Netherworld Book (Rāma-Aśvamedha / Rāmāyaṇa Recension and Related Narratives)

Adhyaya 1

Bharata’s Austerity at Nandigrāma and Rāma’s Sight of Nandigrāma

PP.5.1 অধ্যায়টো মঙ্গলাচৰণ আৰু প্ৰণামৰে আৰম্ভ হৈ কাহিনীৰ স্তৰবদ্ধ কাঠামো স্থাপন কৰে। ঋষিসকলে সূতক শ্ৰী ৰামৰ পবিত্ৰ জীৱন-কথা ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে; সূতে স্মৰণ কৰে যে পাটাল-খণ্ডৰ অন্তৰ্গত পৰিসৰত বাত্স্যায়নে শেষ/অনন্তক বাকী পুৰাণীয় বৰ্ণনা, বিশেষকৈ ৰামৰ অশ্বমেধ-আখ্যান সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰিছিল। শেষ ভক্তিপূৰ্ণ প্ৰশ্নকাৰীক প্ৰশংসা কৰি ৰাম-কথা শুনা আৰু স্মৰণ কৰাৰ পাপ-নাশক মহিমা বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত বৰ্ণনা ৰাৱণ-বধৰ পিছৰ সময়লৈ যায়। ৰামে লংকাত বিভীষণক ৰাজসিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰি সীতাসহ পুষ্পক বিমানে উঠি অযোধ্যালৈ উভতি আহে, পথত তীৰ্থ আৰু আশ্ৰমসমূহ দেখুৱাই দিয়ে। অযোধ্যাৰ ওচৰত নন্দিগ্ৰাম দেখা পায়, য’ত ভৰত বিচ্ছেদ-বেদনাত দগ্ধ হৈ কঠোৰ তপস্যাত নিমগ্ন, বাৰে বাৰে ৰাম-কথা পাঠ কৰে। ৰামে বনবাসত সীতাৰ কষ্ট স্মৰি বিষাদ প্ৰকাশ কৰে।

42 verses

Adhyaya 2

The Vision of Rāma’s Royal Capital (and the Meeting at Nandigrāma)

এই অধ্যায়ত পুনর্মিলনৰ নীতি আৰু ৰাজধৰ্মৰ আদৰ্শ হানুমানৰ দূত-ধৰ্ম আৰু নন্দিগ্ৰামত ভৰতৰ তপস্যাময় ৰাজ্য-ৰক্ষাৰ মাধ্যমে প্ৰকাশ পায়। দীঘলীয়া বিচ্ছেদে ব্যাকুল ৰামে হানুমানক আদেশ দিয়ে ভৰতক নিজৰ আগমনৰ সংবাদ জনাবলৈ। সীতাৰ বাক্যই বিৰহ-ভাব অধিক তীব্ৰ কৰে, ভৰত শোকত কৃশ হৈ পৰাৰ চিত্ৰ আঁকে। হানুমান সু-শাসিত নন্দিগ্ৰামত গৈ ভৰতক জটা-ধাৰী, বল্কল-ধাৰী, তপস্যাত ক্ষীণ দেখিবলৈ পায় আৰু ৰামৰ নিকট আগমনৰ বাৰ্তা শুনায়। মন্ত্রীসকল আৰু বশিষ্ঠ ৰামক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আগবাঢ়ে; ৰামে ভৰত আৰু মন্ত্রীসকলক তপস্বীৰ বেশত দেখি দশৰথৰ স্মৃতি আৰু আদৰ্শ ৰাজত্বৰ কথা মনত কৰে। শেষত ভৰত সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰে, ৰামে আলিঙ্গন কৰে; ভৰত অনুতাপে নিজকে নত কৰে আৰু সীতাক সন্মানে সম্ভাষণ জনায়। তাৰ পিছত সকলোৱে আকাশযানত পিতৃ-নগৰীৰ দিশে যাত্ৰা কৰে।

40 verses

Adhyaya 3

Raghunātha’s Entry into the City (Ayodhyā Festival Preparations and Procession)

শেষ (অনন্ত) বৰ্ণনা কৰে যে বহুদিনৰ অপেক্ষাৰ পিছত শ্ৰীৰামচন্দ্ৰই ৰাজধানী অযোধ্যাৰ দৰ্শন কৰিলে আৰু সমগ্ৰ নগৰী উৎসৱৰ ক্ষেত্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল। ভৰত মন্ত্রী সুমুখক আদেশ দিলে—মন্দিৰসমূহ সুসজ্জিত কৰা, পথত চন্দন-সুগন্ধি জল ছটিয়াই দিয়া, ফুলৰ ঢিপ সাজি থোৱা, ধূপ-দীপ জ্বলাই ৰখা, আৰু হাতী-ঘোঁৰা ৰঙাই অলংকাৰ পিন্ধাই সজোৱা। সুহাগিনী নাৰীসকলে মঙ্গল-সামগ্ৰী লৈ আৰতি কৰে; ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ—সকলো বৰ্ণ একেলগে আনন্দেৰে ৰজাৰ দৰ্শনলৈ আগবাঢ়ে। দেৱতাসকলৰ বেষ্টনীত শ্ৰীৰাম অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু দীপ্তিমান বানৰসকলে পিছে পিছে অনুসৰণ কৰে। পুষ্পক বিমানেৰে অহা ৰামচন্দ্ৰে তাৰ পৰা নামি মানুহে বহন কৰা বাহনত আৰোহণ কৰে; সংগীত আৰু বন্দী-স্তৱনাৰ মাজেৰে যাত্ৰা আগবাঢ়ে। অট্টালিকাৰ ঝৰোকা-ছাদৰ পৰা নগৰ-নাৰীসকলে ৰামৰ সৌন্দৰ্য দৰ্শন কৰি ভক্তিভৰা স্তুতি উচ্চাৰণ কৰে আৰু আগতে যিসকলে দৰ্শন পাইছিল তেওঁলোকৰ ভাগ্যক ধন্য বুলি কয়। শ্ৰীৰাম স্নেহময় দৃষ্টিৰে মাতৃগৃহৰ দিশে অগ্ৰসর হয়।

34 verses

Adhyaya 4

Raghuvara’s Royal Consecration (Rāma’s Coronation and Familial Reconciliation)

শেষ–ৱাত্স্যায়নৰ কথোপকথনৰ পৰিসৰত এই অধ্যায়ত ৰামৰ প্ৰত্যাৱর্তন আৰু ৰাজাভিষেকক কেন্দ্ৰ কৰি অনুভৱ আৰু ধৰ্মৰ পুনঃস্থাপন বৰ্ণিত হৈছে। বিচ্ছেদত কাতৰ মাতৃ-সদৃশা ৰাম আহিছে বুলি শুনি পুনৰ সজীৱ হয়; গৃহস্থালীৰ চকুপানী, ৰোমাঞ্চ আৰু স্তম্ভিত আনন্দ ভক্তিৰ মনোবিজ্ঞানৰ দৰে প্ৰকাশ পায়। ৰামে কৈকেয়ীক সাক্ষাৎ কৰে; লাজত তেওঁ নীৰৱ, কিন্তু ৰাম নম্ৰতাৰে সান্ত্বনা দিয়ে আৰু কয় যে বন-ধৰ্ম ক্ষোভ নোহোৱাকৈ সম্পূৰ্ণ হ’ল। পিতৃ-মাতৃৰ সেৱা আৰু কুল-বন্ধনৰ মান ৰক্ষা কৰাৰ নীতিশিক্ষা বিস্তাৰিত হয়। সীতাক পতিব্ৰতা ৰূপে আশীৰ্বাদ দিয়া হয়, যিয়ে বংশ পবিত্ৰ কৰে; ভৰত ৰাজ্য অৰ্পণ কৰে, মন্ত্ৰীসকলে জ্যোতিষীৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰে আৰু শুভ অভিষেক সম্পন্ন হয়। শেষত ৰাম-ৰাজ্যক নৈতিক পৰিবেশ ৰূপে দেখুওৱা হয়—সজ্জনৰ আনন্দ, দুষ্টৰ বিষাদ, সমাজৰ নিৰাপত্তা আৰু সকলো জীৱে ৰামৰ আদেশ গ্ৰহণ কৰে।

54 verses

Adhyaya 5

The Meeting with Agastya (Rāma Praised by the Gods; Phalaśruti; Ideal Reign; Prelude to Agastya’s Arrival)

ৰাৱণ বধ আৰু শ্ৰী ৰামৰ অভিষেকৰ পাছত ব্ৰহ্মা–ইন্দ্ৰ আদি দেৱগণে এক মহান স্তৱ গাই ৰামক অচ্যুত/বিষ্ণুৰূপে স্বীকাৰ কৰে। স্তৱত প্ৰলয়-চিত্র, সংসাৰদুঃখৰ পৰা মুক্তি, আৰু ভগৱানৰ নামৰ পবিত্ৰকাৰী শক্তিৰ মহিমা বৰ্ণিত হয়। অধ্যায়ত ফলশ্ৰুতি সদৃশ আশ্বাস আছে—এই স্তৱ পাঠ কৰিলে পৰাজয়, দাৰিদ্ৰ্য আৰু ৰোগৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায় আৰু ভক্তি জাগ্ৰত হয়। তাৰ পাছত ৰামৰ আদৰ্শ শাসনৰ বৰ্ণনা: সমৃদ্ধি, অকালমৃত্যুৰ অভাৱ, আৰু সমাজত শান্তি-সামঞ্জস্য। পিছত ধোবাৰ অপবাদৰ প্ৰসঙ্গত সীতাৰ ত্যাগৰ কথা উঠে, আৰু ৰাজসভাত ঘটজ-জন্ম মহামুনি অগস্ত্যৰ আগমনে পৰৱৰ্তী কাহিনীৰ সূচনা কৰে।

50 verses

Adhyaya 6

The Origin of Rāvaṇa

শেষ–ৱাত্স্যায়নৰ কথোপকথনৰ ফ্ৰেমত, ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ প্ৰসঙ্গত এক সন্মানীয় সভাই অগস্ত্য মুনিক আদৰণি জনাই তেওঁৰ তপস্যা আৰু ধৰ্মৰ মহিমা কীৰ্তন কৰে। ৰামকো ৰাৱণ-বধৰ বাবে পাপ-নাশক আৰু লোক-পাৱন বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়। তাৰ পাছত ৰামে অগস্ত্যক ৰাৱণৰ সত্য পৰিচয় আৰু উৎপত্তি সুধে। অগস্ত্য পুৰাণীয় বংশাৱলী বৰ্ণনা কৰে: ব্ৰহ্মা → পুলস্ত্য → বিশ্ৰবা; বিশ্ৰবাৰ দুজনী পত্নী—মন্দাকিনী আৰু কৈকসী। মন্দাকিনীৰ পৰা কুবেৰ (ধনদ) আৰু কৈকসীৰ পৰা ৰাক্ষস ভ্ৰাতা—ৰাৱণ, কুম্ভকৰ্ণ, আৰু বিভীষণ—জন্ম লাভ কৰে। কথা ঈৰ্ষ্যা আৰু পৰিয়ালিক সংঘাতলৈ ঘূৰে; কৈকসীৰ ক্ৰোধভৰা বাক্য আৰু ৰাৱণৰ গৰ্বিত সংকল্প—কুবেৰক অতিক্ৰম কৰিবলৈ ঘোৰ তপস্যা কৰিব। এই অধ্যায়ে তপক শক্তিৰ উৎস বুলি স্থাপন কৰে, আৰু সতর্ক কৰে যে ধৰ্মবিহীন শক্তি জগতক দুঃখিত কৰে।

43 verses

Adhyaya 7

Ravana’s Austerities, the Gods’ Refuge, and the Decree of Rama’s Incarnation

এই অধ্যায়ত ৰাৱণ কুম্ভকৰ্ণ আৰু বিভীষণসহ ভয়ংকৰ তপস্যা কৰে। দেৱতাসকল সন্তুষ্ট হৈ বৰ দান কৰে, কিন্তু সেই শক্তিয়ে ত্ৰিলোকত অস্থিৰতা আনে আৰু ৰাৱণৰ অত্যাচাৰ বৃদ্ধি পায়। দুখিত দেৱতাসকল ইন্দ্ৰৰ নেতৃত্বত প্ৰথমে পিতামহ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয় আৰু বিলাপ কৰে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাক লগত লৈ কৈলাসলৈ গৈ নন্দীৰ মাধ্যমে অন্তঃপুৰত শম্ভু মহাদেৱক স্তৱ কৰে আৰু ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। শিৱে তেওঁলোকৰ দুঃখ শুনি দেৱসকলসহ হৰি বিষ্ণুৰ ওচৰলৈ যায়। বিষ্ণুৱে সান্ত্বনা দি অৱতাৰ-নীতি ঘোষণা কৰে—অযোধ্যাত দশৰথৰ পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হৈ ৰাৱণ বধ কৰিব, আৰু দেৱসকল আংশিক ৰূপে বানৰ-ভালুক হৈ সহায় কৰিব। শেষত ধৰ্ম পুনঃস্থাপিত হোৱা দিৱ্য ৰাজ্যৰ প্ৰশংসা আৰু সভাত ভাৱাবেগেৰে কাহিনী সম্পূৰ্ণ হয়।

38 verses

Adhyaya 8

Agastya’s Instruction to Raghunātha (Rāma): Sin, Remorse, and the Aśvamedha Remedy

শেষ–ৱাত্স্যায়নৰ সংলাপ-ফ্ৰেমৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ত অন্তৰ্নিহিত দৃশ্যলৈ গতি হয়, য’ত শ্ৰী ৰাম শোকত অচেতন হৈ পৰে। কুম্ভজন্মা অগস্ত্য মুনিয়ে তেওঁক সান্ত্বনা দি পুনৰ চেতন কৰে। ৰামে ব্ৰাহ্মণ-অপৰাধৰ বাবে বিলাপ কৰে—কাম-প্ৰেৰিত ভুল আৰু পূজনীয় ব্ৰাহ্মণসকলৰ বধৰ স্বীকাৰোক্তি কৰি নৰক আৰু অপৰিবর্তনীয় অশুচিতাৰ আশংকা প্ৰকাশ কৰে। গ্ৰন্থই ব্ৰাহ্মণক বৈদিক ধৰ্মৰ মূল শিকড় বুলি প্ৰতিপন্ন কৰি ধৰ্ম-তত্ত্ব গাঢ় কৰে, তাৰ পিছত আশ্বাস দিয়ে: অগস্ত্য ক’য় যে ৰামৰ দিৱ্য কাৰ্য দুষ্টৰ বিনাশ, সেয়ে দোষ স্থায়ীভাৱে লিপ্ত নহ’ব। কিন্তু ৰামে ইচ্ছাকৃত আৰু অনিচ্ছাকৃত পাপৰ ভেদ দেখুৱাই কয় যে জ্ঞাতসাৰে কৰা অপৰাধৰ বাবে নিশ্চিত প্ৰায়শ্চিত্ত আৱশ্যক। তেতিয়া ঋষিয়ে অশ্বমেধ (ৱাজিমেধ) যজ্ঞৰ বিধান দিয়ে আৰু দিলীপ, মনু, সগৰ, মৰুত্ত, লগতে ইন্দ্ৰৰ শত যজ্ঞৰ উদাহৰণ আনে। ৰামে যজ্ঞ সম্পাদনৰ সংকল্প লয় আৰু পদ্ধতি-নির্দেশ বিচাৰে—নৈৰাশ্যৰ পৰা ধৰ্মীয় পুনৰুদ্ধাৰলৈ অগ্ৰসৰ হয়।

37 verses

Adhyaya 9

Instruction on All Dharma (in the context of Rāma’s Aśvamedha)

এই অধ্যায়ত শ্ৰী ৰামে অগস্ত্য মুনিক অশ্বমেধ যজ্ঞৰ বিষয়ে সুধে—যজ্ঞৰ উপযুক্ত ঘোঁৰা কেনেকুৱা, পূজা-বিধি, সম্পাদন-পদ্ধতি আৰু শত্রু-বিজয়ৰ উপায়। অগস্ত্য আৰু কাহিনীৰ বৰ্ণনাই শুভ লক্ষণযুক্ত ঘোঁৰাৰ চিহ্ন বৰ্ণনা কৰে আৰু ঘোঁৰা মুকলি কৰাৰ নিয়ম কয়: বৈশাখ পূৰ্ণিমাত মুকলি কৰা, কপালত চিনাক্তকৰণৰ চিহ্ন দিয়া, ৰক্ষীৰ সৈতে বছৰজুৰি বিচৰণ কৰিবলৈ দিয়া, আৰু কোনোবাই ধৰি ল’লে বলপূৰ্বক উদ্ধাৰ কৰা। এই যজ্ঞৰ সৈতে বছৰজুৰি নিয়ম-সংযম আৰু দীন-দুৰ্বলৰ প্ৰতি নিৰন্তৰ দান জড়িত। ৰামে নিজৰ অশ্বশালা দেখুৱায়; অগস্ত্য যজ্ঞ-ঘোঁৰাবোৰ দেখি বিস্মিত হৈ সম্পূৰ্ণ বিধিৰে অনুষ্টান কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। সৰয়ূ তীৰত বশিষ্ঠৰ নেতৃত্বত প্ৰস্তুতি হয় আৰু মহাৰ্ষিসকললৈ নিমন্ত্ৰণ পঠোৱা হয়। শেষ–বাত্স্যায়নৰ ফ্ৰেমত ধৰ্ম-আলোচনা উঠে: ঋষিসকলে বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্ম আৰু গৃহস্থ-আচৰণৰ বিস্তৃত বিধান (কাম-সংযম, বিবাহ-নীতি, অতিথি-সেৱা, শুচিতা আৰু আচাৰ-নিষেধ) বৰ্ণনা কৰি কয় যে এই কৰ্তব্যসমূহ সকলো লোকৰ মঙ্গলৰ বাবে উপদেশিত।

63 verses

Adhyaya 10

Instruction to Śatrughna and the Mobilization for Rāma’s Aśvamedha

বসন্ত ঋতু আহি—যজ্ঞৰ বাবে অতি শুভ সময়—বসিষ্ঠে ৰামচন্দ্ৰক জনায় যে এতিয়া সন্মানিত অশ্বমেধ ঘোঁৰা মুক্তি দিয়াৰ কাল। তেওঁ নিৰ্দেশ দিয়ে: যজ্ঞ-সামগ্ৰী সাজু কৰা, বিশিষ্ট ব্ৰাহ্মণসকলক নিমন্ত্ৰণ কৰা, দয়াৰে দান-ধৰ্ম কৰা, আৰু ব্ৰত-সদৃশ নিয়ম মানা—মাটিত শোৱা, ব্ৰহ্মচৰ্য পালন, আৰু ত্যাগ-সংযম। শ্ৰী ৰামে লক্ষ্মণক যজ্ঞৰ ঘোঁৰা সংগ্ৰহ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে; লক্ষ্মণে সেনাবাহিনী সম্পূৰ্ণভাবে সাজু কৰি ৰক্ষাদল নিয়োগ কৰে। ঘোঁৰাৰ জাঁকজমকীয়া যাত্ৰা, সমাৱেশৰ গম্ভীৰ যুদ্ধ-আড়ম্বৰ, আৰু যজ্ঞমণ্ডপ স্থাপন বৰ্ণিত হয়; তাত বসিষ্ঠ, অগস্ত্য, অধ্বৰ্যু ৰূপে বাল্মীকি, আৰু দ্বাৰপাল ৰূপে কণ্ব আদি পণ্ডিত নিযুক্ত হয়, আৰু নামধাৰী ঋষিসকলে দুৱাৰসমূহ পাহৰা দিয়ে। শেষত ৰামে শত্রুঘ্নক উপদেশ দিয়ে: ঘোঁৰাটোক ৰক্ষা কৰা, হিংসা সংযত কৰা, আৰু ধৰ্ম স্থাপন কৰা—বিশেষকৈ নিৰস্ত্ৰ, ভীত, নিদ্ৰিত, বা শৰণাগতক কেতিয়াও আঘাত নকৰিবা। তাৰ পিছত বৈষ্ণৱ নীতিধৰ্মৰ বিস্তাৰ হয়, ভক্তসকলৰ প্ৰতি গভীৰ সন্মান আৰু অদ্বৈত-ভাবৰ সৈতে পূজনীয়তা বুজোৱা হয়।

