गौरीं गणेशं स्कन्दमीश्वरम् ब्रह्माणं वह्निमिन्द्रादीन् वासुदेवं नमाम्यहम्

જ્ઞાન, સમાધિ, બ્રહ્મજ્ઞાન, અદ્વૈત-બ્રહ્મજ્ઞાન, ગીતાસાર, યમગીતા, આગ્નેય પુરાણનું માહાત્મ્ય—ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય। આ અગ્નિ પુરાણ છે. હવે પ્રથમ અધ્યાય, ગ્રંથપ્રસ્તાવના આરંભે છે. હું શ્રી (લક્ષ્મી), સરસ્વતી, ગૌરી, ગણેશ, સ્કંદ, ઈશ્વર, બ્રહ્મા, વહ્નિ (અગ્નિ), ઇન્દ્ર આદિ દેવો તથા વાસુદેવને નમસ્કાર કરું છું.

Verse 2

नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्

નૈમિષમાં હરિભક્ત શૌનક આદિ ઋષિઓએ તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે સૂતનું સ્વાગત કર્યું અને તેને કહ્યું.

Verse 3

ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितो ऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः येन विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! અમે તમારું પૂજન કર્યું છે; અમને સારનો પણ સાર કહો, જેના માત્ર વિજ્ઞાનથી સર્વજ્ઞતા પ્રગટે છે.

Verse 4

सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्वज्ञत्वं प्रजायते

સૂતે કહ્યું—સારનો પણ સાર તો ભગવાન વિષ્ણુ છે; તેઓ સર્વવ્યાપી છે અને સૃષ્ટિ આદિ કાર્યોના કર્તા છે. તેમને જાણી ‘હું બ્રહ્મ છું’ એવો બોધ થાય છે અને સર્વજ્ઞતા પ્રગટે છે.

Verse 5

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः

જાણવા યોગ્ય બ્રહ્મ બે છે—શબ્દબ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ. તેમજ જાણવા યોગ્ય વિદ્યાઓ પણ બે છે—એવું અથર્વણી શ્રુતિ કહે છે.

Verse 6

अहं शुकश् च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सो ऽस्मान् सारमथाब्रवीत्

હું શુક અને પૈલ વગેરે સાથે બદરી આશ્રમમાં ગયો. વ્યાસને પ્રણામ કરીને પ્રશ્ન કર્યો; ત્યારબાદ તેમણે અમને ઉપદેશનો સાર-સંક્ષેપ કહ્યો.

Verse 7

व्यास उवाच शुकाद्यैः शृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाब्रवीत् ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश् च परात्परम्

વ્યાસે કહ્યું—હે સૂત, સાંભળ; શુક વગેરે મુનિઓ સાથે મેં પરાત્પર બ્રહ્મના સાર વિશે પૂછ્યું ત્યારે વશિષ્ઠે મને જેમ કહ્યું હતું, તેમ જ હું કહું છું.

Verse 8

लक्ष्मीमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विज्ञातमात्रेण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अपरञ्च परञ्च यदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यदब्रवीदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्म वक्ष्यामि शृणु व्यासाखिलानुगम् यथाग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह

વશિષ્ઠે કહ્યું—હું બ્રહ્મનું દ્વિવિધ સ્વરૂપ સમજાવીશ; હે વ્યાસ, સમગ્ર પરંપરાના અનુગામી, સાંભળ. મુનિઓ અને દેવતાઓની હાજરીમાં અગ્નિએ મને પૂર્વે જેમ કહ્યું હતું, તેમ જ હું તને કહું છું.

Verse 9

पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्

આ પરમ આગ્નેય પુરાણ સર્વોચ્ચ અક્ષય બ્રહ્મવિદ્યા છે. તે ઋગ્વેદ વગેરે કરતાં પણ પરે સ્થિત પરબ્રહ્મ છે અને સર્વ દેવોને સુખ-કલ્યાણ આપનાર છે.