74 verses

Adhyaya 11

The Meeting with Puṣkala’s Wife

এই অধ্যায়ত ৰামাশ্বমেধ যজ্ঞৰ কাহিনীত ৰাজসভাৰ পৰামৰ্শ, যজ্ঞীয় বিধি আৰু গৃহস্থ-ধৰ্ম একেলগে প্ৰকাশ পাইছে। ৰাঘুনাথ ৰামে সুমন্ত্ৰৰ সৈতে আলোচনা কৰি যজ্ঞৰ ঘোঁৰাৰ ৰক্ষাৰ বাবে সক্ষম ৰজা-যোদ্ধাসকলক নিযুক্ত কৰে; তেওঁলোকৰ সেনা আৰু অস্ত্ৰবিদ্যাৰ বৰ্ণনাও দিয়া হৈছে। ৰামে নীতিধৰ্মৰ উপদেশ দিয়ে—নিৰস্ত্ৰ, শিশু, নাৰী আৰু অসাৱধান লোকক আঘাত নকৰিব। যজ্ঞ আৰম্ভ হোৱাৰ সময়ত আচার্য আৰু পুৰোহিতসকললৈ আদৰ্শ দান-দক্ষিণাৰ উল্লেখ আছে। বসিষ্ঠে মন্ত্রোচ্চাৰণ আৰু স্পৰ্শেৰে ঘোঁৰাটো বিধিপূৰ্বক মুক্ত কৰে, শুভ লক্ষণৰ সৈতে সেনা যাত্ৰা কৰে। শেষত পুষ্কলে নিজৰ গৃহত প্ৰৱেশ কৰি ভক্তিপূৰ্ণ পত্নীৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰে; তাত কৰ্তব্য, গৃহস্থ-ধৰ্ম আৰু জ্যেষ্ঠসকলৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা-সেৱা যোদ্ধাৰ অভিযানৰ সৈতে একে সুৰত বৰ্ণিত হয়।

83 verses

Adhyaya 12

Account of Kāmākṣā (Bhavānī) at Āhicchatrā

অধ্যায় ১২ত ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞক কেন্দ্ৰ কৰি যুদ্ধ-অনুষ্ঠানমূলক প্ৰস্তুতিৰ বৰ্ণনা আছে। আশীৰ্বাদ, উপদেশ আৰু ৰক্ষাকবচ-ধাৰণৰ দৃশ্যসমূহে দেখুৱায় যে বিজয় স্মৰণ, মৰ্যাদা আৰু দেৱকৃপাৰ দ্বাৰাই লাভ হয়। শত্ৰুঘ্নে মন্ত্ৰী আৰু সেনাসহ যাত্ৰা কৰি আহিচ্ছত্ৰাত উপস্থিত হয়; নগৰ, অৰণ্য আৰু এক দীপ্তিময় মন্দিৰৰ মনোৰম বৰ্ণনা পোৱা যায়। সুমতিক সুধিলে তেওঁ জানে যে ই কামাক্ষা/ভৱানীৰ পৰম ধাম, যাক চাৰিপুৰুষাৰ্থ দানকাৰিণী বুলি স্তৱ কৰা হয়। তাৰ পাছত কাহিনী ৰজা সুমদাৰ ভয়ংকৰ ক্ষতি আৰু হেমকূটত কৰা কঠোৰ তপস্যাৰ পটভূমিলৈ যায়। ইন্দ্ৰৰ আশংকাত কামক বসন্ত আৰু অপ্সৰাসকলসহ তপ ভঙ্গ কৰিবলৈ পঠোৱা হয়—ইন্দ্ৰিয়-সংযম আৰু দেৱীয় প্ৰলোভনৰ মাজৰ চিৰন্তন সংঘাতৰ সূচনা কৰে।

86 verses

Adhyaya 13

Śatrughna’s Entry into Ahicchatrā (Temptation of Sumada and the Goddess’s Boon)

শেষে বৎস্যায়নক ক’লে যে ৰজা সুমদাৰ তপস্যাৰ তেজে কামদেৱৰ পৰিষদৰ অপ্সৰাসকল (ৰম্ভা, তিলোত্তমা, ঘৃতাচী আদি) আহি নান্দন-বনৰ ভোগ, স্বৰ্গীয় সুখ আৰু দেৱলোকৰ ফল দেখুৱাই তপ ভংগ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। সুমদা বুজে যে ইয়া বিঘ্ন; তেওঁ “সৰু আৰু অনিশ্চিত” স্বৰ্গ ত্যাগ কৰি জগত-মাতা অম্বিকাৰ ভক্তিকেই শ্ৰেষ্ঠ বুলি স্থিৰ কৰে। কামৰ শৰ আৰু অপ্সৰাসকলৰ কৌশল তেঁওক বিচলিত কৰিব নোৱাৰে; ইন্দ্ৰো লজ্জিত হৈ সেবাভাৱলৈ ঘূৰে। তেতিয়া প্ৰসন্ন হৈ অম্বিকা/মহাদেৱী দীপ্তিময় ৰূপে প্ৰকাশ পায়; সুমদাই স্তৱ কৰি কয়—দেৱী জ্ঞান, মায়া আৰু জগতৰ ধাৰিণী শক্তি। দেৱীয়ে বৰ দিয়ে; সুমদাই নিজৰ ৰাজ্য পুনৰুদ্ধাৰ, অটুট ভক্তি আৰু মোক্ষ প্ৰাৰ্থনা কৰে। বৰ-প্ৰসঙ্গ ৰামৰ অশ্বমেধৰ সৈতে যুক্ত: অশ্বৰক্ষক শত্রুঘ্ন আহিচ্ছত্রালৈ আহিব, আৰু সুমদাই নিজৰ ৰাজ্য তেওঁক অৰ্পণ কৰিব। অধ্যায়ৰ শেষত শত্রুঘ্নৰ সন্মানিত প্ৰৱেশ আৰু সুমদাৰ ৰামকাৰ্যত সম্পূৰ্ণ সমৰ্পণ বৰ্ণিত হয়।

67 verses

Adhyaya 14

The Episode of Cyavana (Cyavana’s Hermitage and the Power of Tapas)

অধ্যায় ১৪ত ৰাজধৰ্মীয় আতিথ্যৰ বৰ্ণনা আছে। ৰজা সুমদা (সুমদ) শত্রুঘ্নক সন্মান জনাই ৰঘুনাথৰ দর্শন লাভৰ গভীৰ আকাঙ্ক্ষা প্ৰকাশ কৰে। তিনিৰাতি পিছত শত্রুঘ্নে সুমদাৰ সহায়, দান-উপহাৰ আৰু সুসংগঠিত অনুচৰ-বাহিনী লৈ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে; নদীপথে আৰু ঋষি-আশ্ৰমে ভৰা দেশৰ মাজেৰে গৈ যেতিয়াই যায়, তেতিয়াই ৰামৰ গুণগান ধ্বনিত হয়। যাত্ৰাই এক পবিত্ৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হয়, য’ত বেদধ্বনি, যজ্ঞচিহ্ন আৰু অহিংস প্ৰকৃতিৰ শান্ত লক্ষণ দেখা যায়। শত্রুঘ্নে মন্ত্রী সুমতিক সোধে—এই আশ্ৰম কাৰ? সুমতিয়ে ক’লে ই চ্যৱন ঋষিৰ আশ্ৰম আৰু চ্যৱনৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। তাৰপিছত চ্যৱনৰ উৎপত্তি আৰু তপস্যাৰ কাহিনী আহে: এক ৰাক্ষসে ভৃগুৰ গৰ্ভৱতী পত্নীক অপহৰণ কৰে; গৰ্ভস্থ ভ্ৰূণ পতিত হোৱাত অপৰাধী ভস্মীভূত হয়। ভৃগুৰ অগ্নিৰ ওপৰত দিয়া শাপ এক ঋষিৰ বৰদানে শমিত হয়—‘সৰ্বভক্ষক’ হ’লেও অগ্নি সদায় পবিত্ৰ থাকে। চ্যৱনে ৰেৱা তীৰত অতি কঠোৰ তপ কৰে; পিছত এক ৰজাৰ কন্যাই অজানিতে তপস্বীক আঘাত/অপমান কৰাত অমঙ্গল সূচক লক্ষণ দেখা দিয়ে, আৰু ৰজাই ধৰ্মমতে ক্ষতিপূৰণ কৰি কন্যাক চ্যৱনৰ সৈতে বিবাহ দিলে তেতিয়াহে সেয়া শান্ত হয়—ই তপস্যাৰ বিশ্বব্যাপী শক্তি আৰু প্ৰতিকাৰৰ ধৰ্মীয় অনিবার্যতা প্ৰকাশ কৰে।

65 verses

Adhyaya 15

Description of Cyavana’s Austerity and Enjoyment

এই অধ্যায়ত সুকন্যাই বৃদ্ধ আৰু অন্ধ ঋষি চ্যৱনৰ দীঘলীয়া তপস্যাময় সেবা বৰ্ণিত হৈছে। অচল পতিব্ৰতা, শুচিতা আৰু যোগিক সংযমেৰে তেওঁ ঋষিৰ দেহ-সেৱা কৰে, আৰু ইয়াক স্থিৰ স্ৰী-ধৰ্মৰ আদৰ্শ ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। অশ্বিনী-কুমাৰদ্বয় আগমন কৰে; সুকন্যাই ভক্তিভাৱে সন্মান জনায়। তেওঁলোকে বৰ দিবলৈ ক’লে সুকন্যাই স্বামীৰ দৃষ্টিশক্তি আৰু কল্যাণ প্ৰাৰ্থনা কৰে। যজ্ঞ-তত্ত্বৰ সূত্ৰত চ্যৱনে অশ্বিনদ্বয়ক যজ্ঞ-ভাগ প্ৰদানত সম্মতি দিয়ে, তাতে তেওঁলোকৰ অধিকাৰ বৈধ হয়; তাৰ প্ৰতিদানস্বৰূপে অশ্বিনদ্বয়ে চ্যৱনক ৰূপান্তৰিত সহায় দি নবযৌৱন দান কৰে। তিনিজন সমান সুন্দৰ পুৰুষৰ ঘটনাই সুকন্যাৰ সতীত্ব-পৰীক্ষা ৰূপে প্ৰকাশ পায়। শেষত তপস্যা আৰু দেৱকৃপাৰ ফলস্বৰূপ দিৱ্য সমৃদ্ধিৰ বৰ্ণনা আছে—চ্যৱনে ইচ্ছা-পূৰণকাৰী আকাশযান আৰু ৰত্নময় বিলাসী নিবাস প্ৰকাশ কৰে। এইদৰে তপ, ধৰ্ম আৰু অনুগ্রহে ভোগৰ লগতে নিৰ্ভয়তা আৰু শোকহীন আত্মবিশ্বাসো দান কৰে বুলি অধ্যায়ে প্ৰতিপন্ন কৰে।

54 verses

Adhyaya 16

The Horse’s Journey (to Cyavana’s Hermitage)

এই অধ্যায়ত দুটা কাহিনী-ধাৰা একেলগে বোৱা হৈছে। প্ৰথম ধাৰাত চ্যৱন–সুকন্যাৰ উপাখ্যান আছে—চ্যৱন ঋষিৰ তপস্যাই ইন্দ্ৰক দমন কৰে, অশ্বিনীকুমাৰদ্বয়ক যজ্ঞত প্ৰাপ্য ভাগ নিশ্চিত কৰে, আৰু ব্ৰাহ্মণিক তেজ তথা ধৰ্মশক্তিৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়। দ্বিতীয় ধাৰাত ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ব্যৱস্থা বৰ্ণিত। শেষ নাৰায়ণ ঘোঁৰাৰ গতি-যাত্ৰা ক’বলৈ ধৰে; শত্রুঘ্ন চ্যৱনৰ আশ্ৰমত উপস্থিত হয়, আৰু হনুমানৰ মাধ্যমে ঋষিক ৰামৰ যজ্ঞলৈ আহিবলৈ আহ্বান জনোৱা হয়। ভক্তিতত্ত্ব স্পষ্ট—ৰাম-নাম স্মৰণ পাপ-নাশক, কেৱল আচার-অনুষ্ঠানতকৈও অধিক ফলদায়ক; আৰু যজ্ঞ তেতিয়াই সিদ্ধ-শুদ্ধ হয় যেতিয়া ঋষিসান্নিধ্য আৰু ধৰ্মে তাক পবিত্ৰ কৰে। শেষত ৰামে চ্যৱনক সন্মান কৰে আৰু ঋষিৰ সংযোগে যজ্ঞ শুদ্ধ ঘোষণা হয়।

54 verses

Adhyaya 17

Glory of Nīla Mountain and the Prelude to King Ratnagrīva’s Legend

এই অধ্যায়ত শত্রুঘ্নে চ্যৱন মুনিৰ তপস্যা-শক্তিৰে সংঘটিত যোগিক অদ্ভুত কীৰ্তি দেখি বিস্মিত হয়। তাৰ পিছত অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ঘোঁৰাটোক পুনৰ অনুসৰণ কৰা হয় আৰু যাত্ৰাপথত ৰজা বিমলে শত্রুঘ্নক সন্মানসহ আতিথ্য দিয়ে। কাহিনী আগবাঢ়ি পবিত্ৰ ভূ-দৰ্শনৰ দিশলৈ ঘূৰে: শত্রুঘ্নে এক দীপ্তিমান পৰ্বত দেখে—নীল পৰ্বত, পুৰুষোত্তম হৰিৰ ধাম—যি কেৱল সদাচাৰী আৰু হৰি-অভিমুখী পুণ্যবান লোকৰ দৃষ্টিত প্ৰকাশ পায়। যাত্ৰাবৃত্তান্তৰ মাজতে পাপ আৰু সামাজিক অধৰ্মৰ এক শিক্ষামূলক তালিকা আহে, যিয়ে নৈতিক শুদ্ধতাকেই দিৱ্য দর্শনৰ যোগ্যতা বুলি স্থাপন কৰে। পুলস্ত্য ভীষ্মক উপদেশ দিয়ে যে নীল পৰ্বতত অধিষ্ঠিত পুৰুষোত্তমেই পৰম উপাস্য। তাৰ পাছত ‘প্ৰাচীন কাহিনী’ৰ সূচনা হয়: কাঞ্চীৰ ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজা ৰত্নগ্ৰীৱৰ ন্যায়শাসন, বাৰ্ধক্যত শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ লাভৰ আকাঙ্ক্ষা, আৰু এক তপস্বী ব্ৰাহ্মণৰ সৈতে সাক্ষাৎ—যিয়ে ৰামচন্দ্ৰৰ মহিমা গাই কাশী, কুরুক্ষেত্ৰ, দ্বাৰকা আদি তীৰ্থৰ বৰ্ণনা কৰে আৰু শেষত নীল পৰ্বতত দেখা এক আশ্চৰ্য্য বিস্ময়লৈ কাহিনী আগুৱাই নিয়ে।

82 verses

Adhyaya 18

Instruction to the Brahmin (The Greatness of Piṇḍa and Prasāda on Mount Nīla)

নীল পৰ্ব্বতত—য’ত গংগা আৰু সাগৰৰ জলে ধুই যায়—এজন ব্ৰাহ্মণ সাক্ষীয়ে ভিল্ল/কিৰাত জনজাতিৰ লোকসকলক আশ্চৰ্যজনকভাৱে চাৰি বাহু আৰু বৈষ্ণৱ চিহ্নসহ দেখা পায়: শঙ্খ, চক্ৰ, গদা, শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু পদ্ম। তেওঁ বিস্মিত হৈ সোধে—দেৱতাসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ এনে বৈকুণ্ঠ-সদৃশ দৰ্শন আৰু ৰূপ তেওঁলোকৰ কেনেকৈ হ’ল? কিৰাতসকলে হাঁহি কৈ কয়—ই পিণ্ড আৰু প্ৰসাদৰ অদ্ভুত মহিমা। তেওঁলোকে কাহিনী কয়: পৃথুকা নামৰ এজন শিশু শিখৰত উঠি দীপ্তিমান ৰত্নময় মন্দিৰত প্ৰৱেশ কৰে, য’ত দেৱ আৰু অসুৰে হৰিৰ পূজা কৰি আছিল। অৰ্পণ আৰু নীৰাজনৰ পাছত নৈৱেদ্যৰ কিছুমান অৱশিষ্ট দেৱতাৰ পূজাৰ পৰা সৰি পৰে; সেই পবিত্ৰ অৱশিষ্ট ভক্ষণ কৰাত শিশুটি—আৰু পাছত সমুদায়—চাৰি বাহু লাভ কৰে। অধ্যায়ে বুজায় যে হৰিৰ পূজাৰ সংস্পৰ্শ, শ্ৰদ্ধা আৰু পিণ্ড/প্ৰসাদৰ মাধ্যমে প্ৰাপ্ত কৃপাই প্ৰান্তীয় লোককো বৈকুণ্ঠ-চিহ্নিত ৰূপান্তৰলৈ উন্নীত কৰিব পাৰে।

30 verses

Adhyaya 19

Ratnagrīva’s Pilgrimage and the Prescribed Procedure for Visiting Sacred Tīrthas

PP.5.19 অধ্যায়ত পূৰ্বৰ প্ৰকাশৰ বিস্ময়ৰ পৰা আগবাঢ়ি পুৰুষোত্তম আৰু নীলা পৰ্বতলৈ তীৰ্থ-যাত্ৰাৰ স্পষ্ট শৃঙ্খলা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কথকই দৰ্শনৰ পৰিণাম—চাৰিভুজ ৰূপ লাভ আৰু পুনর্জন্মৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি—উল্লেখ কৰি ৰজাক যাত্ৰা কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। তাৰ পিছত বিধি-নির্দেশ দিয়া হয়: মৃত্যুৰ নিশ্চিততা বুজি হৰিৰ শৰণ লোৱা, কীৰ্তন-শ্ৰৱণ, প্ৰণাম আৰু পূজাৰ দ্বাৰা ভক্তি বৃদ্ধি কৰা, সাধু-সঙ্গ গ্ৰহণ কৰা, আৰু সংযম-ৱৈৰাগ্যসহ তীৰ্থত প্ৰৱেশ কৰা। স্নান, মুণ্ডন (পাপ কেশত লেগি থাকে বুলি), যাত্ৰীৰ সাজ-পোছাক (দণ্ড, কমণ্ডলু, মৃগচৰ্ম), পদব্ৰজে হৰি-নাম লৈ আগবঢ়া, আৰু সাধুসকলক সন্মান কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে। শেষত কাহিনী নগৰজুৰি আন্দোলনত পৰিণত হয়: ৰজাই সমগ্ৰ নগৰবাসীক তীৰ্থ-যাত্ৰাৰ আদেশ দিয়ে, মন্ত্ৰীয়ে ঘোষণা কৰে, আৰু সকলো বৰ্ণ-শ্ৰেণীৰ লোক জয়ধ্বনি দি পুৰুষোত্তমৰ দিশে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে।

60 verses

Adhyaya 20

The Greatness of the Gaṇḍakī River and the Śālagrāma Stone

এই অধ্যায়ত এজন ৰজা বৈষ্ণৱ কীৰ্তনৰ ধ্বনিৰ মাজেৰে যাত্ৰা কৰি বহু তীৰ্থ দৰ্শন কৰে আৰু শেষত চক্ৰ-চিহ্নিত শিলাৰে চিহ্নিত এক পাপ-নাশিনী নদীৰ কাষ পায়। তেওঁ এজন তপস্বী ব্ৰাহ্মণক সোধে—এই নদী কোনখন? ঋষিয়ে কয়, ই গণ্ডকী; ইয়াৰ দৰ্শন, স্পৰ্শ আৰু জল মন-দেহ-বাক্যৰ পাপ দগ্ধ কৰে। তাৰ পাছত শালগ্ৰাম-তত্ত্বৰ মহিমা বৰ্ণিত হয়: চক্ৰাঙ্কিত শিলা স্বয়ং ভগৱান; ইয়াৰ পূজাই মুক্তি দান কৰে, আৰু শালগ্ৰাম স্নানৰ পাদামৃত তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ কৰে। পূজাৰ নিয়ম, প্ৰয়োজনীয় বস্তু আৰু সাৱধানতাও উল্লেখ কৰা হয়। শেষত এক দৃষ্টান্তত দেখা যায়—এজন ঘোৰ পাপীক যমদূতে ধৰি নিয়ে, কিন্তু তুলসী, “ৰাম” নাম আৰু শালগ্ৰাম-সংস্পৰ্শৰ বলত এজন দয়ালু বৈষ্ণৱ ভক্তে তাক উদ্ধাৰ কৰে। বিষ্ণুদূতে ঘোষণা কৰে যে শালগ্ৰামৰ আশ্ৰয় তৎক্ষণাৎ মোক্ষদায়ক।

49 verses

Adhyaya 21

The Vision of the Renunciate (Yati-darśana)

PP.5.21 ত ভক্ত-ৰাজা ৰত্নগ্ৰীৱৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। তেওঁ গণ্ডকীৰ মহিমা শুনি স্নান কৰে, পিতৃলোকৰ উদ্দেশ্যে তৰ্পণ-দান কৰে, বহু পৱিত্ৰ শালগ্ৰাম শিলাৰ পূজা কৰে আৰু দীন-দুখীয়াক দান দি নীল পৰ্ব্বতত পুৰুষোত্তমৰ আসনৰ দিশে আগবাঢ়ে। গঙ্গা-সাগৰ সঙ্গমত তেওঁ এজন তপস্বী ব্ৰাহ্মণক নীল আৰু হৰিৰ দৰ্শন কেনেকৈ হয় বুলি সোধে। তপস্বীয়ে ক’লে—ইয়াতেই থাকি পুৰুষোত্তমৰ স্তৱ-স্তুতি কৰা আৰু দৰ্শন নোহোৱালৈ উপবাস-ব্ৰত গ্ৰহণ কৰা। ৰজাই কঠোৰ নিয়মেৰে দিন-ৰাতি হৰিৰ গুণগান কৰি পাঁচ দিন ব্ৰত পালন কৰে। পাঁচ দিনৰ পাছত দয়ালু হৰি ত্ৰিদণ্ডিন সন্ন্যাসীৰ বেশত প্ৰকাশ পায়, পূজা গ্ৰহণ কৰে আৰু দুৰ্লভ মধ্যাহ্ন দৰ্শন তথা পাঁচজন সঙ্গীৰ সৈতে আগলৈ উঠাৰ কথা ভবিষ্যদ্বাণী কৰে। এই অধ্যায়ৰ মূল শিক্ষা—তীৰ্থত স্থিৰ ভক্তি, স্তুতি আৰু ব্ৰতে ভগৱান স্বয়ং প্ৰকাশ হৈ ৰক্ষা দান কৰে।

Adhyaya 22

Description of the Glory of Nīlagiri (Nīlā/Nīlaprastha) and Puruṣottama’s Saving Vision

গঙ্গাৰ তীৰত হৰি-স্মৰণ আৰু কীৰ্তনত দিন কটাই ৰজা ৰত্নগ্ৰীৱে স্বপ্নত চাৰিভুজ বিষ্ণু-সদৃশ ৰূপ ধাৰণ কৰি পুৰুষোত্তমৰ দিৱ্য সভা দৰ্শন কৰে। ব্ৰাহ্মণ বাডৱাৰ পথ-প্ৰদৰ্শনত তেওঁ দান, গঙ্গা–সাগৰ স্নান আৰু তৰ্পণ সম্পন্ন কৰে; আকাশীয় দুন্দুভি আৰু পুষ্পবৃষ্টি দেৱ-অনুমোদনৰ লক্ষণ হয়। তাৰ পাছত সকলোৱে দীপ্তিমান নীলগিৰি/নীলপ্ৰস্থ দেখা পায় আৰু ৰত্নখচিত সুৱৰ্ণ মন্দিৰলৈ আৰোহণ কৰে, য’ত পুৰুষোত্তম সিংহাসনত অধিষ্ঠিত। ৰজাই অভিষেক, অৰ্ঘ্য-পাদ্য, বস্ত্ৰ, গন্ধ, ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য আদি সহ সম্পূৰ্ণ পূজা কৰি প্ৰভুৰ পৰাত্পৰত্ব আৰু অৱতাৰ-উদ্দেশ্য ঘোষণা কৰা স্তোত্ৰ নিবেদন কৰে। পুৰুষোত্তমে প্ৰসাদ দান কৰি ভৱিষ্যতে এই পাঠ/স্তোত্ৰ পাঠ কৰা সকলক দৰ্শন-বৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। ৰজা আৰু সংগীসকলে বিমানেৰে বৈকুণ্ঠলৈ গমন কৰে; এইদৰে নীলগিৰিৰ মহিমা দৰ্শন আৰু শ্ৰৱণৰ দ্বাৰা মুক্তিদায়িনী বুলি প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Adhyaya 23

Account of the Battle of the Princes

ৰাম-অশ্বমেধৰ প্ৰসঙ্গত পাত-চিহ্নে চিহ্নিত আৰু যাক-পুচ্ছৰ চামৰে সজ্জিত যজ্ঞ-অশ্ব শত্রুঘ্ন আৰু সহায়ক বীৰসকলৰ ৰক্ষাত দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়ে। সুবাহুৰ বংশধাৰাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত নগৰত ৰাজকুমাৰ দমন সেই অশ্বক ধৰি বান্ধি পেলায়, আৰু তাতেই ক্ষত্ৰিয় ধৰ্ম অনুসাৰে সংঘাতৰ সূচনা হয়। দূত আৰু গুপ্তচৰে অশ্ব আটক হোৱাৰ সংবাদ আনে; দুয়ো পক্ষৰ সেনা সাজু হয়। হাতী, ৰথ আৰু ঘন সৈন্যদলৰ মাজত দমন আৰু প্ৰতাপাগ্ৰ্যৰ ভয়ংকৰ যুদ্ধ হয়; বাণবৃষ্টিৰে আকাশ ঢাকি যায় আৰু পুৰাণীয় যুদ্ধ-কাব্যৰ বৰ্ণনা জাগ্ৰত হয়। শেষত দমনৰ পৰাক্ৰমে জ্বলন্ত, নিৰ্ণায়ক অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে; তাতে প্ৰতাপাগ্ৰ্য আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ লুটাই পৰে আৰু তাক উঠাই লৈ যোৱা হয়। শত্রুসেনা ভাঙি শত্রুঘ্নৰ দিশে পশ্চাদপসৰণ কৰে; দমন বিজয়ী হৈ থিয় দি শত্রুঘ্নৰ আগমনৰ অপেক্ষা কৰে—অশ্বমেধ সংঘাতৰ পৰৱৰ্তী উত্তেজনাৰ ভূমি ৰচনা হয়।

Adhyaya 24

The Victory of Puṣkala (Aśvamedha Battlefield Episode)

অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ঘোঁৰা কেঢ়াই লোৱা হৈছে বুলি শুনি শত্রুঘ্ন ক্ৰোধেৰে তৎক্ষণাৎ ৰণক্ষেত্ৰলৈ ধাৱমান হয়। তাত ভাঙি-পৰা সৈন্যদল আৰু পশুৰ অৱশেষেৰে ভৰা ভয়ংকৰ দৃশ্য দেখা যায়। এই সংঘাতৰ কেন্দ্ৰত আছিল দমন (সুবাহুৰ পুত্ৰ)—অতি প্ৰবল অশ্ব-প্ৰশিক্ষক আৰু শত্রু-সংহাৰক বীৰ। ভৰতৰ পুত্ৰ পুষ্কলে দমনক পৰাজিত কৰাৰ সংকল্প কৰি সৈন্যসহ আগবাঢ়ে। মন্ত্রবলে প্ৰয়োগ কৰা অস্ত্ৰসমূহেৰে দ্বন্দ্ব ক্ৰমে তীব্ৰ হয়—অগ্ন্যস্ত্ৰক বৰুণৰ জলাস্ত্ৰে নিবারণ কৰে, বায়ৱ্যাস্ত্ৰক পৰ্বতাস্ত্ৰে ৰোধ কৰে, আৰু বজ্ৰসদৃশ আঘাতে এজন ৰাজকুমাৰ ভীষণ আহত হোৱাত কৌশলগত পশ্চাদপসৰণ ঘটে। যুদ্ধত প্ৰাধান্য থাকিলেও পুষ্কলে অধিক আক্রমণ সংযম কৰে, কিয়নো তেওঁ শ্ৰীৰামৰ আদেশ স্মৰণ কৰে—বিজয় ধৰ্মৰ সীমাৰ ভিতৰতেই হ’ব, কেৱল বলৰ দম্ভে নহয়। অধ্যায়ৰ অন্তত সকলোৱে পুষ্কলৰ জয়ধ্বনি কৰে আৰু শত্রুঘ্ন আনন্দেৰে তেওঁৰ প্রশংসা কৰে।

Adhyaya 25

The Mustering (Assembly) of Subāhu’s Army

পুৰাণীয় বহুস্তৰীয় আখ্যানৰ মাজত অশ্বমেধ যজ্ঞৰ অশ্বক লৈ হোৱা সংঘাতৰ কাহিনী আগবাঢ়ে। সুভাহুৱে যজ্ঞ-অশ্বৰ চাৰিওফালে তীব্ৰ যুদ্ধৰ সংবাদ শুনি পুত্ৰ দমনাৰ আচৰণ আৰু বীৰত্বলৈ উদ্বিগ্ন হয়। দমনাই বাৰে বাৰে বিজয় লাভ কৰে বুলি বৰ্ণনা আছে, কিন্তু শেষত শত্রুঘ্ন-পক্ষৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক প্ৰবল অস্ত্ৰাঘাতে তেওঁ মূৰ্ছিত হৈ পতিত হয়। এই দৃশ্যত সুভাহুৰ শোক-ক্রোধ একেলগে জাগি উঠে আৰু তেওঁ সম্পূৰ্ণ সেনা সমাবেশৰ আদেশ দিয়ে। চতুৰঙ্গিনী সেনা—হস্তী, অশ্বাৰোহী, ৰথ আৰু পদাতিক—ভূমি কঁপাই আগবাঢ়ে; সুকেতু, চিত্ৰাঙ্গ, বিচিত্ৰ আদি বীৰে নিজ নিজ স্থান গ্ৰহণ কৰে। ইতিমধ্যে দমনা পুনৰ সজাগ হৈ দম্ভভৰে কথা কয়। তেতিয়া সুভাহুৱে ভাঙিবলৈ কঠিন ক্ৰৌঞ্চ-ব্যূহ (ক্ৰেন-আকাৰৰ ৰণবিন্যাস) স্থাপন কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে, নামধাৰী স্থানবিন্যাসেৰে সাৱধানে সাজি শত্রুঘ্নৰ বাহিনীৰ সৈতে সংঘর্ষৰ বাবে ক্ষেত্ৰ প্ৰস্তুত হয়।

Adhyaya 26

The Club-Fight (Mace Combat Episode)

ৰামৰ অশ্বমেধ অভিযানত শত্রুঘ্নে চক্ৰাঙ্কা নগৰৰ ওচৰত চাৰিভাগীয়া ভয়ংকৰ সেনা দেখা পায়। সুমতিয়ে স্থানীয় শাসক সুবাহুক চিনাই দিয়ে আৰু তেওঁৰ ধৰ্মময় ৰাজধৰ্মৰ প্ৰশংসা কৰে—বিষ্ণুভক্তি, নীতিনিষ্ঠ আচৰণ, ন্যায়সঙ্গত কৰ আদায়, আৰু বৈষ্ণৱ ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান। ক্ৰৌঞ্চ-ব্যূহত যুদ্ধৰ শাৰী গঢ়ে, আৰু শত্রুঘ্নে বীৰসকলক ব্যূহ ভেদ কৰিবলৈ পঠিয়ায়। লক্ষ্মীনিধিৰ সৈতে সুকেতুৰ দ্বন্দ্ব আৰম্ভ হয়; তীৰৰ তীব্ৰ বিনিময়ত সুকেতুৰ ৰথ আৰু ধ্বজা ভাঙি পৰে। তাৰ পাছত যুদ্ধ গদাযুদ্ধলৈ, আৰু সেখানৰ পৰা কুস্তি আৰু মুষ্টিযুদ্ধলৈ গতি কৰে। দুয়ো বীৰে অসাধাৰণ সহনশক্তি আৰু বল প্ৰদৰ্শন কৰে; কোনো এজন সহজে পৰাজিত নহয়। উপস্থিত লোকসকলে দুয়োৰে বীৰত্ব আৰু ৰাজকীয় মহিমা একেলগে প্ৰশংসা কৰে।

Adhyaya 27

The Slaying of Citrāṅga

ৰাম-অশ্বমেধৰ কাহিনীৰ ভিতৰত চিত্ৰাঙ্গ যুদ্ধক্ষেত্ৰত আগবাঢ়ি আহে আৰু ভৰতপুত্ৰ পুষ্কলৰ সৈতে তীব্ৰ দ্বন্দ্বত লিপ্ত হয়। তীৰৰ দ্ৰুত বিনিময়, ৰথচালনাৰ কৌশল আৰু অস্ত্ৰবিদ্যাৰ প্ৰদৰ্শনে যুদ্ধ অধিক ভয়ংকৰ হয়; পুষ্কলে বাৰে বাৰে চিত্ৰাঙ্গৰ ৰথ ভাঙি পেলায়। যুদ্ধৰ মাজতে কথোপকথন ঘটে: চিত্ৰাঙ্গে পুষ্কলৰ পৰাক্ৰম স্বীকাৰ কৰে আৰু শপথ উচ্চাৰিত হয়, যাৰ ফলত প্ৰতিযোগিতা কেৱল বাহুবলৰ নহয়, ধৰ্মসম্মত সত্য-দাবীৰ ৰূপ লয়। পুষ্কলে ৰামভক্তি আৰু পতিব্ৰতা-ধৰ্মৰ সত্যত আধাৰিত সত্যক্ৰিয়া কৰি নিৰ্ণায়ক অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে। শত্রুৰ প্ৰতি-আঘাত ব্যৰ্থ হয়; মাৰাত্মক তীৰে চিত্ৰাঙ্গৰ মূৰ বিচ্ছিন্ন কৰে, তাৰ সৈন্যদল আতংকিত হৈ পলাই যায়, আৰু পুষ্কলে ধৰ্ম-সমৰ্থিত বীৰত্বে বিজয় স্থাপন কৰে।

Adhyaya 28

The Defeat of Subāhu (within the Rāma-Aśvamedha account)

PP.5.28 অধ্যায়ত ৰাম-অশ্বমেধ কাহিনীৰ ভিতৰত যুদ্ধ আৰু যজ্ঞ-সংকটৰ এক তীব্ৰ পৰ্ব বৰ্ণিত হৈছে। এজন ৰজাই পতিত পুত্ৰক লৈ গভীৰ শোকত বিলাপ কৰে, কিন্তু আন পুত্ৰ/যোদ্ধাসকলে শোক ত্যাগ কৰি ক্ষত্ৰিয় ধৰ্ম অনুসৰি কৰ্তব্যত পুনৰ স্থিৰ হ’বলৈ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পাছত যুদ্ধত সুবাহুৱে হনুমানক সন্মুখীন হয়। বাণ ভাঙি যায়, ৰথ ধৰি চেপি ধ্বংস কৰা হয়, আৰু হনুমানৰ প্ৰহাৰত ৰজা আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ মূৰ্ছা যায়। মূৰ্ছাৰ ভিতৰত তেওঁ এক স্বপ্ন-দৰ্শন পায়—অযোধ্যাত শ্ৰীৰামক দেৱতা, ঋষি, অপ্সৰা আৰু সাকাৰ বেদসমূহে স্তৱ কৰে—ইয়াৰ দ্বাৰা সংঘাতটো দিৱ্য সত্তাৰ সৈতে মুখামুখি হোৱা বুলি প্ৰকাশ পায়। চেতনালাভ কৰি ৰজাই ঋষি অসিতাঙ্গৰ পূৰ্বৰ শাপ আৰু উপদেশ স্মৰণ কৰে—ৰাম পৰম ব্ৰহ্ম, সীতা চিন্ময়ী; কেৱল তৰ্কে এই তত্ত্ব ধৰা নাযায়। অধ্যায়ৰ শেষত সংযম, প্ৰতিকাৰ/প্ৰতিদান আৰু ৰামৰ অতীত-অতীতৰ মহিমা পুনৰ স্বীকৃতিৰ দিশে গতি কৰে।

Adhyaya 29

The Departure of Śatrughna along with Subāhu (Rāma’s Aśvamedha Cycle)

এই অধ্যায়ত ৰামচন্দ্ৰৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত অতি শোভিত যজ্ঞ-অশ্ব প্ৰস্তুত কৰা হয়। ৰাজচিহ্ন, পতাকা, পৰিচাৰক আৰু বিপুল ধন-সম্পদসহ অশ্বটোক সুৰক্ষাৰে সৈতে আগবঢ়োৱা হয়। বিভিন্ন ৰজা আৰু আবেদনকাৰীয়ে আত্মসমৰ্পণ আৰু কূটনৈতিক বিনয়ৰ ভাষাৰে ৰামচন্দ্ৰলৈ উপহাৰ আগবঢ়াই, নিজৰ পুত্ৰ আৰু অনুচৰৰ পুনৰাগমন বিচাৰে। শত্ৰুঘ্নে সুবাহু আৰু সংশ্লিষ্ট শাসকসকলক গ্ৰহণ কৰে। তেওঁলোকে অশ্ব দখল কৰাৰ সৈতে জড়িত অপৰাধ স্বীকাৰ কৰি ক্ষমা প্ৰাৰ্থনা কৰে আৰু ৰাম-দৰ্শনৰ আকুলতা প্ৰকাশ কৰে। পাঠত স্পষ্টকৈ ঘোষণা কৰা হয় যে ৰাম দেৱতাসকলৰো ওপৰত পৰম দেৱতা; ৰাম-নাম মুক্তিদায়ক, আৰু অযোধ্যা ৰামৰ পদ্মমুখ দৰ্শনে ধন্য হয়। একে সময়তে ক্ষত্ৰিয় ধৰ্ম—যুদ্ধ-সাজ, ৰাজ্য পুনঃস্থাপন, অন্ত্যেষ্টি আৰু শাসন—ভক্তিৰ ভাবৰ সৈতে একত্ৰিত হয়।

Adhyaya 30

Janaka’s Liberation of Beings in Hell (within the Satyavād Narrative; Rama’s Aśvamedha Context)

ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ঘোঁৰা তেজঃপুৰ নামৰ নগৰত উপস্থিত হয়—এখন দীপ্তিময় ধৰ্মনগৰ, মন্দিৰে ভৰপূৰ, তপস্বীৰ বাসস্থান, আৰু গৃহস্থৰ অগ্নিহোত্ৰৰ ধোঁৱাই পৰিৱেশ পবিত্ৰ কৰি ৰাখে। শত্রুঘ্নে মন্ত্ৰী সুমতিক নগৰৰ অধিপতি বিষয়ে সোধে আৰু ৰজা ঋতংভৰৰ বংশকথা শুনে, যি গোৱধৰ্ম, গোৰ সন্তুষ্টি-সাধন আৰু সত্যব্ৰতৰ সৈতে সংযুক্ত। ইয়াৰ পিছত উপদেশ দিয়া হয়—সন্তানলাভৰ বাবে বিষ্ণুৰ কৃপা, গোৰ আশীৰ্বাদ বা শিৱৰ প্ৰসন্নতা লাভ কৰিব লাগে। গোপূজা আৰু গোৰ সেবা বিধান কৰা হয়, আৰু গোকষ্ট দিয়া বা অৱহেলা কৰাৰ ভয়ংকৰ দোষৰ বিষয়ে সতর্ক কৰা হয়। তাৰপিছত ‘প্ৰাচীন উপাখ্যান’ত ৰজা জনক যোগমাৰ্গে দেহ ত্যাগ কৰি নৰকৰ ওচৰলৈ যায়; তেওঁৰ দেহৰ বতাহে যাতনাভোগী জীৱৰ কষ্ট লাঘৱ কৰে। কৰুণাবশত জনকে ধৰ্মৰাজ যমক পাপীসকলৰ মুক্তি প্ৰাৰ্থনা কৰে; ধৰ্মে দণ্ডবিধি ব্যাখ্যা কৰি কয় যে পুণ্য—বিশেষকৈ ‘ৰাম, ৰাম’ উচ্চাৰণৰ পুণ্য—অন্যলৈ দান কৰি স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি। জনকে নিজৰ সঞ্চিত পুণ্য দান কৰাত সেই জীৱসকল তৎক্ষণাৎ দিব্য দেহ লাভ কৰি মুক্ত হয়।