Verse 10

अग्निनोक्तं पुराणम् यद् आग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां शृण्वतां नृणाम्

અગ્નિએ પ્રોક્ત કરેલું જે આગ્નેય પુરાણ બ્રહ્મ (વેદ) સમાન પ્રમાણ ધરાવે છે, તે દિવ્ય છે અને પાઠ કરનાર તથા સાંભળનાર મનુષ્યોને ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે છે.

Verse 11

कालाग्निरूपिणम् विष्णुं ज्योतिर्ब्रह्म परात्परम् मुनिभिः पृष्टवान् देवं पूजितं ज्ञानकर्मभिः

મુનિઓએ તે દેવ વિષ્ણુને પ્રશ્ન કર્યો—જે કાલાગ્નિરૂપ છે, પરાત્પર પરમ જ્યોતિ-બ્રહ્મ છે, અને જ્ઞાન તથા કર્મ—બન્ને દ્વારા પૂજિત છે।

Verse 12

वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तार- नावं ब्रह्मेश्वरं वद विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः

વસિષ્ઠ બોલ્યા—સંસાર-સાગર પાર કરાવતી નાવ સમાન પરમેશ્વર બ્રહ્મનું વર્ણન કરો; અને તે વિદ્યાસાર કહો, જેને જાણીને મનુષ્ય સર્વજ્ઞ બને છે।

Verse 13

अग्निर् उवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रो ऽहं विद्यासारं वदामि ते विद्यासारं पुराणं यत् सर्वं सर्वस्य कारणं

અગ્નિ બોલ્યા—હું વિષ્ણુ છું; હું કાલાગ્નિરૂપ રુદ્ર છું. હું તને વિદ્યાસાર કહું છું—તે પુરાણ, જે સર્વ વિદ્યાનો સાર છે, જે સર્વ છે અને સર્વનું કારણ છે।

Verse 14

सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च वंशानुचरितादेश् च, मत्स्यकूर्मादिरूपधृक्

મત્સ્ય, કૂર્મ વગેરે રૂપ ધારણ કરીને (પ્રભુ) સર્ગ, પ્રતિસર્ગ, વંશ, મન્વંતર તથા વંશાનુચરિત અને ઉપદેશ—આ વિષયો પ્રગટ કરે છે।

Verse 15

द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज

હે દ્વિજ! ભગવાન વિષ્ણુની બે વિદ્યાઓ છે—પરા અને અપરા. અપરા વિદ્યામાં ઋગ્, યજુઃ, સામ અને અથર્વ નામના વેદો તથા છ વેદાંગો પણ આવે છે।

Verse 16

अयपाठः पुण्यमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यद् गदित्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्ञानसन्दीपनादेव इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्रह्माग्नेयं पुराणमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यद् द्विज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः छन्दो ऽभिधानं मीमांसा धर्मशास्त्रं पुराणकम्

શિક્ષા, કલ્પ, વ્યાકરણ, નિરુક્ત, જ્યોતિષ (વેદાંગ), છંદ, અભિધાન (કોશ), મીમાંસા, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ—આ વિદ્યાની શાખાઓ તરીકે જણાવવામાં આવી છે.

Verse 17

न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदो ऽर्थशास्त्रकम् अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते

ન્યાય, વૈદ્યક, ગાંધર્વ (સંગીત), ધનુર્વેદ અને અર્થશાસ્ત્ર—આ અપરા (નીચલી) વિદ્યા છે; પરા વિદ્યા તે છે જેના દ્વારા બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 18

यत्तददृश्यमग्राह्यम् अगोत्रचरणम् ध्रुवम् विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्

જે તત્ત્વ અદૃશ્ય, અગ્રાહ્ય, ગોત્ર-ચરણરહિત અને ધ્રુવ છે—જેમ વિષ્ણુએ મને કહ્યું અને જેમ બ્રહ્માએ પૂર્વે દેવોને કહ્યું—તેમ જ હું તમને મત્સ્યાદિ રૂપ ધારણ કરનાર (ભગવાન)નો હેતુ સમજાવીશ.