Adhyaya 31

Description of the Dhenu-vrata (Cow Vow) and the Ethics of Cow-Protection

এই অধ্যায়ত নৰক-ভ্ৰমণৰ প্ৰসঙ্গৰ পাছত ধৰ্মৰাজ যমে বুজাই দিয়ে যে অতি পুণ্যবান ৰাম-ভক্তৰো সূক্ষ্ম পাপ-অৱশেষ থাকিব পাৰে। ইয়াত সেই অৱশেষ গৰু চৰি থকা অৱস্থাত বাধা দিয়া কৰ্মৰ ফল বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ বাবে ভক্তজন যমপুৰীৰ ওচৰলৈ আহে। তাৰ পাছত কাহিনী ধেনু-ব্ৰতলৈ ঘূৰে। সুমতীয়ে গোৱন্দনা আৰু গৰু-সেৱাৰ বিষয়ে সুধিলে জাবালীয়ে দৈনিক ৰক্ষা-সেৱা, সন্মানসহ খাদ্য-পানী দিয়া আৰু বিধিবদ্ধ ভোজন কৰোৱাৰ নিয়ম বৰ্ণনা কৰে। এটা সংকটত ৰক্ষা কৰা গৰুটোক সিংহে মাৰি পেলোৱাত প্ৰায়শ্চিত্তৰ প্ৰশ্ন উঠে। উপদেশত ইচ্ছাকৃত গোহত্যাক প্ৰায় অপ্রায়শ্চিত্ত বুলি ধৰা হৈছে, কিন্তু অনিচ্ছাকৃত মৃত্যুৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্ত সম্ভৱ বুলি কোৱা হয়। শেষত ৰঘুনাথৰ উপাসনা, গোৰক্ষা আৰু ব্ৰাহ্মণক স্বৰ্ণদানৰ উপদেশ দিয়া হয়; সুৰভীয়ে ৰজা ঋতংভৰক ৰামভক্ত পুত্ৰ দান কৰে আৰু ৰজাই হৰিধাম লাভ কৰে।

Adhyaya 32

The Arrival/Meeting with Vatsa (Vatsa-māgama)

এই অধ্যায়ত ৰজা সত্যৱানক স্বধৰ্মত অটল আৰু ৰঘুনাথ শ্ৰী ৰামৰ কৃপাৰে লাভ কৰা দুৰ্লভ ভক্তিত খ্যাত ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। একাদশী-ব্ৰত পালন আৰু ভক্তৰ ওপৰত তুলসী স্থাপন কৰিলে তাৰ অচ্যুত পবিত্ৰতা—এই সকলো ভক্তিক সঞ্চিত পুণ্যতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে। তাৰ পাছত কাহিনী ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞলৈ ঘূৰে। যজ্ঞৰ অশ্ব শুভ লক্ষণসহ নগৰত প্ৰৱেশ কৰে; নাগৰিকসকলে সংবাদ জনায়। ৰামৰ নাম শুনি সত্যৱান আনন্দিত হয় আৰু জানে যে অশ্বৰ ৰক্ষক শত্রুঘ্ন। সত্যৱান অশ্ব-সেৱা আৰু ৰামচৰণ-সেৱাৰ সংকল্প কৰি ধনভাণ্ডাৰ আৰু পৰিয়াল-সহ বাহিনী সংগঠিত কৰি শত্রুঘ্নক সাক্ষাৎ কৰে। শৰণাগতিৰ ভাৱে তেওঁ নিজৰ ৰাজ্য অৰ্পণ কৰে; সত্যৱানৰ ভক্তি চিনাক্ত কৰি শত্রুঘ্নে তেওঁৰ পুত্ৰ ৰুক্মক ৰজা ৰূপে স্থাপন কৰে। হনুমান আৰু সুবাহু আদি ভক্তসকলক আলিঙ্গন কৰা হয়, আৰু অশ্বৰ যাত্ৰা আগবাঢ়ি যায়।

Adhyaya 33

Narration of the Heroic Vow (Aśvamedha Horse Seizure and the Warriors’ Oaths)

অশ্বমেধ যাত্ৰা আগবাঢ়োঁতে হঠাৎ ভয়ংকৰ অন্ধকাৰ আৰু অমঙ্গল লক্ষণ দেখা দিয়ে—ধূলিত আকাশ ঢাকি যায়, বজ্ৰগর্জন হয়, আৰু দুৰ্গন্ধযুক্ত বৰষুণ নামে। সেই বিশৃঙ্খলাত পাতালৰ বিদ্যুন্মালী নামৰ ৰাক্ষস, ৰাৱণৰ সহচৰ, যজ্ঞৰ অশ্ব চুৰি কৰি লোহাৰ বিমানে উঠি পলাই যায়। অশ্ব হৰণৰ সংবাদ পাই শত্রুঘ্ন ক্ৰোধে জ্বলি উঠে আৰু মন্ত্ৰী সুমতিক সুধে—কোন কোন বীৰক আগবঢ়াব লাগে। সুমতিয়ে পুষ্কল, লক্ষ্মীনিধি, হনুমান আৰু অন্যান্য বানৰ-মানৱ বীৰসকলক প্ৰেৰণ কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। তাৰ পাছত যোদ্ধাসকলে জনসমক্ষে সত্য, ধৰ্ম আৰু শ্ৰীৰাম-ভক্তিক সাক্ষী কৰি গম্ভীৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে, আৰু বিষ্ণু-শিৱৰ মাজত ভেদ সৃষ্টি কৰা সাম্প্ৰদায়িক বিভেদক নিন্দা কৰে। অধ্যায়ৰ অন্তত সেনা অশ্ব-চোৰক অনুসৰণ কৰি প্ৰতিজ্ঞা পূৰণৰ বাবে সাজু হয়।

Adhyaya 34

Vidyunmālī and the Defeat of the Demon (Amarā/Amarā-like foe): Battle over Rāma’s Aśvamedha Horse

ৰাৱণৰ অনুচৰ বিদ্যুন্মালী নামৰ এজন ৰাক্ষসে শ্ৰীৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ঘোঁৰা ৰক্ষাকাৰীসকলক আক্ৰমণ কৰে আৰু ৰামৰ মিত্ৰসকলৰ তেজ পান কৰাৰ ভাবুকি দিয়ে। পুষ্কলে বীৰত্বৰে যুঁজ দিয়ে যদিও অস্ত্ৰৰ আঘাতত মূৰ্ছা যায়। হনুমানে ৰাক্ষসৰ ত্ৰিশূল ভাঙি পেলায় আৰু ৰাক্ষস সেনাক ধংস কৰে। ৰাক্ষসটোৱে মায়াজাল সৃষ্টি কৰাত শত্ৰুঘ্নই উপস্থিত হৈ শ্ৰীৰামক স্মৰণ কৰে আৰু মোহন অস্ত্ৰৰে মায়া দূৰ কৰে। অৱশেষত শত্ৰুঘ্নই বিদ্যুন্মালীক বধ কৰে আৰু ঘোঁৰাটো উদ্ধাৰ কৰে।

Adhyaya 35

The Dialogue of Lomaśa and Āraṇyaka (Forest-Hermitage Episode) — Supreme Rāma-Bhakti and Meditation

শত্ৰুঘ্নে অশ্বমেধৰ ঘোঁৰা পুনৰ উদ্ধাৰ কৰি ভয়ংকৰ দানৱ বিদ্যুন্মালিনক বধ কৰে। তেতিয়া জগতত পুনৰ মঙ্গল প্ৰবাহিত হয়—নদীসমূহ শুদ্ধ হয়, সূৰ্য আৰু বায়ুও শুভ লক্ষণ প্ৰকাশ কৰে। বীৰসকলৰ অনুৰোধত তেওঁ ঘোঁৰাটোক উত্তৰ দিশে আগবঢ়িবলৈ মুক্ত কৰি দিয়ে। ৰেৱা (নৰ্মদা) অঞ্চলত উপস্থিত হৈ, পলাশপাতৰ কুটীৰ-আশ্ৰমত মন্ত্রী সুমতিৰ সহায়ত তেওঁ বনবাসী ঋষি আৰণ্যকৰ দৰ্শন লাভ কৰে। আৰণ্যকে ধন-সম্পদে সজ্জিত যজ্ঞৰ ফল সীমিত আৰু ক্ষয়শীল বুলি ক’লে, আৰু হৰি/ৰাম-ভক্তিকেই অক্ষয় ফলদায়িনী বুলি প্ৰশংসা কৰে। তাৰ পিছত লোমশ ঋষিৰ অন্তৰঙ্গ উপদেশ আৰম্ভ হয়: এজন সাধকে সঁসাৰ-সাগৰ কেনেকৈ পাৰ হ’ব সুধে। লোমশে অধিকাৰ-সংৰক্ষিত গূঢ় তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰে—শ্ৰী ৰামেই পৰম দেৱতা; ৰাম-স্মৰণ, জপ, পূজা আৰু ধ্যান ব্ৰত, যোগ আৰু যজ্ঞতকৈও শ্ৰেষ্ঠ। শেষত অযোধ্যাত সিংহাসনত অধিষ্ঠিত শ্ৰীৰামৰ বিস্তৃত ধ্যান-ৰূপ বৰ্ণনা সাধনাৰূপে দিয়া হয়।

Adhyaya 36

Narration of Rāma’s Deeds (with calendrical chronology of key events)

এই অধ্যায়ত শেṣৰ ফ্ৰেম-কথাৰ ভিতৰত লোমশ মুনিয়ে শাৰণ্যক/আৰণ্যকৰ শিষ্যসদৃশ প্ৰশ্ন—“আপুনি যি ৰামক ধ্যান কৰে, তেওঁ কোন, আৰু কিয় অৱতীৰ্ণ হ’ল?”—ৰ উত্তৰ দিয়ে। তেওঁ বৰ্ণনা কৰে যে শ্ৰী ৰাম দুঃখত নিমজ্জিত জীৱসমূহৰ প্ৰতি কৰুণাবশত অৱতাৰ গ্ৰহণ কৰি উদ্ধাৰৰ পথ দেখুৱাইছে। লোমশে ৰামায়ণৰ মূল ধাৰা সংক্ষেপে গাঁথে—তাটকা-বধ, অহল্যাৰ উদ্ধাৰ, বিশ্বামিত্ৰৰ যজ্ঞ-ৰক্ষা, সীতা-বিবাহ, বনবাস, সীতা-হৰণ, লংকা-অভিযান আৰু ৰাৱণ-বধ। এই অধ্যায়ৰ বিশেষত্ব হ’ল বহু ঘটনাক তিথি, পক্ষ আৰু মাস অনুসাৰে সময়-চিহ্নিত কৰি কাহিনীটোক যেন এক ধৰ্মীয় পঞ্জিকালৈ ৰূপান্তৰ কৰা। শেষত ভক্তি-ফল ঘোষণা কৰা হয়—ৰামৰ পদ্মচৰণ স্মৰণ আৰু পূজাই সংসাৰ পাৰ হোৱাৰ উপায়। তাৰ পিছত কাহিনী ৰামাশ্বমেধৰ প্ৰসঙ্গলৈ পুনৰ সংযোগ হয়—অগস্ত্যৰ উপদেশ, অশ্বটোৰ এক আশ্ৰমলৈ গমন, আৰু অযোধ্যাত ঋষিসকলৰ মুখে ৰাম-কথাৰ বৰ্ণনা।

Adhyaya 37

The Sage Kamu’s (Kamo’s) Journey to Viṣṇu’s World

শেষ–বাত্স্যায়নৰ ফ্ৰেমত মুনিসকলে শ্ৰীৰামৰ আশ্চৰ্য লীলা আৰু ৰাম-কথা শ্ৰৱণৰ পবিত্ৰকাৰী শক্তিৰ কথা ক’লে। অগস্ত্যৰ উপদেশ অনুসৰি ৰামে ব্ৰহ্ম-হত্যা দোষ নাশ কৰিবলৈ মহাযজ্ঞ সম্পন্ন কৰে; এই সময়ত হনুমান আৰু বন-তপস্বী ঋষি আৰণ্যক (বাডবেন্দ্ৰ)ক কেন্দ্ৰ কৰি ভক্তিময় ঘটনা উদ্ভাসিত হয়। শত্ৰুঘ্ন আৰু সঙ্গীসকলে আশ্ৰমত উপস্থিত হ’লে ঋষিয়ে ৰাম-দৰ্শনৰ আকাংক্ষাৰে আনন্দিত হয়। তেওঁক অযোধ্যালৈ লৈ যোৱা হয়; সৰযূ তীৰত ঋষিগণৰ মাজত আৰু দীন-দুখীয়াক দান দিয়া ৰামক তেওঁ দৰ্শন কৰে। ৰামৰ অপূৰ্ব বিনয় প্ৰকাশ পায়—ঋষিৰ পদ ধুই সেই জল মস্তকে ধাৰণ কৰে। আৰণ্যকে উপদেশ দিয়ে যে ৰাম-নাম মাত্ৰেই সকলো পাপ, ব্ৰহ্ম-হত্যা পৰ্যন্ত, বিনাশ কৰে। শেষত ভক্ত-ঋষি (ফ্ৰেমত বাত্স্যায়ন)ৰ তেজ ৰামত লীন হৈ সায়ুজ্য লাভ কৰে; দিব্য বাদ্য, পুষ্পবৃষ্টি আৰু গন্ধৰ্ব-গীতে সেই মহিমা প্ৰকাশিত হয়।

Adhyaya 38

Shatrughna’s Vision of the Yoginīs and the Recovery of the Horse (Marriage/Boons from the Waters)

ৱাত্স্যায়নৰ ৰামৰ গুণ শুনিবলৈ অশেষ আগ্ৰহ দেখি শেṣ (অনন্ত) অশ্বমেধ যজ্ঞৰ এক প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে। ৰেৱা (নর্মদা) নদীৰ গভীৰ কুণ্ডত ৰামৰ যজ্ঞ-অশ্ব হঠাৎ অন্তৰ্ধান হোৱাত সৈন্যসকল স্তম্ভিত হয়। শত্রুঘ্ন আহি তেওঁলোকক সোধ-পোছ কৰে আৰু মন্ত্ৰীৰ পৰামৰ্শত হনুমান আৰু পুষ্কলক লগত লৈ পানীত নামি পাতাললৈ গমন কৰে। পাতালত তেওঁলোকে এক দীপ্তিমান নগৰী দেখে আৰু ৰত্নখচিত স্বৰ্ণস্তম্ভৰ ওচৰত বাঁধি থোৱা অশ্বটো পায়। তাত এক শক্তিশালী দেৱীসদৃশ নাৰী আৰু মোহিনী যোগিনীসকল উপস্থিত, যিসকলে অনুপ্ৰৱেশকাৰীক ভক্ষণ কৰাৰ কথা কয়। তীব্ৰ কথোপকথনত হনুমানসকলে অশ্বটো ৰামভদ্ৰৰ বুলি পৰিচয় দি মুক্তি বিচাৰে; মায়া-মোহ আৰু বিভ্ৰমৰ আভাসো দেখা যায়। শেষত হনুমানে সৰ্বোচ্চ বৰ বিচাৰে—জন্মে জন্মে ৰামৰ চিৰদাসত্ব। সেই নাৰীয়ে বৰ দান কৰে, ভৱিষ্যৎ বিবাহ-ব্যৱস্থাৰ ইঙ্গিত দিয়ে আৰু যোগিনী-প্ৰদত্ত এক অস্ত্ৰ শত্রুঘ্নক প্ৰদান কৰে। শত্রুঘ্ন অশ্ব উদ্ধাৰ কৰি ৰেৱাৰ তীৰলৈ উভতি আহে; সৈন্যসকলে আনন্দ কৰে আৰু সমগ্ৰ ঘটনা শ্ৰৱণ কৰে।

Adhyaya 39

The Seizing of the Sacrificial Horse by Maṇiputra

নাগসকল আৰু শিৱৰ দীপ্তিময় লোকৰ সৈতে জড়িত ৰত্ন-নিৰ্মিত দিৱ্য নগৰলৈ এক শোভাযাত্ৰা আগবাঢ়ে। কাহিনীত ৰজা বীৰমণি আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ ৰুক্মাঙ্গদৰ পৰিচয় হয়; ৰুক্মাঙ্গদ ছয় ঋতুৰ সৌন্দৰ্যৰে ভৰা সুৰভিত অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰে, য’ত নাৰীসঙ্গ আৰু ভোগ-বিলাসে পৰিবেশ উচ্ছল কৰে। সেই সময়তে সোণালী পাতত লিখা চিহ্নধাৰী এক অতি শ্ৰেষ্ঠ অশ্ব উপস্থিত হয়। নাৰীসকলে নিজৰ প্ৰভুক অশ্বটো দখল কৰিবলৈ উচটাই; ৰুক্মাঙ্গদ অশ্বটো ধৰি নগৰলৈ উভতি যায় আৰু ৰামভূমিৰ ৰজাৰ ওপৰত নিজৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব ঘোষণা কৰে। এই কৰ্ম ধৰ্মদৃষ্টিত দ্বিধাগ্ৰস্ত বুলি গণ্য হয় আৰু বিষয়টো চন্দ্ৰচূড় শিৱলৈ নিবেদন কৰা হয়। শিৱে আগন্তুক সংঘাতক ৰামৰ পদপদ্ম দর্শনৰ সুযোগ বুলি ব্যাখ্যা কৰে আৰু লগতে ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম—প্ৰজাৰ ৰক্ষা, সীমা-সংযম, আৰু নিজৰেই প্ৰভুৰ সৈতে যুদ্ধ নকৰাৰ মাৰ্গ—সম্পৰ্কে উপদেশ দিয়ে। অধ্যায়টো শিৱৰ আশ্ৰয়ত যুদ্ধৰ সংকল্পে শেষ হয়।

Adhyaya 40

Vīramaṇi’s Resolve to Fight (and the Seizure of the Aśvamedha Horse)

ৰামৰ পবিত্ৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সময়ত শত্ৰুঘ্নৰ সৈন্যই আৱিষ্কাৰ কৰিলে যে যজ্ঞৰ ঘোঁৰাটো হৰণ কৰা হৈছে। যেতিয়া সাধাৰণ অনুসন্ধান বিফল হ'ল, শত্ৰুঘ্নই জ্ঞানী মন্ত্ৰী সুমতিৰ পৰামৰ্শ ল'লে। সুমতিয়ে দেৱপুৰ নগৰৰ কথা ক'লে, যিখন নগৰ স্বয়ং মহাদেৱ শিৱৰ দ্বাৰা সুৰক্ষিত আৰু পৰাক্ৰমী ৰজা বীৰমণিৰ দ্বাৰা শাসিত। সেই সময়তে দেৱৰ্ষি নাৰদ তাত উপস্থিত হ'ল। তেওঁ জনালে যে বীৰমণিৰ পুত্ৰই ঘোঁৰাটো বন্দী কৰিছে আৰু ইয়াৰ ফলত এক ভয়ংকৰ যুদ্ধ হ'ব বুলি ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিলে। এই কথা জানি ৰজা বীৰমণিয়ে যুদ্ধৰ ডবা বজাই নগৰৰ সকলো বীৰক সাজু হ'বলৈ নিৰ্দেশ দিলে। দুয়োপক্ষই নিজৰ নিজৰ সৈন্য সজাই তুলিলে আৰু ভক্তি তথা ৰাজধৰ্মৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এক মহাযুদ্ধৰ বাবে প্ৰস্তুত হ'ল।

Adhyaya 41

Defeat and Puṣkala’s Victory (The Episode of Rukmāṅgada)

ৰাম-অশ্বমেধৰ কাহিনীধাৰাত শত্রুঘ্নৰ যোদ্ধাসকলে বীৰমণিৰ বাহিনীত ভেদ কৰি প্ৰৱেশ কৰে। যুদ্ধক্ষেত্ৰত নিহত হাতী, ভাঙি-পৰা ৰথ আৰু ধূলি-ধোঁৱাৰ মাজত ভয়ংকৰ কোলাহল বৃদ্ধি পায়। ক্ষতিত ক্ৰুদ্ধ ৰুক্মাঙ্গদ মণি-অলংকৃত ৰথত আগবাঢ়ি শত্রুঘ্নপক্ষক আহ্বান জনায়, আৰু পুষ্কল সন্মুখ সমৰত অৱতীৰ্ণ হয়। দুয়োৰে মাজত তীৰ-আঘাতৰ দ্ৰুত বিনিময় হয়; উপমা দিয়া হয় কুমাৰ আৰু তাৰকৰ সংঘৰ্ষৰ দৰে। পুষ্কলে উৎকৃষ্ট ধনুৰ্বিদ্যাৰে ৰুক্মাঙ্গদৰ ৰথ ভাঙি পেলায়—ঘোড়া, সাৰথি আৰু ধ্বজ ধ্বংস কৰি শেষত ৰাজকুমাৰক বিদ্ধ কৰি মাটিত পেলায়; সৈন্যদলত বিলাপ উঠে। তাৰ পিছত মন্ত্ৰ-শক্তিসম্পন্ন অস্ত্ৰ চলি উঠে: এক ভয়ংকৰ বাণে ৰথক এক যোজন দূৰ ঠেলি আকাশপথে সূৰ্যৰ দিশে লৈ যায়, তাতে দগ্ধ হয়; পতিত যোদ্ধা দগ্ধ অৱস্থাত ঘূৰি আহি মূৰ্ছা যায়। ক্ৰুদ্ধ বীৰমণি পৃথিৱী কঁপাই পুষ্কলক মোকাবিলা কৰিবলৈ আগবাঢ়ে, আৰু কাহিনী পুষ্কলৰ বিজয়ে শত্রুপক্ষৰ মনোবল ভাঙি পেলোৱাৰ সন্ধিক্ষণলৈ গতি কৰে।

Adhyaya 42

Defeat/Overthrow (Parābhava): Puṣkala’s Battle and the Vīramaṇi Episode

অধ্যায় ৪২ “পৰাভৱ”ত অশ্বমেধ-সংলগ্ন যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ উত্তেজনা বৰ্ণিত হৈছে। সেনাবাহিনী সমবেত হোৱাৰ সময়ত হনুমান ৰজা পুষ্কলৰ দিশে আগবাঢ়ে। পুষ্কলে হনুমানৰ বল-শক্তিক প্ৰত্যাহ্বান জনাই ৰজা বীৰমণিৰ সৈতে তুলনা টানি নিজৰ পৰাক্ৰম প্ৰকাশ কৰে। কথাৰ মাজত ভক্তিৰ আশ্বাসো সন্নিবিষ্ট—ৰঘুনাথৰ স্মৰণে শোক-সাগৰ শুকাই যায়, আৰু শ্ৰী ৰামৰ কৃপাই অতিক্ৰম-অসম্ভৱকো পাৰ কৰায়। হনুমানে অবিবেচনাৰ পৰা সাৱধান কৰি বীৰমণিক বীৰ আৰু সুৰক্ষিত বুলি বৰ্ণনা কৰে, তথাপি সংঘাত ৰথযুদ্ধলৈ গতি কৰে। তীৰ-বিনিময়ৰ মাজত ক্ষত্ৰিয় নীতি—বয়স বনাম শক্তি, যুবকৰ প্ৰতি দয়া, আৰু মান-মৰ্যাদাৰ বিধি—নিয়ে বিতৰ্ক উঠে। পুৰাণীয় যুদ্ধবৰ্ণনাৰ দৰে যোগিনী, পিশাচ, শিয়াল আদিৰ ভয়ংকৰ চিত্ৰ দেখা যায়। শেষত পুষ্কলৰ কৌশল আৰু ভক্তিময় দৃঢ়তা প্ৰবল হৈ প্ৰতিদ্বন্দ্বী মূৰ্ছিত হয় আৰু সেনা ছত্রভঙ্গ হয়; ভক্তি-আলোকিত বীৰত্বৰ ফ্ৰেমত পুষ্কলৰ বিজয় স্থাপিত হয়।

Adhyaya 43

The Defeat of Śatrughna (and the fall of Puṣkala)

ৰামাশ্বমেধ যজ্ঞৰ আখ্যানত যুদ্ধই তীব্ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে। পুষ্কলে শিৱৰ গণ আৰু বীৰভদ্ৰৰ সৈতে দীৰ্ঘদিন ধৰি সাহসেৰে যুঁজ দিয়ে, কিন্তু অৱশেষত বীৰভদ্ৰই ত্ৰিশূলৰ দ্বাৰা পুষ্কলৰ শিৰচ্ছেদ কৰে। ইয়াৰ ফলত শত্ৰুঘ্নৰ শিবিৰত হাহাকাৰ লাগে। ইয়াৰ পাছত শত্ৰুঘ্নই স্বয়ং মহাদেৱৰ সৈতে যুদ্ধত লিপ্ত হয়। দ্বাদশ দিনা শত্ৰুঘ্নই ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে যদিও শিৱই তাক নিষ্ক্ৰিয় কৰে আৰু শত্ৰুঘ্ন মূৰ্ছা যায়। অধ্যায়ৰ শেষত হনুমানে ৰামৰ নাম লৈ সৈন্যসকলক পুনৰ যুঁজৰ বাবে সাজু কৰে।

Adhyaya 44

The Defeat of the Devas (Hanumān’s Clash with Rudra and the Deva-Host)

শেষ (অনন্ত) বাটস্যায়নক ৰামাশ্বমেধ-ধাৰাৰ যুদ্ধ-প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে। হনুমানে ৰুদ্ৰ/মহেশ্বৰক মুখামুখি হৈ অভিযোগ কৰে যে ৰামৰ পক্ষত আঘাত কৰা অধৰ্ম। তাৰ পিছত ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষ হয়—শিল, ত্ৰিশূল, বাণ, গদা আদি নিক্ষেপ হয়—কিন্তু হনুমানে বাৰে বাৰে শিৱৰ অস্ত্ৰসমূহ নিষ্ফল কৰে, আৰু বিপদত হৰিৰ স্মৰণ কৰে। শেষত যুদ্ধ ধ্বংসত নহয়, পৰিচয়ত সমাপ্ত হয়। শিৱ হনুমানৰ বীৰত্ব প্ৰশংসা কৰি বৰ প্ৰদানৰ ভাৱ লয়। হনুমানে পতিত বীৰসকলৰ ৰক্ষা আৰু পুনৰুত্থান বিচাৰে—পুষ্কল আৰু অচেতন শত্রুঘ্নসহ—যেতিয়ালৈকে তেওঁ দ্ৰোণগিৰিৰ জীৱনদায়িনী ঔষধ আনিবলৈ বিশ্বলোক অতিক্ৰম কৰি যায়। হনুমানে দ্ৰোণ পৰ্বত লৈ উৰি যেতিয়া যায়, পৰ্বতৰ দেৱ-প্ৰহৰীসকলে আক্রমণ কৰে, কিন্তু পৰাজিত হয়। তেওঁলোকে ইন্দ্ৰক জনায়; ইন্দ্ৰে বৃহস্পতিৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি জানে যে আক্রমণকাৰী হনুমান, যাক বলদ্বাৰা জয় কৰিব নোৱাৰি। সেয়ে দেৱসকলৰ কৌশল শান্তি-প্ৰসন্নতা আৰু ঔষধ লাভৰ দিশে ঘূৰে।

Adhyaya 45

The Meeting with Śrī Rāma

ইন্দ্ৰ আশংকিত হয় যে এক অতি গুৰুত্বপূর্ণ দিৱ্য ‘পাত্ৰ’ কেঢ়ি লোৱা হ’ব পাৰে। বৃহস্পতিয়ে নেতৃত্ব দি দেৱসকলে হনুমানক ৰাম-কাৰ্যৰ কৰ্তা বুলি চিনাক্ত কৰি প্ৰণাম কৰে। হনুমানৰ তেজস্বী ঘোষণা শুনি দেৱতাসকলে জীৱন-প্ৰদায়িনী সঞ্জীৱনী ঔষধ প্ৰদান কৰে। হনুমান যুদ্ধভূমিলৈ উভতি গৈ প্ৰথমে পুষ্কলক আৰু তাৰ পিছত শত্রুঘ্নক পুনৰুজ্জীৱিত কৰে; ইয়াত সত্য-বচন আৰু ব্ৰহ্মচৰ্যৰ শক্তিৰ ইঙ্গিত দেখা যায়। পুনৰুত্থিত বীৰসকলে পুনৰ যুদ্ধত নামি পৰে আৰু অস্ত্ৰ-প্ৰত্যস্ত্ৰৰ সংঘাত বৃদ্ধি পায়—অগ্নেয়, বৰুণ, বায়ু, পৰ্বত আৰু বজ্ৰ আদি। শিৱ/ৰুদ্ৰৰ চাপত শত্রুঘ্ন সংকটত পৰিলে তেওঁ শ্ৰীৰামক প্ৰাৰ্থনা কৰে। তেতিয়া ৰাম যুদ্ধভূমিত প্ৰকট হৈ যুদ্ধৰ সংকটক দিৱ্য উপস্থিতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে—এই অধ্যায়ৰ মুখ্য ধৰ্মীয় মোড়।

Adhyaya 46

The Departure of the Aśvamedha Horse

অধ্যায় ৪৬ শेष–বাত্স্যায়ন সংলাপৰ পৰিসৰত ৰামাশ্বমেধ-চক্ৰৰ এক ঘটনা বৰ্ণনা কৰে। ৰাম আগমন কৰিলে শত্রুঘ্নে সাদৰে অভ্যৰ্থনা কৰে; হনুমানৰ উপস্থিতিয়ে ভক্তিৰ ভাব জাগাই তোলে আৰু ৰামক ভক্ত-ৰক্ষক ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পিছত স্তোত্ৰধর্মী বচনত পৰম পুৰুষৰ মহিমা কোৱা হয়—যি প্ৰকৃতিৰ অতীত হৈও সৃষ্টি-স্থিতি-লয় সম্পাদন কৰে; লগতে শিৱ-আভাসযুক্ত ত্ৰিকাৰ্যৰ ভাষাও দেখা যায়। প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু যজ্ঞ-কৰ্মৰ সীমা উল্লেখ কৰি কাহিনী সাম্প্ৰদায়িক মিলনৰ দিশে ঘূৰে: পাৰ্বতী আৰু গ্ৰন্থে সতর্ক কৰে যে শিৱ আৰু বিষ্ণুক পৃথক ভাবিলে নৰকীয় ফল ভোগ কৰিব লাগে। শিৱে ৰজা বীৰমণি আৰু তেওঁৰ পুত্ৰসকলক পুনৰ জীৱিত কৰি ৰামৰ চৰণত নত হ’বলৈ আদেশ দিয়ে; ৰজাই ৰাজ্য ত্যাগ কৰে। আশ্বমেধৰ ঘোঁৰা মুক্ত কৰি অনুসৰণ কৰা হয়; ৰাম ৰত্নময় ৰথৰ পৰা অন্তৰ্ধান হয়। শেষত কোৱা হয়, এই লীলা-শ্ৰৱণে সংসাৰ-দুঃখ বিনাশ হয়।

Adhyaya 47

Recital of the Curse (Cause of the Hayastambha and Release through Kīrtana)

ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ঘোঁৰা হেমকূট পৰ্বত আৰু এক অপূৰ্ব বনভূমিত উপস্থিত হ’ল, কিন্তু হঠাৎ ‘হয়স্তম্ভ’ৰ দৰে কঠোৰ হৈ একেবাৰে অচল হৈ পৰিল। পাহাৰা দিয়া সৈন্য, পুষ্কল আৰু বিস্মিত হনুমানেও তাক নচলাব পাৰিলে; তাতে বুজা গ’ল যে ই কেৱল বলৰ বিষয় নহয়, গূঢ় কৰ্মবন্ধনৰ ফল। শত্ৰুঘ্নে মন্ত্রী সুমতিক সুধিলে। সুমতিয়ে বিচক্ষণ ঋষিৰ শৰণ ল’বলৈ ক’লে। তেওঁলোকে গঙ্গাস্নানে পবিত্ৰ, তপস্যা আৰু অগ্নিহোত্ৰে দীপ্ত শৌনক মুনিৰ আশ্ৰম বিচাৰি পালে। শত্ৰুঘ্নে প্ৰণিপাত কৰি কাৰণ জানিব খুজিলে, আৰু শৌনকে হয়স্তম্ভৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিলে—পূৰ্বৰ তপস্যা, অহংকাৰ আৰু ঋষিৰ শাপৰ ফলত ৰাক্ষসত্ব লাভৰ কাহিনী। এই অধ্যায়ৰ ধৰ্মবাণী এই যে ৰামকথা শ্ৰৱণ-পাঠ আৰু পবিত্ৰ কীৰ্তনে শাপৰ বল ক্ষয় কৰে; তেতিয়াই ঘোঁৰা মুক্ত হৈ পুনৰ ধৰ্মমাৰ্গে গতি লাভ কৰে।

Adhyaya 48

The Liberation of the Horse (Haya-nirmukti)

এই অধ্যায়ত কৰ্মৰ জটিলতা দেখি বিস্ময়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পাপকৰ্ম আৰু তাৰ ফলৰ এক সুসংগঠিত তালিকা দিয়া হৈছে। তামিস্ৰ, অন্ধতামিস্ৰ, ৰৌৰৱ, মহাৰৌৰৱ, কালসূত্ৰ, অৱীচী, কুম্ভীপাক আদি নৰকত যমৰ দণ্ড-বিধান, আৰু তাৰ পিছত নীচ যোনিত পুনর্জন্ম বা দেহ-সমাজত “চিহ্ন” ৰূপে পাপৰ পৰিচয় বহন কৰা—এই সকলো কথা উপদেশৰূপে বৰ্ণিত। তাৰ পাছত বাণী মুক্তিৰ দিশে ঘূৰে: হৰি/ৰামৰ স্তৱক-প্ৰশংসাক পাপ-মল ধুই পেলোৱা পবিত্ৰ স্ৰোত বুলি কোৱা হৈছে, কিন্তু হৰিৰ প্ৰতি অবমাননা শুদ্ধিকৰণ বন্ধ কৰে। শেষত ৰাম-অশ্বমেধৰ প্ৰসঙ্গত হনুমানে যজ্ঞ-অশ্বৰ কাষত ৰামকথা পাঠ কৰে; সেই কথা-শ্ৰৱণে এক দিব্য সত্তাৰ মুক্তি ঘটে আৰু অশ্বে নিজৰ যথাযথ গতি লাভ কৰে—কথা-শ্ৰৱণৰ মুক্তিদায়িনী শক্তি প্ৰকাশ পায়।

Adhyaya 49

King Suratha Captures the Aśvamedha Horse

ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ঘোঁৰা বহু মাহ ধৰি ভাৰতভূমিত বিচৰণ কৰে। ৰামৰ পৰাক্ৰমে সুৰক্ষিত এই ঘোঁৰাক বিভিন্ন ৰজাই সন্মান জনাই, শেষত ই সুৰথৰ নগৰী কুণ্ডলাত উপস্থিত হয়। নগৰীখন ভক্তি-নীতিৰে পৰিপূৰ্ণ আদৰ্শ ৰাজ্যৰ দৰে বৰ্ণিত—দৈনিক তুলসী আৰু অশ্বত্থৰ পূজা, ৰাম-মন্দিৰ, সত্যবাদিতা আৰু কলহ-হীন জীৱন। ৰামৰ দৰ্শন লাভৰ আশাৰে ৰজা সুৰথে ঘোঁৰাটো ধৰি লোৱাৰ সংকল্প কৰে। যমৰ দূতসকল এই নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰে; সেয়ে যম (অন্তক) মুনিৰ বেশ ধৰি আহে। তাত কৰ্মফলৰ নশ্বৰতা আৰু ৰাম-ভক্তিৰ অক্ষয় মহিমা লৈ বিতৰ্ক উঠে। সুৰথে ভক্তিৰ পৰা আঁতৰি নাযায়, ভক্তি-বিৰোধী মতক তিৰস্কাৰ কৰে আৰু পৰীক্ষিত হয়। সন্তুষ্ট হৈ যমে বৰ দিয়ে—ৰামক দেখা নোপোৱালৈকে মৃত্যু সুৰথক নলয়, আৰু ৰামে তেওঁৰ উদ্দেশ্য পূৰ্ণ কৰিব। তাৰ পাছত সুৰথে ঘোঁৰাটো অধিকাৰ কৰি আগন্তুক সংঘৰ্ষৰ বাবে পুত্ৰ আৰু সেনা সংগ্ৰহ কৰে।

Adhyaya 50

Dialogue of Suratha and the Messengers (Embassy over the Aśvamedha Horse)

ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞ চলি থাকোঁতে শত্রুঘ্নে শুনে যে যজ্ঞৰ অশ্ব কেঢ়ি লোৱা হৈছে আৰু তেওঁৰ সৈন্যসকলক অপমান কৰা হৈছে। ক্ৰোধ জাগে, কিন্তু মন্ত্ৰী সুমতিয়ে দূত-নীতি স্মৰণ কৰাই দিয়ে—বল প্ৰয়োগৰ আগতে বুদ্ধিমত্তাৰে বাৰ্তা-পঠিয়াই কাম সিদ্ধ কৰিব লাগে। শত্রুঘ্নে তেতিয়া বালীৰ পুত্ৰ অঙ্গদ/হৰীশ্বৰক দূত কৰি কুণ্ডল নগৰলৈ পঠায়, যাৰ ধৰ্মনিষ্ঠ ক্ষত্ৰিয় ৰজা সুৰথ, ৰামচৰণ-ভক্তিত প্ৰসিদ্ধ। সুৰথৰ সভাত দূতে নিজৰ পৰিচয় দিয়ে আৰু অশ্ব ঘূৰাই দিবলৈ দাবী তোলে; নতুবা ভয়ংকৰ যুদ্ধৰ অনিষ্ট ফলৰ সতর্কবাণী উচ্চাৰে। অঙ্গদে সুৰথৰ অহংকাৰ ভাঙি শত্রুঘ্নৰ বীৰত্ব আৰু বানৰসেনাৰ একাগ্ৰতা বৰ্ণনা কৰে, আৰু ৰামৰ অধীন ধৰ্মময় আত্মসমৰ্পণ কৰি অশ্ব পুনৰ দান কৰিবলৈ চাপ দিয়ে। অধ্যায়ৰ মর্ম এই যে ৰাম-শৰণাগতি আৰু ৰাজধৰ্মৰ কূটনীতি মিলি বিবাদৰ সমাধানৰ পথ দেখুৱায়, আৰু দূতৰ বাৰ্তা শত্রুঘ্নলৈ উভতি যায়।

Adhyaya 51

The Battle of Suratha’s Sons and the Puṣkala–Campaka Duel

সুৰথৰ আদেশত ৰণক্ষেত্ৰত ঢোল-শঙ্খৰ ধ্বনি, ৰথ-হাতীৰ গর্জন আৰু মহা কোলাহল উঠিল। সুৰথে পুত্ৰসকল আৰু বিশাল সেনা লৈ আগবাঢ়ে; সেনাপতিসকলে পুষ্কল আদি প্ৰচণ্ড বীৰৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ-বিন্যাস স্থিৰ কৰে। পুষ্কল আৰু চম্পকৰ মাজত বিশেষ দ্বন্দ্ব আৰম্ভ হয়। দুয়োয়ে পৰস্পৰক আহ্বান জনাই নাম আৰু ভক্তি-পৰিচয় প্ৰকাশ কৰে; চম্পকে নিজকে ‘ৰামদাস’, শ্ৰীৰামৰ দাস বুলি ক’লে। তাৰ পিছত ধনুৰ্বাণ আৰু অস্ত্ৰ-যুদ্ধ তীব্ৰ হয়—পুষ্কলে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে, চম্পকে প্ৰতি-অস্ত্ৰে বাধা দিয়ে আৰু শেষত ভয়ংকৰ ৰাম-অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি পুষ্কলক বন্দী কৰে। সেনাত বিশৃঙ্খলা দেখা দিতেই শত্রুঘ্নে হনুমান (মাৰুতি/পৱনোদ্ভূত)ক পুষ্কল উদ্ধাৰৰ আদেশ দিয়ে। হনুমানে চম্পকৰ সৈতে আকাশত আৰু নিকট সংঘৰ্ষত যুদ্ধ কৰে; কেতিয়াবা উলট-পালট, কেতিয়াবা মাটিত পেলাই দিয়া হয়। অধ্যায়ৰ শেষত চম্পকৰ অনুচৰসকলে বিলাপ কৰে আৰু পুষ্কলে চম্পকৰ ফাঁসৰ পৰা এজন বাঁধা মানুহক মুক্ত কৰে।

Adhyaya 52

Suratha’s Victory (Binding of Hanūmān and Battle with Śatrughna)

চম্পক পতিত হোৱাৰ পিছত শোকাকুল কিন্তু ক্ৰোধে দীপ্ত ৰজা সুৰথাই হনুমানক আহ্বান কৰি সন্মুখ সমৰত নামি পৰে। হনুমানে নিজকে শ্ৰী ৰামৰ দাস বুলি প্ৰকাশ কৰি কয় যে বলপ্ৰয়োগে তেওঁক সত্যসত্য বাঁধি ৰাখিব নোৱাৰি, কিয়নো ৰামেই তেওঁক মুক্ত কৰিব। তাৰ পাছত যুদ্ধ তীব্ৰ হয়—হনুমানে বহু ধনু ভাঙে আৰু অসংখ্য ৰথ চূৰ্ণ কৰে। সুৰথাই মহা অস্ত্ৰসমূহ প্ৰয়োগ কৰে: পাশুপত অস্ত্ৰে কিছুক্ষণ হনুমানক বেঁধে ৰাখে, কিন্তু ৰাম-স্মৰণে বন্ধন ভাঙি যায়; ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ হনুমানে গিলি পেলায়। শেষত সুৰথাই ৰামাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে—স্বামীৰ শক্তি হোৱাৰ বাবে ই হনুমানক বাঁধে। তাৰ পিছত পুষ্কল সুৰথাৰ সৈতে যুঁজ দি পতিত হয়; শত্রুঘ্ন প্ৰৱেশ কৰি অগ্নি-বৰুণ আদি অস্ত্ৰ-প্ৰত্যস্ত্ৰ আৰু মোহ-নিদ্ৰা বাণৰ আদান-প্ৰদান ঘটে। অধ্যায়ে দেখুৱায় যে বিজয় আৰু জীৱন-ৰক্ষা কেৱল যুদ্ধবলত নহয়, শ্ৰী ৰামৰ স্মৰণত নিৰ্ভৰশীল।

Adhyaya 53

The Meeting with Raghunātha (Śrī Rāma)

ৰাম–অশ্বমেধ প্ৰসঙ্গত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ এক ঘটনা বৰ্ণিত হয়। ভগ্ন সেনাৰ মাজত সুগ্ৰীৱে ৰজা সুৰথৰ সন্মুখীন হয়। সুৰথে তীক্ষ্ণ বাণে প্ৰহাৰ কৰে, কিন্তু সুগ্ৰীৱে অতিমানৱীয় বল দেখুৱাই “ৰাম” নামে ভয়ংকৰ অস্ত্ৰে সুৰথক আঘাত কৰি বন্ধন কৰে; তাৰ পিছত সুৰথক শ্ৰীৰামৰ দাস বুলি চিনে। হনুমান (সমীৰজ) আদি বীৰসকলকো বন্ধিত আৰু কষ্টভোগী দেখুওৱা হয়, আৰু সভাত উপদেশ উঠে—একমাত্ৰ ৰঘুনাথৰ স্মৰণেই মুক্তিদাতা। হনুমানে গভীৰ প্ৰাৰ্থনা কৰাত ৰামচন্দ্ৰ পুষ্পক বিমানে লক্ষ্মণ, ভৰত আৰু ব্যাসপ্ৰমুখ ঋষিসকলসহ তৎক্ষণাৎ উপস্থিত হয়, হনুমানক মুক্ত কৰে আৰু নিজৰ দৃষ্টিত পতিত যোদ্ধাসকলক পুনৰ জীৱিত কৰে। সুৰথে দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি ৰাজ্য অৰ্পণ কৰে; ৰামে যজ্ঞ-অশ্ব ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ ক্ষত্ৰিয় ধৰ্ম পালনৰ প্ৰশংসা কৰি আশীৰ্বাদ দিয়ে। তাৰ পাছত কাহিনী অশ্বমেধৰ আগবঢ়া যাত্ৰালৈ গতি কৰে—শত্ৰুঘ্ন আৰু সেনাৰ সৈতে আগুৱাই গৈ অৱশেষত বাল্মীকিৰ আশ্ৰম অভিমুখে যাত্ৰাৰ সূচনা হয়।

Adhyaya 54

The Binding of the Horse by Lava

ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞ চলি থকা সময়ত জানকী-নন্দন লৱ ঋষিপুত্ৰসকলৰ সৈতে যজ্ঞৰ সমিধা আনিবলৈ যায়। পথত তেওঁ সুৱৰ্ণ ফলক আৰু দিৱ্য সুগন্ধিৰে চিহ্নিত অভিষিক্ত অশ্বটোক দেখা পায়। আশ্ৰমবাসীয়ে অশ্বৰ আগমনৰ কাৰণ সোধে; লৱ আগবাঢ়ি গৈ ঘোষণাপত্ৰ পঢ়ে, য’ত সূৰ্যবংশৰ গৌৰৱ আৰু ৰামৰ যজ্ঞ-উদ্দেশ্য বৰ্ণিত। সেই ঠাইত কিছুমানে ৰাম আৰু শত্রুঘ্নক তুচ্ছ কৰি দম্ভভৰা চেলেঞ্জ কৰে। এই অপমান শুনি লৱ ক্ৰুদ্ধ হৈ অশ্বটোক বান্ধি দিয়ে আৰু ঋষিপুত্ৰসকলৰ সতৰ্কবাণী অগ্ৰাহ্য কৰে। শত্রুঘ্নৰ অনুচৰসকলে অশ্ব মুক্ত কৰিবলৈ আহে, কিন্তু লৱ বাণবৃষ্টিৰে আঘাত কৰি তেওঁলোকৰ বাহু ছেদন কৰে। তেওঁলোকে গৈ শত্রুঘ্নক সংবাদ দিয়ে; ইয়াৰ ফলত অশ্বমেধ-সংঘাতৰ পৰৱৰ্তী উত্তেজনা আৰম্ভ হয় আৰু ৰাজাধিকাৰ, ধৰ্ম আৰু যুৱ ক্ষত্ৰিয় বীৰ্যৰ সীমা পৰীক্ষিত হয়।

Adhyaya 55

The Examination of Spies (Testing Public Opinion of Rāma)

এই অধ্যায়ত প্ৰথমে সীতাৰ ত্যাগ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ পৰৱৰ্তী গতি সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়। তাৰ পিছত শেṣে অযোধ্যাত শ্ৰীৰামৰ ধৰ্মময় শাসনৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। সীতাৰ গৰ্ভধাৰণৰ উল্লেখ আছে, আৰু গৃহস্থালীৰ কথোপকথনত ৰামে সীতাৰ দোহদা সুধে; সীতাই তপস্বিনী নাৰীৰ দৰ্শন কৰি তেওঁলোকক সন্মান জনাবলৈ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰে। সেই ৰাতি ৰামে প্ৰজাৰ মনোভাৱ জানিবলৈ গুপ্তচৰ পঠায়। গুপ্তচৰে বহু ঘৰত শুনে যে নৰ-নাৰী ৰামক দেৱত্ব, পুণ্য আৰু ৰক্ষক ৰজা বুলি প্ৰশংসা কৰে; দুগ্ধপান কৰোৱা, প্ৰেম-ক্ৰীড়া বা পাশা খেলাৰ দৰে সাধাৰণ কৰ্মও ৰাম-স্মৰণৰ সৈতে জড়িত হয়। কিন্তু এজন ধোবাৰ কঠোৰ মন্তব্য—অন্য ঠাইত থকা পত্নী সম্পৰ্কে—জনমতত তীব্ৰ আলোচনাৰ কাৰণ হয়। ৰামৰ আদেশ অনুসৰি গুপ্তচৰে হিংসা নকৰে আৰু সেই দুষ্ট বাক্য ৰিপোৰ্ট নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।

Adhyaya 56

Bharata’s Counsel (Bharatavākya)

প্ৰাতঃকালে নিত্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি ৰাজসভা শেষ হোৱাৰ পিছত ৰাম ৰজা একান্তলৈ গৈ ছদ্মবেশী চাৰাসকলৰ পৰা জনমত শুনে। পাঁচজন চাৰাই তেওঁৰ যশ-খ্যাতিৰ প্ৰশংসা কৰে; কিন্তু ষষ্ঠজন অনিচ্ছাসত্ত্বেও শিল্পী-কাৰিগৰসকলৰ কথাবতৰা জনায়—এজন ধোবাই কয়, ৰাক্ষসৰ গৃহত থাকি অহা সীতাক ৰামে গ্ৰহণ কৰা বাবে সি নিজৰ পত্নীক গ্ৰহণ নকৰিব। এই সংবাদে ৰাম গভীৰ শোকে মূৰ্ছা যায়। চেতনালাভ কৰি ৰামে ভৰতক আহ্বান কৰে। ভৰত অগ্নিপৰীক্ষা, লংকাত সীতাৰ সতীত্ব আৰু ব্ৰহ্মাৰ প্ৰমাণ উল্লেখ কৰি সীতাৰ পবিত্ৰতা প্ৰতিপন্ন কৰে। তথাপি ৰাম জননিন্দাৰ ভয় আৰু ৰাজধৰ্মৰ গম্ভীৰ দায়িত্বক মুখ্য কৰি, সীতাৰ নিৰ্দোষতা জানিও ত্যাগৰ সিদ্ধান্তত অটল থাকে।

Adhyaya 57

Sītā and the Parrot Pair: Prophecy of Rāma, Rāma’s Form, and the Curse Causing Separation

এই অধ্যায়ত বাত্স্যায়নে প্ৰশ্ন কৰে—প্ৰভুৱে জনকনন্দিনী জানকীৰ উক্তি আৰু তাৰ পাঠ কেনেকৈ ঘটালে। শेष/অনন্তে কাহিনীখন মিথিলাত জনক ৰজাৰ সময়ত স্থাপন কৰি সীতাৰ আবিৰ্ভাৱ, উদ্ধাৰ আৰু নামকৰণৰ বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত সীতাই এক দিৱ্য টিয়া-যুগলক লগ পায়। তেওঁলোকে ভবিষ্যদ্বাণী কৰে—ৰাম আগলৈ ৰাজত্ব লাভ কৰিব, সীতাৰ সত্য পৰিচয় প্ৰকাশ পায়, আৰু ভবিষ্যতে বাল্মীকিৰ আশ্ৰমত ৰামায়ণ পাঠ হ’ব। টিয়া-যুগলে ৰামৰ বংশাৱলী আৰু ভ্ৰাতৃসকলৰ কথা কয়, লগতে ৰামৰ মঙ্গলময় ৰূপৰ ভক্তিময় বৰ্ণনা কৰি কয় যে বাক্যই তেওঁৰ সম্পূৰ্ণ মহিমা প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে। সীতাই মাইকী টিয়াটোক ধৰি ৰাখোঁতে বিৰহৰ শোক আৰু ক্ৰোধ বৃদ্ধি পায় আৰু এক শাপ উচ্চাৰিত হয়, যি পৰৱৰ্তীকালত সীতা-ৰামৰ বিচ্ছেদৰ পুৰাণীয় কাৰণ-ব্যাখ্যা ৰূপে দেখা যায়। শেষত বাক্য আৰু ক্ৰোধৰ বিপদ সম্পৰ্কে উপদেশমূলক সতর্কবাণী দিয়া হয়।

Adhyaya 58

Janaki’s Vision of the Ganga (Gaṅgā-Darśana and the Prelude to Abandonment)

এই অধ্যায়ত লোক-অপবাদৰ ফলত জানকী (সীতা)ক লৈ গভীৰ সংকট উদ্ভৱ হয়। ধোবী/অন্ত্যজৰ কথাৰূপে প্ৰচলিত নিন্দা শুনি ৰামৰ ভ্ৰাতৃসকল শোকত মূৰ্ছিতপ্ৰায় হয়। শত্রুঘ্নে জানকীৰ নিৰ্দোষতা দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিপন্ন কৰি গঙ্গাৰ সৰ্বজনীন পবিত্ৰতাৰ উপমা দিয়ে—যেনেকৈ গঙ্গাই সকলোকে শুদ্ধ কৰে, তেনেকৈ সীতাও কলংকমুক্ত; সেয়ে ত্যাগ অনুচিত বুলি ৰামক অনুৰোধ কৰে। তথাপি ৰামে লোক-অপবাদ এৰাই নিষ্কলংক যশ ৰক্ষা কৰাক প্ৰধান মানি লক্ষ্মণক আদেশ দিয়ে যে সীতাক অৰণ্যত ত্যাগ কৰিব। লক্ষ্মণ অন্তৰত দুখে বিদীৰ্ণ হলেও আজ্ঞা মানে আৰু গৰ্ভৱতী সীতাৰ ইচ্ছা পূৰণৰ অজুহাতে তপস্বিনীসকলক দৰ্শন কৰাবলৈ লৈ যায়। ৰথ যাত্ৰাৰ সময়ত অশুভ লক্ষণ দেখা যায়—চকু ফঁপৰা, অমঙ্গল পশু-পক্ষী, পক্ষীৰ দিশ পৰিবর্তন। শেষত সীতাই জাহ্নৱী গঙ্গাৰ দৰ্শন কৰে, যাক অতীত-পাৰ পবিত্ৰকাৰিণী ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে; লক্ষ্মণে তেওঁক নদীৰ কাষলৈ নামিবলৈ কয়, আৰু ইয়াতেই ৰাজ-আদেশ আৰু বনবাসৰ সীমান্তত কাহিনী থমকি থাকে।

Adhyaya 59

The Origin Narrative of Kuśa and Lava (Sītā’s Exile and Vālmīki’s Refuge)

জাহ্নৱী (গঙ্গা) পাৰ হৈ লক্ষ্মণে ৰামৰ আদেশ অনুসৰি সীতাক ভয়ংকৰ অৰণ্যলৈ লৈ যায়। কাঁইটৰ আঘাত, দাৱানল, হিংস্ৰ জন্তু আৰু অশুভ পক্ষীৰ ধ্বনি—এই সকলোয়ে সীতাৰ অন্তৰৰ শোকৰ প্ৰতিচ্ছবি হৈ উঠে। সত্য জানিবলৈ সীতাই লক্ষ্মণক বাৰে বাৰে সোধে; তেতিয়া তেওঁ ত্যাগৰ কাৰণ—লোকৰ অপবাদ আৰু সন্দেহ—কথা কয়। এই কথা শুনি সীতা মূৰ্ছা যায় আৰু ৰামৰ যেন দেখা দিয়া অসঙ্গতি আৰু জনৰ গুজৱৰ অন্যায়তা লৈ বিলাপ কৰে। সীতাৰ কৰুণ ক্ৰন্দন শুনি মহর্ষি বাল্মীকি শিষ্যসহ আহে। তেওঁ নিজকে জনকৰ আধ্যাত্মিক আচার্য বুলি পৰিচয় দি সীতাক সান্ত্বনা দিয়ে আৰু আশ্ৰমত আশ্ৰয় দিয়ে। আশ্ৰমত সীতা তপস্যা আৰু ৰাম-ভক্তিত স্থিৰ হৈ থাকে আৰু সময়ত দুজন পুত্ৰ জন্ম দিয়ে। বাল্মীকি সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰে; কুশা আৰু লৱ ঘাঁহৰ সৈতে ৰীতিগত সংযোগৰ ফলত পুত্ৰদ্বয়ৰ নাম কুশ আৰু লৱ হয়। পিছত তেওঁলোকক বেদ, ধনুৰ্বেদ আৰু ৰামায়ণৰ শিক্ষা দিয়া হয়।

Adhyaya 60

Defeat of the Army and the Death of the Commander Kāla-jit

শেষ–ৱাত্স্যায়নৰ সংলাপ-ফ্ৰেমত কাহিনীত কোৱা হৈছে যে বালক লৱে অশ্বমেধৰ ঘোঁৰা আটকাই লোৱাৰ পিছত সংঘাত অধিক তীব্ৰ হয়। আগৰ ক্ষতিত বিস্মিত শত্রুঘ্নৰ সৈন্যবাহিনী সেনাপতি কালা-জিতৰ নেতৃত্বত পুনৰ সংগঠিত হৈ আগবাঢ়ে। কালা-জিতে লৱৰ ওচৰলৈ কূটনীতি আৰু আশ্চৰ্য মিশ্ৰিত ভাৱে আহে; বালকৰ ভিতৰত দিৱ্যতা আছে নেকি বুলি সন্দেহ কৰে, তথাপি যুদ্ধ আৰম্ভ হয়। বাল্মীকি আৰু জানকীৰ স্মৰণে বলৱান লৱে অতুল পৰাক্ৰম দেখুৱায়—অস্ত্ৰ ভাঙে, বাহন অক্ষম কৰে আৰু শেষত কালা-জিতক বধ কৰে। সেনাপতি পতনৰ লগে লগে সৈন্যদলত আতংক ছড়ায় আৰু পলায়ন ঘটে। বাচি থকা সৈন্যই শত্রুঘ্নক সকলো জনায়; শত্রুঘ্নে অবিশ্বাস আৰু ক্ৰোধেৰে প্ৰশ্ন কৰে—‘কাল-জিত’ নামধাৰী সেনাপতি কেনেকৈ এটা বালকৰ হাতত পৰিল? ইয়াৰ দ্বাৰাই পৰৱৰ্তী অভিযানৰ সিদ্ধান্ত-ক্ষণ স্থাপন হয়।

Adhyaya 61

The Fall (Feigning/Collapse) of Hanumān

ৰাম-অশ্বমেধৰ কাহিনীত শত্রুঘ্নে যজ্ঞৰ অশ্ব ক’লে ধৰি লৈ গ’ল সেয়া চিনাক্ত কৰিবলৈ ওলাই পৰে। তেওঁক বাল্মীকিৰ আশ্ৰম-অঞ্চললৈ লৈ যোৱা হয়, য’ত ক্ষত্ৰিয়ৰ উপস্থিতি অনুচিত বুলি চিহ্নিত কৰা হয়। লৱে নিৰ্ভয়ে আগবাঢ়ি অহা সেনা-সংঘক বাধা দিয়ে, প্ৰচণ্ড বাণবৃষ্টি কৰি বহু-বৃত্তীয় ব্যূহ ভাঙি পেলায়। পুষ্কলে লৱক আহ্বান জনাই ৰথ আগবঢ়ায়; কিন্তু লৱে ধৰ্মৰ দোহাই দি কয় যে যুদ্ধৰ বাবে দান গ্ৰহণ পাপ আৰু ক্ষত্ৰিয়-কৰ্তব্যৰ সৈতে অসংগত। লৱে পুষ্কলৰ ৰথ চূৰ্ণ কৰি তেওঁক পৰাজিত কৰে। তাৰ পিছত হনুমান (মাৰুতি) যুদ্ধত প্ৰৱেশ কৰি গছ-শিল নিক্ষেপেৰে আঘাত কৰে, কিন্তু লৱৰ বাণে তেওঁক ৰোধ কৰে আৰু শেষত হনুমান ঢলি পৰে—ইয়াক কোনো বৰদান অনুসাৰে মূৰ্ছা বা ভান কৰা অচেতনতা বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। অধ্যায়ৰ অন্তত “হনুমানৰ পতন” শীৰ্ষক কলফন দিয়া আছে।

Adhyaya 62

Lava’s Fainting (The Battle with Śatrughna in the Aśvamedha Cycle)

ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ কাহিনীত মাৰুতি (হনুমান) মূৰ্ছিত হোৱাত শত্রুঘ্ন বিচলিত হয়। তেওঁ শিশুলৱক সন্মুখত দেখে, যি বালক হ’লেও ৰাম-সদৃশ তেজে দীপ্ত। দুয়োৰে মাজত প্ৰত্যাহ্বান আৰু পৰিচয়-প্ৰশ্নেৰে কথোপকথন হয়, তাৰ পিছত দীঘলীয়া ধনুৰ্বিদ্যাৰ দ্বন্দ্ব আৰম্ভ হয়। লৱৰ অক্ষয় বাণবৃষ্টি ‘পিঞ্জৰা’ৰ দৰে আকাশ-ধৰণী ভৰি তোলে, আৰু শত্রুঘ্নে অসংখ্য বাণ কাটি প্ৰতিউত্তৰ দিয়ে। লৱে বাৰে বাৰে শত্রুঘ্নৰ ধনু ভাঙে আৰু ৰথ অচল কৰে। সুৰথ, বিমল, বীৰমণি, সুমদ, ৰিপুতাপ আদি সহায়ক ৰজাসকলে অন্যায়ভাৱে লৱক ঘেৰে, কিন্তু লৱৰ দহ-দহ বাণে তেওঁলোকক নিবাৰণ কৰে। পিছত শত্রুঘ্নে চেতনালাভ কৰি গৰ্বে গর্জে আৰু ভয়ংকৰ অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে। কুশক স্মৰণ কৰি থকা লৱ কালে সদৃশ বাণৰ আঘাতে মূৰ্ছিত হয়—ইয়েই অধ্যায়ৰ নামাঙ্কিত চূড়ান্ত মুহূৰ্ত, যিয়ে পৰৱৰ্তী কাহিনীত চিনাক্তকৰণ আৰু অশ্বমেধ সংঘাতৰ ধাৰা আগবঢ়ায়।

Adhyaya 63

Śatrughna’s Fainting (The Victory of Kuśa)

ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ অশ্ব-পরিক্ৰমাৰ সময়ত যুদ্ধ আৰম্ভ হয়। লৱক যুঁজত অচেতন কৰি ধৰি নিয়া হয়। এই দুঃসংবাদ কঁপনি ধৰা সখীসকলৰ মুখে সীতা-জানকীৰ কাষলৈ আহে; তেওঁ ৰজাই শিশুৰ সৈতে যুদ্ধ কৰা অন্যায় বুলি বিলাপ কৰে আৰু শোকত মূৰ্ছা যায়। উজ্জয়িনীত মহাকালক পূজা কৰি কুশ ঘূৰি আহে আৰু লৱৰ বন্দীত্বৰ কথা শুনি উদ্ধাৰৰ সংকল্প লয়। সীতাই মাতৃস্নেহে আশীৰ্বাদ দি দিৱ্য অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছত যমজ ভ্ৰাতৃদ্বয়ে বিপৰীত দিশে সেনাক ছিন্নভিন্ন কৰি সংঘাত অধিক তীব্ৰ কৰে। শেষত শত্রুঘ্ন কুশৰ সন্মুখত আহি পৰিচয় সোধে। কুশ সীতাৰ পুত্ৰ বুলি জানিলেও তেওঁ যুদ্ধত অৱতীৰ্ণ হয়; অস্ত্ৰ-প্ৰত্যস্ত্ৰৰ ভয়ংকৰ বিনিময় ঘটে—অগ্নিৰ বিপৰীতে বৰষুণ, বায়ুৰ বিপৰীতে পৰ্বত, বজ্ৰ আৰু নাৰায়ণাস্ত্ৰ পৰ্যন্ত। কুশে তিনিটা বাণে শত্রুঘ্নক পতিত কৰাৰ শপথ কৰি অৱশেষত তেওঁক ভূমিসাৎ কৰে; সেয়েহে এই অধ্যায় ‘কুশজয়’ নামে খ্যাত।

Adhyaya 64

Sainyajīvana — The Life/Conduct (and Revival) of the Army

শেষ–বাত্স্যায়নৰ ফ্ৰেম-সংলাপৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ত অশ্বমেধ ক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধ ক্ৰমে ভয়ংকৰ হয়। সুৰথে কুশক আক্রমণ কৰে, কিন্তু কুশৰ হাতত পৰাস্ত হয়। হনুমানে কুশৰ সন্মুখীন হয়, বিধ্বংসী অস্ত্ৰাঘাতে মূৰ্ছিত হয়; সুগ্ৰীৱে আক্রমণ কৰিলে কুশে বৰুণ-পাশেৰে তেওঁক বদ্ধ কৰে। লৱে বহু যোদ্ধাক জয় কৰি কুশৰ সৈতে মিলিত হয়; দুয়ো ভায়ে মুকুট-অলংকাৰ সংগ্ৰহ কৰি বদ্ধ হনুমান আৰু সুগ্ৰীৱক আশ্ৰমলৈ লৈ যায়। জানকী/সীতাই বন্দীসকলক দেখি মৃদু হাসি দিয়ে আৰু মুক্ত কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে, লগতে ৰামৰ যজ্ঞ-অশ্ব ধৰি নিয়াৰ কাৰ্যক নিন্দা কৰে। লৱ-কুশে ক্ষত্ৰিয়-ধৰ্ম আৰু আদেশ-পালনৰ কথা কৈ নিজৰ কৰ্তব্য ব্যাখ্যা কৰে, তাৰ পিছত বন্দী আৰু অশ্ব মুক্ত কৰিবলৈ সন্মত হয়। শেষত ৰাম-ভক্তিক কেন্দ্ৰ কৰি সত্য-ক্ৰিয়া উচ্চাৰিত হয়, যিয়ে ৰজাৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰে আৰু দেখুৱায় যে যুদ্ধবলতকৈ ভক্তিৰ মাহাত্ম্য অধিক।

Adhyaya 65

Sumati’s Report (Account of the Horse’s Wanderings and Return)

যুদ্ধত শত্রুঘ্ন মূৰ্ছিত হোৱাত আৰু সেনা বিশৃঙ্খল হোৱাত, অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ যজ্ঞ-অশ্বক দয়াৰে পুনৰ উভতাই দিয়া হয়। তাৰ পিছত ৰাজকীয় শোভাযাত্ৰা আৰু উৎসৱৰ আয়োজনৰ মাজেৰে দলটি সৰয়ূ নদীৰ তীৰেৰে ৰামৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়ে। অধ্যায়টোত আতিথ্য-সত্কাৰৰ বিস্তাৰ—মণ্ডপ, বেদ-পাঠ, আৰু প্ৰচুৰ ভোজন—সাৱলীলভাৱে বৰ্ণিত। ৰামৰ সৈতে শত্রুঘ্নৰ আবেগময় পুনৰ্মিলন ঘটে, আৰু পুষ্কলসহ মিত্ৰ ৰজাসকলক যথোচিত সন্মান দিয়া হয়। ৰামে মন্ত্রী সুমতিক অশ্বৰ পথ আৰু দেখা ৰজাসকলৰ বিষয়ে সোধে; সুমতিয়ে বিনয়সহ শৃঙ্খলাবদ্ধ প্ৰতিবেদন আৰম্ভ কৰে—অশ্বৰ গতি, ৰজাসকলৰ আত্মসমৰ্পণ, অহিচ্ছত্রা, সুবাহুৰ নগৰ, ৰেৱা হ্ৰদত মোহনাস্ত্ৰ লাভ, দেবপুৰ, আৰু শেষত বাল্মীকি আশ্ৰমৰ ঘটনা, য’ত ৰামসদৃশ এক যুৱকে অশ্ব ধৰি সেনাক পৰাস্ত কৰি পুনৰ অশ্ব উভতাই দিয়ে।

Adhyaya 66

The Recitation of the Ramayana

অধ্যায় ৬৬ত কোৱা হৈছে যে সীতাৰ বন-ত্যাগৰ পিছত বাল্মীকিৰ আশ্ৰমত লালিত কুশ আৰু লৱক বেদ, ধনুৰ্বিদ্যা আৰু সংগীতত শিক্ষিত কৰা হয়। তেওঁলোকে ৰামায়ণ গীত-পাঠত খ্যাতি লাভ কৰে, আৰু তেওঁলোকৰ আবৃত্তিয়ে বৰুণ আৰু লোকপালসকলকো মুগ্ধ কৰে। বৰুণ আদি দেৱতাই সীতাৰ পবিত্ৰতাৰ ধৰ্মীয় সমৰ্থন প্ৰকাশ কৰি, সীতাক পুনৰ সন্মানসহ স্থাপন কৰিবলৈ আহ্বান জনায়। বাল্মীকিৰ নিৰ্দেশত ৰামে লক্ষ্মণক সীতা আৰু পুত্ৰদ্বয়ক আনিবলৈ পঠিয়ায়। লক্ষ্মণ অনুতাপসহ আশ্ৰমত উপস্থিত হয়; সীতাই শোক আৰু সততাৰ সৈতে উত্তৰ দি পুত্ৰদ্বয়ক পিতৃৰ সন্মান কৰিবলৈ পঠায়, কিন্তু নিজে তপস্যাত স্থিৰ থাকিবলৈ সংকল্প কৰে। ৰাজসভাত দুয়ো বালকে ৰামায়ণ গায়; ৰামে তেওঁলোকক চিনে। শেষত বাত্স্যায়নে সুধে—বাল্মীকিয়ে কেতিয়া আৰু কিয় ৰামায়ণ ৰচনা কৰিলে—ইয়াৰ দ্বাৰা ক্ৰৌঞ্চ-পক্ষীৰ ঘটনা আৰু ব্ৰহ্মা/সৰস্বতীৰ প্ৰেৰণা-প্ৰসঙ্গ আৰম্ভ হয়।

Adhyaya 67

Commencement of Rāma’s Aśvamedha Sacrifice

এই অধ্যায়ত ৰামৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ বিধি-তত্ত্বগত সম্পূৰ্ণতা বৰ্ণিত হৈছে। সৌমিত্ৰী লক্ষ্মণে বাল্মীকিৰ আশ্ৰমৰ পৰা সীতাক আনিলে; সীতাই মিলন গ্ৰহণ কৰি অযোধ্যালৈ উভতি আহে, ৰাজমাতৃসকলৰ আশীৰ্বাদ পায় আৰু ৰামৰ সৈতে যজ্ঞত অংশ লয়। বশিষ্ঠে ক’লে যে ব্ৰাহ্মণ-পূজা আৰু দান-দক্ষিণাই যজ্ঞ সম্পূৰ্ণ কৰে। ৰামে অগস্ত্য, ব্যাস, চ্যৱন আদি ঋষিসকলক মহাদান দি সন্মান কৰে, আৰু নগৰী আনন্দত উল্লাসিত হয়। যজ্ঞৰ মাজতে অভিষিক্ত অস্ত্ৰৰ স্পৰ্শত ঘোঁৰা এক দীপ্তিমান দেৱতালৈ ৰূপান্তৰিত হয়। সি নিজৰ পূৰ্বৰ কপটতা, দুর্বাসাৰ শাপত পশুৰূপ লাভ, আৰু ৰামৰ স্পৰ্শে মুক্তি লাভৰ কথা ক’লে। শেষত ঘোষণা কৰা হয় যে হৰি/ৰামৰ স্মৰণ—ভক্তি অপূৰ্ণ হ’লেও—অসাধাৰণ ত্ৰাণশক্তিসম্পন্ন; তাৰ পাছত বশিষ্ঠে কৰ্পূৰ আনিবলৈ কৈ দেৱতাসকলক আহুতিৰ বাবে আহ্বান কৰে।

Adhyaya 68

Description of the Merit of Hearing and Reciting (Rāma-kathā)

এই অধ্যায়ত ৰাম-অশ্বমেধ যজ্ঞৰ কাহিনীৰ সমাপ্তি দেখুওৱা হৈছে। দেৱ-উপস্থিতি প্ৰচুৰ হ’লেও যজ্ঞৰ সমাপন বিধিপূৰ্বক আহুতি, ব্ৰাহ্মণসকলক দান-দক্ষিণা, আৰু সৰয়ূ নদীত অৱভৃথ স্নানৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণ হয়। বশিষ্ঠে অন্তিম কৰ্ম নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু জনসাধাৰণক আশীৰ্বাদ কৰে; ৰাম সীতাসহ ঋষি, ৰজা আৰু যজ্ঞোৎসৱৰ সহচৰসকলৰ সৈতে সৰয়ূত স্নান কৰি উৎসৱীয় জ্যোতিষ্মত শোভাত বন্দিত হয়। তাৰ পিছত ফলশ্ৰুতি: ৰাম-কথা শ্ৰৱণ আৰু পাঠে ব্ৰহ্মহত্যা আদি ঘোৰ পাপো নাশ কৰে। ই পুত্ৰ, ধন, স্বাস্থ্য, সমৃদ্ধি আৰু মুক্তিৰ ফল দিয়ে, আৰু পৰম ধামলৈ গতি প্ৰদান কৰে। দান আৰু গুৰুক সন্মান কৰাৰ বিধান—গাই, বস্ত্ৰ, অন্ন আদি দান, আৰু ৰাম-সীতাৰ স্বৰ্ণমূৰ্তি অৰ্পণ—এই সকলোয়ে যজ্ঞৰ পুণ্য-ফল দৃঢ় কৰে।

Adhyaya 69

The Greatness of Vṛndāvana: Gokula as a Thousand-Petalled Lotus and the Sacred Map of Vraja

ঋষিসকলে কৃষ্ণৰ পবিত্ৰ মহিমা শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰাত সূতে এক অন্তৰাল সংলাপ উন্মোচন কৰে, য’ত পাৰ্বতীয়ে শিৱক সোধে—কৃষ্ণৰ সৰ্বাধিক প্ৰিয় পৰম ধাম কোনটো। শিৱে বৃন্দাৱন/গোকুলক অতি গোপন, অতি দুৰ্লভ ধাম বুলি প্ৰকাশ কৰে, যি ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰো ওপৰত; বৈকুণ্ঠ আদি লোক তাৰ কেৱল আংশিক প্ৰতিবিম্ব। তাৰ পাছত মথুৰা আৰু ব্ৰজৰ পবিত্ৰ মানচিত্ৰ পদ্ম-জ্যামিতিৰে বৰ্ণিত হয়—সহস্ৰ-পত্ৰ পদ্ম, কৰ্ণিকা/সিংহাসনৰ প্ৰতীক, আৰু দিশানুসাৰে সাজি থোৱা পত্ৰসমূহৰ সৈতে লীলা-স্থান, সিদ্ধ-পীঠ আৰু তীৰ্থৰ সংযোগ। যমুনাৰ দুয়ো পাৰতে বিভক্ত বাৰটা বন (বনসমূহ)ৰ কথাও উল্লেখ হয়। অধ্যায়টো ধামৰ আনন্দময় স্বভাৱ, মন্ত্র-যোগে গোৱিন্দৰ ৰূপ-দৰ্শন, আৰু ‘ধূলি-স্পৰ্শ’—ব্ৰজধূলিৰ স্পৰ্শে মুক্তি—এই তত্ত্বে সমাপ্ত হয়। শেষত ৰাধাৰ পৰমত্ব উন্মোচিত হয়, কৃষ্ণৰ আদ্য প্ৰিয় শক্তি হিচাপে।

Adhyaya 70

Description of Govinda’s Divine Assembly: Rādhā, Attendants, Vyūhas, and Mantra-Bhakti

অধ্যায় ৭০ (পাতাল-খণ্ড)ত গোবিন্দৰ ধাম আৰু দিৱ্য সভাৰ দৰ্শন বৰ্ণিত হৈছে। গোবিন্দ ৰাধাসহ সিংহাসনত অধিষ্ঠিত; ললিতা আদি মুখ্য শক্তি-সহচৰীসকলক প্ৰকৃতি-তত্ত্বৰ সৈতে একাত্ম কৰি দেখুওৱা হৈছে, আৰু ৰাধিকাক মূল প্ৰকৃতি ৰূপে প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে। সহচৰী আৰু সঙ্গীসকলক দিশ, দ্বাৰ আৰু প্ৰহৰীস্থান অনুসাৰে বিন্যাস কৰা হয়; অসংখ্য গোপী আৰু দিৱ্য নাৰী কৃষ্ণ-বিৰহৰ মধুৰ আকুলতাত নিমগ্ন। পিছত এই দৰ্শন সোণালী মণ্ডপ, প্ৰাচীৰ, উদ্যান আৰু কল্পবৃক্ষৰে গঠিত মন্দিৰ-সদৃশ বিশ্ব-স্থাপত্যলৈ বিস্তাৰিত হয়। তাৰ পাছত বাসুদেৱ আৰু ব্যূহ-ৰূপসমূহক তেওঁলোকৰ সহধৰ্মিণীসকলসহ, আৰু শুদ্ধ-সত্ত্বৰ গণ তথা বৈষ্ণৱ আদৰ্শ ভক্তসকলৰ সেবামণ্ডলী ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হয়। শেষত অন্তৰ্মুখী ভক্তি আৰু ‘মন্ত্ৰ-চূড়ামণি’ক মন্ত্ৰসমূহৰ জননী-উৎস হিচাপে উপদেশ দিয়া হয়; ইয়াৰ পাঠক-শ্ৰোতাই গোবিন্দত প্ৰেমময় আনন্দ লাভ কৰে।

Adhyaya 71

The Greatness of Śrī Rādhā and Kṛṣṇa

পাৰ্বতীৰ প্ৰশ্নত প্ৰেৰিত হৈ মহাদেৱ (শিৱ) নাৰদৰ এক অন্তৰ্কথা বৰ্ণনা কৰে। কৃষ্ণৰ অৱতাৰ-সংবাদ শুনি নাৰদ গোকুললৈ আহে, বালক কৃষ্ণৰ দৰ্শন কৰে আৰু ব্ৰজবাসীৰ ভক্তিৰ মাধুৰ্য অনুভৱ কৰে। তাৰ পিছত গোপাল-গৃহসমূহত লক্ষ্মীৰ লীলা-প্ৰকাশ ক’ত আছে তাক বিচাৰিবলৈ ধৰে। ভানুৰ ঘৰত নাৰদে এক অসাধাৰণ নাৰী-তত্ত্ব চিনাক্ত কৰে আৰু দীঘলীয়া স্তৱ কৰে—তাক শক্তি, মহামায়া আৰু হৰিৰ প্ৰিয়া বুলি ঘোষণা কৰি, বিশ্বশক্তিক ব্ৰজৰ ৰস-মাধুৰ্যৰ সৈতে একত্ৰ কৰে। পাছত সেই কন্যাই মোহনীয় যৌৱন-ৰূপ ধাৰণ কৰে; সখীসকলে নাৰদক গোৱৰ্ধনৰ কাষৰ কুসুম সৰোবৰৰ তীৰত অশোক লতাৰ ওচৰত মধ্যৰাত্ৰিৰ মিলনৰ সংকেত দিয়ে। তাত অশোকমালিনী বসন্তোৎসৱৰ হৰি-পূজাৰ কথা বুজাই নাৰদক অন্তৰ্মুখী কৰি হৰিৰ প্ৰিয়াৰ গোপন ৰহস্যলৈ পথ দেখুৱায়, আৰু ভক্তি-দৰ্শনক দুষ্প্ৰাপ্য, কৃপা-লভ্য সিদ্ধি বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে।

Adhyaya 72

Gopāla-vidyā and Vraja-bhakti: Ascetics, Mantras, and Rebirth among the Gopīs

এই অধ্যায়ত পুলস্ত্যই ভীষ্মক ক’লে যে মহাদেৱে পাৰ্বতীক গোপাল-বিদ্যা আৰু বৃজ-ভক্তিৰ মাহাত্ম্য বুজাইছে। কাহিনীত তপস্যা-নিষ্ঠ ভক্তসকলৰ বহু উদাহৰণ আছে—তেওঁলোকে কৃষ্ণ-মন্ত্ৰৰ জপ আৰু কাম-বীজৰ সংযোজন কৰি সিদ্ধি, দৰ্শন লাভ কৰে আৰু শেষত গোকুল/নন্দৱনত গোপী বা সখী-সেৱিকা ৰূপে পুনর্জন্ম পায়। উগ্ৰতপা, সত্যতপা, হৰিধামা, জাবালী আদি ঋষি আৰু সুনন্দা, ভদ্ৰা, ৰংগৱেণী আদি গোপবালাৰ কাহিনীৰে ১০, ১৫, ১৮, ২০, ২৫ অক্ষৰীয়া মন্ত্ৰ-জপৰ কথা কোৱা হৈছে। বৃন্দাৱন-কেন্দ্ৰিক ধ্যানত ৰাসলীলা, বেণু, পীতাম্বৰ, বৈজয়ন্তী-মালা আদি চিত্ৰণ বিশেষভাবে উজ্জ্বল। এটা গুৰুত্বপূর্ণ স্থলত এক তপস্বিনী বালা নিজকে ‘ব্ৰহ্মবিদ্যা’ বুলি চিনায়, কিন্তু কৃষ্ণৰ প্ৰেম-ভক্তি নাথাকিলে পূৰ্ণতা নহয় বুলি স্বীকাৰ কৰি উপাসনা-পদ্ধতি দান কৰে। শেষত গোপাল-বিদ্যাৰ স্পষ্ট উপদেশ আৰু দীপ্তিময় বৃন্দাৱন-দ্বীপৰ নিৰ্দিষ্ট ধ্যান-ৰূপ দিয়া হয়; ফলা-শ্ৰুতিত পাঠ/শ্ৰৱণে মুক্তি আৰু বাসুদেৱৰ ধাম-প্ৰাপ্তিৰ আশ্বাস আছে।

Adhyaya 73

Narration of the Glory of Vṛndāvana and the Sacred Places Beginning with Mathurā

এই অধ্যায়ত কোৱা হৈছে যে কেতিয়াবা দেৱতাসকলেও মোহিত হৈ পৰে। স্তৰ-স্তৰ বৰ্ণনাৰ মাজেৰে এক গোপন ‘ৰহস্য’ উপদেশ প্ৰকাশ পায়: ভক্ত ৰজা অম্বৰীষে বদৰীত ঋষিৰ ওচৰলৈ গৈ বিষ্ণুধৰ্ম আৰু মনৰ পৰম গতিৰ গুপ্ত পথ জানিব খোজে। উপদেশত ব্ৰহ্মক সৎ-চিত্-আনন্দ স্বৰূপ বুলিয়া বৰ্ণনা কৰি তপস্যাৰ দ্বাৰাই এই ভেদ উন্মোচিত হয় বুলি কোৱা হয়। তপস্যাৰ ফলত ভক্তই হৰিৰ প্ৰকাশ লাভ কৰে আৰু ব্ৰজ-দৰ্শন ঘটে—বৃন্দাবনৰ কদম্ব-কুঞ্জ, যমুনা, গোবৰ্ধন আৰু গোপীসকলৰ মাজত গোপাল কৃ্ষ্ণ। তাৰ পিছত ব্ৰজৰ উপাদানসমূহৰ প্ৰতীকী ব্যাখ্যা দিয়া হয় (গোপীসকলক বেদ/ঋচ্‌ৰূপে), আৰু আচাৰ-অপমানৰ ফলত কৰ্মফল ভোগৰ নৈতিক কাহিনী বৰ্ণিত হয়। শেষত মথুৰা-মাহাত্ম্য বিস্তাৰে কোৱা হয় যে হৰিভক্তিৰ সৈতে শিৱ (ভূতেশ্বৰ)ৰ সন্মান অনিবার্য। পাঠ বা শ্ৰৱণৰ ফলশ্ৰুতিত মুক্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়।

Adhyaya 74

Arjuni’s Entreaty: The Secret Vision of the Supreme Abode and Devī-mediated Access to Kṛṣṇa-līlā

অধ্যায় ৭৪-ত গোবিন্দৰ পৰম ক্ৰীড়া-ধাম সম্পৰ্কে বহু-ফ্ৰেম “গুপ্ত উপদেশ” বৰ্ণিত হৈছে। প্ৰশ্নকাৰীয়ে সেই লোকৰ স্থান আৰু স্বৰূপ জানিব খোজে য’ত গোবিন্দে গোপীসকলৰ সৈতে নিত্য লীলা কৰে; কিন্তু কোৱা হয় যে এই ধাম ব্ৰহ্মা আৰু দেৱতাসকলৰো অদৃশ্য। অৰ্জুন নম্ৰ হৈ বুজে যে কেৱল বৰ্ণনা নহয়, অনুভৱ-দৰ্শনেই প্ৰধান পথ। দেৱী ত্ৰিপুৰাসুন্দৰী/পৰমেশ্বৰী মধ্যস্থ অধিকাৰ ৰূপে আগবাঢ়ে। অৰ্জুনে তীৰ্থ-স্নান, ন্যাস, মুদ্ৰা, মন্ত্ৰ-জপ আৰু পুৰশ্চৰণ সদৃশ সাধনা কৰি “পৰম বিদ্যা” লাভ কৰে আৰু গোলোকৰ ওপৰৰ নিত্য বৃন্দাৱন—চিৰন্তন ৰাস-লীলা থকা ধাম—লৈ নীত হয়। ভগৱানৰ মায়াত তেওঁ কন্যা-ৰূপ ধৰি “অৰ্জুনী” হয়; ব্ৰজ-সখীসকলে নাম-দল আদি বৰ্ণনা কৰি গোকুলনাথ-সম্পৰ্কীয় মন্ত্ৰ-ব্ৰত আদিৰ অধিক দীক্ষা দিয়ে। শেষত কৃষ্ণ-লীলাত গোপনে অংশগ্ৰহণ আৰু গোপনীয়তাৰ পুনৰ শপথ হয়; এই অধ্যায় শ্ৰৱণ-পাঠে হৰিৰ প্ৰতি ৰতি জগায়।

Adhyaya 75

The Glory and Secret Theology of Vṛndāvana (in the context of Nārada’s supplication)

পাৰ্বতীয়ে শিৱক সুধে—বৃন্দাৱনৰ গোপন ৰহস্য শুনি নাৰদে কেনেকৈ নিজৰ “সত্য স্বৰূপ” লাভ কৰিলে। শিৱে প্ৰকাশ-শৃংখলা বৰ্ণনা কৰে: ব্ৰহ্মাই ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ ওচৰলৈ গৈ ‘বত্ৰিশ বন’যুক্ত বৃন্দাৰণ্যৰ মাহাত্ম্য সুধে—সেই ধামত জীৱসকল দেৱীয় ভাৱত সোজাকৈ বাস কৰে, আৰু তাত দেহত্যাগ কৰিলে কৃষ্ণ-সান্নিধ্য লাভ হয়। তাৰ পাছত কাহিনী নৈমিষাৰণ্যত শৌনক আদি ঋষিসকলক নাৰদৰ উপদেশলৈ ঘূৰে। মহাবিষ্ণুৰ আদেশত নাৰদ অমৃত-সৰসত স্নান কৰে; তাতে তেওঁৰ ৰূপান্তৰ হৈ স্ত্ৰী-ভাব প্ৰকাশ পায় আৰু অন্তৰঙ্গ ধাম-সেৱাত প্ৰৱেশ ঘটে। ললিতা-দেৱীয়ে কৃষ্ণ-লীলাত পুৰুষ-স্ত্ৰী তত্ত্বৰ অদ্বৈত/অন্তৰঙ্গ ঐক্য প্ৰকাশ কৰে, আৰু কঠোৰ গোপনীয়তা-নীতি স্থাপন হয়—অযোগ্যক ৰহস্য ক’লে অপৰাধ আৰু শাপৰ কাৰণ। অধ্যায়ৰ শেষত পাঠক-শ্ৰোতালৈ পৰম সিদ্ধি/গতিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়।

Adhyaya 76

The Liberation of Vraja (Vṛndāvana Māhātmya: Kṛṣṇa grants Vaikuṇṭha to Nanda’s Vraja)

শিশুপালৰ বধৰ পিছত দন্তৱক্ত্ৰ মথুৰালৈ আহি শ্ৰীকৃষ্ণৰ সৈতে যুদ্ধ কৰে। ভগৱানে সন্মুখীন হৈ তাক বধ কৰি যমুনা পাৰ হৈ নন্দৰ ব্ৰজলৈ উভতি যায়। তাত তেওঁ পিতৃ-মাতৃ আৰু জ্যেষ্ঠসকলক প্ৰণাম কৰি সান্ত্বনা দিয়ে, বস্ত্ৰ-অলংকাৰ বিতৰণ কৰে আৰু কালিন্দীৰ মনোৰম তীৰত তিনিৰাতি গোপীসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰে। বাসুদেৱৰ কৃপাৰে নন্দ, পৰিয়ালসহ সমগ্ৰ ব্ৰজবাসী, আনকি পশুসকলেও দিব্য ৰূপ ধাৰণ কৰে; দিব্য বিমানত আৰোহণ কৰি বৈকুণ্ঠ লাভ কৰে। তাৰ পিছত শ্ৰীকৃষ্ণ দ্বাৰাৱতীত প্ৰৱেশ কৰে, য’ত যাদৱ আৰু সহচৰসকলে নিতৌ পূজা কৰে আৰু তেওঁ ৰাণীসকলৰ সৈতে ৰাজসিক-দিব্য লীলা উপভোগ কৰে। অধ্যায়ৰ অন্তত মুক্তিকেন্দ্ৰিক তত্ত্বৰ প্ৰকাশ ঘটে—ভগৱানে ব্ৰজ আৰু দ্বাৰকাৰ সত্তাসকলক পৰম ধামত স্থাপন কৰি উপদেশ আৰম্ভ কৰে।

Adhyaya 77

Description of the Form of Śrī Kṛṣṇa (Vṛndāvana Vision and Rādhā’s Manifestations)

পাৰ্বতীয়ে মহাদেৱক দিৱ্য নামসমূহ, সিহঁতৰ অৰ্থ, ঈশ্বৰৰ স্বৰূপ আৰু পবিত্ৰ ধামসমূহৰ বিষয়ে বিস্তাৰিত ব্যাখ্যা দিবলৈ অনুৰোধ কৰে। আৰম্ভণিৰ অন্তৰাল সংলাপত বিষ্ণুৰ পৰম ধাম, হৰিৰ ব্যূহ আৰু নিৰ্বাণৰ তত্ত্ব সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন উত্থাপিত হয়। ঈশ্বৰে উত্তৰত বৃন্দাৱনক আনন্দ-অৰণ্য ৰূপে প্ৰকাশ কৰে, য’ত শ্ৰীকৃষ্ণ ৰত্নময় ঐশ্বৰ্যৰে সিংহাসনত অধিষ্ঠিত, গোপীসকলৰ সৈতে উৎসৱময় ৰস-উল্লাসে ভৰি থাকে। তাৰ পিছত কৃষ্ণৰ তাত্ত্বিক চিত্ৰণ—তেওঁ গুণাতীত, অনাদি-অনন্ত, অজড় চিৰন্তন স্বৰূপ, আৰু তেওঁৰ মহিমা অপৰিমেয়। ৰাধা বৃন্দাৱনেশ্বৰী আৰু প্ৰধান/শক্তি ৰূপে প্ৰকাশ পায়; তীৰ্থ আৰু নগৰসমূহত (বৃন্দাৱন, দ্বাৰকা, বাৰাণসী, পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰ আদি) তেওঁৰ নাম-প্ৰকটতা তালিকাভুক্ত হয়। উপদেশৰ সমাপ্তিত ধ্যান-সাধনা বৰ্ণিত হয় আৰু স্মৰণ, নাম-স্মৃতি আৰু মনোহৰ গীত-কীৰ্তনে শুদ্ধ প্ৰেম (প্ৰেমা) জাগ্ৰত হয় বুলি ঘোষণা কৰা হয়।

Adhyaya 78

Determination and Worship of Śālagrāma (Vaiṣṇava Purifications and Fivefold Pūjā)

অধ্যায় ৭৮ত পাৰ্বতীয়ে প্ৰশ্ন কৰে—বৈষ্ণৱসকলে কোন ধৰ্মেৰে সংসাৰ-সাগৰ পাৰ হয়। ঈশ্বৰে বৈষ্ণৱ শুদ্ধিৰ কথা ক’লে আৰু দেখুৱালে যে ভক্তিয়েই গৃহ, অঙ্গ, বাক্‌ আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ প্ৰধান পবিত্ৰতা; পৰিক্ৰমা, চৰণ-প্ৰক্ষালন, ফুল সংগ্ৰহ, নাম-সংকীৰ্তন, আৰু হৰিৰ লীলা-উৎসৱৰ দৰ্শন-শ্ৰৱণ এই শুদ্ধিৰ উপায়। তাৰ পাছত পূজাক পঞ্চবিধ ৰূপে বিন্যাস কৰা হয়—অভিগমন (উপাসনাস্থল পৰিষ্কাৰ কৰি ভগৱানৰ ওচৰলৈ যোৱা), উপাদান (দ্ৰব্য সংগ্ৰহ), যোগ (অন্তৰ্ধ্যান), স্বাধ্যায় (অৰ্থসহ জপ, স্তোত্ৰ, সংকীৰ্তন), আৰু ইজ্যা (বিধিবৎ অর্চনা)। পিছত শালগ্ৰাম পূজাৰ বিধান: চতুৰ্ভুজ মূৰ্তিৰ অস্ত্ৰ-ক্রম অনুসাৰে কেশৱ, নাৰায়ণ, মাধৱ, গোবিন্দ আদি নাম উচ্চাৰণ কৰি নমস্কাৰ; শিলাত থকা চিহ্নৰ দ্বাৰা ব্যূহ/অৱতাৰ-লক্ষণ নিৰ্ণয়; আৰু সহায়ক দেবতাৰ স্থাপনাৰ কথা। শেষত এই উপাসনাই ধৰ্ম-অর্থ-কাম-মোক্ষ আদি পুৰুষাৰ্থ দান কৰে বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।

Adhyaya 79

Determination of Tilaka and Associated Vaiṣṇava Practices (Śālagrāma, Tīrtha, Etiquette, and Offerings)

অধ্যায় ৭৯ত হৰিৰ প্ৰকাশিত উপস্থিতি উপাসনাৰ মাধ্যমসমূহত—শালগ্ৰাম-শিলা, পূজাৰ উপকৰণ, মণ্ডল আৰু মূৰ্তিত—কিদৰে স্থাপিত হয়, সেই তত্ত্ব বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত গণ্ডকী নদীৰ শালগ্ৰাম-তীৰ্থ আৰু দ্বাৰাৱতী/দ্বাৰকাৰ তীৰ্থ-মাহাত্ম্য কোৱা হয়; এই স্থানসমূহত দর্শন-সেৱাই বহু গুণ পুণ্য বৃদ্ধি কৰে আৰু মুক্তিৰ পথ প্ৰদৰ্শন কৰে। শালগ্ৰামক ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰি বাণিজ্যিক বস্তু কৰা কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। তাৰ লগতে বৈষ্ণৱ পৰিচয়-আচৰণৰূপে দ্বাদশ-নাম তিলক-পদ্ধতি, দেহত তিলকৰ স্থান, ঊৰ্ধ্ব-পুণ্ড্ৰৰ শ্রেষ্ঠতা আৰু সঠিক আকাৰ-নিয়ম ব্যাখ্যা কৰা হয়। শঙ্খ-জল (তুলসী-মিশ্ৰিত) সন্মানসহ ব্যৱহাৰ, মন্দিৰ-শিষ্টাচাৰ, বিষ্ণু-অপরাধসমূহৰ তালিকা, প্ৰায়শ্চিত্ত-মন্ত্ৰ আৰু প্ৰণাম-বিধি দিয়া হৈছে। শেষত আহাৰ আৰু ঋতু-সংযম, তুলসী আৰু আমলকীৰ পুণ্য-মাহাত্ম্য, আৰু তুলসী-স্তুতিক তৰণোপায় ৰূপে স্থাপন কৰি অধ্যায় সমাপ্ত হয়।

Adhyaya 80

The Glory of Vṛndāvana (Hari-nāma and Vaiṣṇava Observances in Kali-yuga)

পাৰ্বতীয়ে সোধে—ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ৰ আসক্তি আৰু গৃহস্থ জীৱনৰ দুঃখ-কষ্টে ভৰা কলিযুগত জীৱন কেনেকৈ ধাৰণ কৰিব পাৰি? মহেশ্বৰে ক’লে, এই যুগৰ একমাত্ৰ নিশ্চিত ঔষধ হ’ল হৰিৰ নাম; “হৰে ৰাম–হৰে কৃষ্ণ” ধ্বনি আৰু ৰাম-কৃষ্ণৰ নিৰন্তৰ স্মৰণেই পৰিত্ৰাণ। তাৰ পাছত অধ্যায়ত নাম-স্মৰণে শুদ্ধি, হৰি-নাম লৈ গঙ্গাস্নান, আৰু গোবিন্দৰ শৰণ ল’লে মহাপাপ বিনাশ হয় বুলি কোৱা হয়। জ্যেষ্ঠ মাহত অভিষেক, একাদশীৰ শয়ন-জাগৰণ বিধি, কাৰ্তিকত দীপ-দান, ব্ৰাহ্মণ আৰু ভক্তক ভোজন কৰোৱা আদি ব্ৰত-উৎসৱৰ নিয়ম বৰ্ণিত। সজোৱা শোভাযাত্ৰা, দোলোৎসৱ, সুগন্ধি অনুলেপন আৰু নৈবেদ্য আদি অৰ্ঘ্য-অৰ্পণৰ মাহাত্ম্য কৈ শেষত ব্ৰজ-বৃন্দাৱন ভক্তিকেই সৰ্বোচ্চ লক্ষ্য বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হয়।

Adhyaya 81

The Mantra-cintāmaṇi of Kṛṣṇa and the Dhyāna of Rādhā-Kṛṣṇa in Vṛndāvana (Provisional Title)

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক প্ৰশংসা কৰি কৃষ্ণলীলাৰ দিন-প্ৰতি-দিন বৰ্ণনা বিচাৰে আৰু বিশেষকৈ গুৰু, শিষ্য আৰু মন্ত্ৰৰ লক্ষণ তথা মন্ত্ৰ-প্ৰয়োগৰ বিধি জানিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সূতে যমুনাতীৰৰ অন্তৰঙ্গ দৃশ্য বৰ্ণনা কৰে, য’ত নাৰদে জগদগুৰু সদাশিৱ (শিৱ)ৰ ওচৰলৈ গৈ গোপন উপদেশ প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱে কৃষ্ণৰ গোপন ‘মন্ত্ৰ-চিন্তামণি’ প্ৰকাশ কৰে; ইয়াৰ পাঁচ-শব্দ/দশ-অক্ষৰ/ষোলো-অক্ষৰ আদি ৰূপৰ উল্লেখ থাকে আৰু একবাৰ জপ কৰিলেও ফলদায়ক বুলি আশ্বাস দিয়া হয়। ভক্তিৰ আধাৰত বিস্তৃত অধিকারিতা কোৱা হলেও অশ্ৰদ্ধালু বা অভক্তক এই মন্ত্ৰ দান নকৰিবলৈ কঠোৰ নিষেধ আছে। পিছত ঋষি, ছন্দ, দেবতা, বিনিয়োগ, বীজ-শক্তি, ন্যাস আৰু পূজা আদি সহ সাধনাৰ সহায়ক অঙ্গসমূহ বৰ্ণিত হয়। তাৰ পিছত বৃন্দাৱনত ৰাধা-কৃষ্ণসহ কৃষ্ণৰ বিস্তৃত ধ্যান দিয়া হয় আৰু মন্ত্ৰৰ অৰ্থ ‘যুগলাৰ্থ’ তথা সম্পূৰ্ণ শৰণাগতি ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হয়—সকলো বস্তু দিৱ্য যুগলৰ বাবেই বিদ্যমান।

Adhyaya 82

Initiation Rite, the Five Vaiṣṇava Saṃskāras, and the Dharma of Surrender (within the Greatness of Vṛndāvana)

অধ্যায় ৮২-ত বৈষ্ণৱ দীক্ষা আৰু শৰণাগতিৰ পথ বৰ্ণিত হৈছে। জগতৰ নশ্বৰতা আৰু ত্ৰিতাপ দুখ (আধ্যাত্মিক, আধিভৌতিক, আধিদৈৱিক) বুজি বৈৰাগ্য জন্মে, আৰু সাধকে সত্য আচার্য-গুৰুক আশ্ৰয় কৰে। ইয়াত গুৰুও শিষ্যৰ লক্ষণ নিৰূপণ কৰি দীক্ষাৰ চিহ্নসমূহ স্থিৰ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত পঞ্চ বৈষ্ণৱ সংস্কাৰ ব্যাখ্যা কৰা হয়—শঙ্খ-চক্ৰ অঙ্কন, ঊৰ্ধ্ব-পুণ্ড্ৰ ধাৰণ, মন্ত্র গ্ৰহণ, দাস-নাম লাভ, আৰু যাগ/পূজাৰ দ্বাৰা গুৰুও বৈষ্ণৱসকলৰ আৰাধনা-সেৱা। শৰণাগতি-ধৰ্মত কেবল হৰিৰ ওপৰত একান্ত নিৰ্ভৰতা, প্ৰতিদ্বন্দ্বী দেবতা-পূজা পৰিহাৰ, আৰু বৈষ্ণৱসকলৰ প্ৰতি কঠোৰ শ্রদ্ধা-আচৰণৰ উপদেশ দিয়া হৈছে। শেষত বৃন্দাৱন-দৰ্শনৰ এক গূঢ় কাহিনীত শিৱে কৃষ্ণৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে। কৃষ্ণে ৰুদ্ৰক নিৰ্গুণ-তত্ত্ব আৰু ব্যক্ত-ভগৱানৰ রহস্য, ৰাধা-ভাবৰ পৰম মহিমা বুজাই দিয়ে, আৰু অৱশেষত অভিষেক-সহিত বিধিৰে পৰম যুগল-মন্ত্র প্ৰদান কৰে।

Adhyaya 83

The Glory of Vṛndāvana and the Daily Līlā of Hari

এই অধ্যায়ত নাৰদে ‘ভাবৰ অতুল পথ’ বিচাৰে। মহেশ্বৰ শিৱে গোপন উপদেশ প্ৰকাশ কৰি, হৰিৰ দৈনিক লীলা সম্পূৰ্ণকৈ জানিবলৈ নাৰদক বৃন্দাৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে। বৃন্দাই ইয়াক সংৰক্ষিত ৰহস্য বুলি কৈ বৃন্দাৱনত শ্ৰীকৃষ্ণ-ৰাধাৰ দিনচক্ৰ বৰ্ণনা কৰে—প্ৰভাতে জাগৰণ, সাজ-সজ্জা, আহাৰ, গোৱাল-বালসহ গৰু চৰাবলৈ যাত্ৰা, বনমিলন, জলক্ৰীড়া, ক্ৰীড়া-কলা (পাশা), ঠাট্টা-ধেমালি, আলিঙ্গন, তাৰপিছত ব্ৰজলৈ প্ৰত্যাৱর্তন, সন্ধিয়াৰ লীলা আৰু নিশাৰ মিলনশেষে বিশ্ৰাম। কথাই সিধাই সাধনালৈ ৰূপ লয়: শ্ৰোতাক সেবক-ভাবত নিজক কল্পনা কৰি ব্ৰাহ্ম-মুহূৰ্তৰ পৰা অন্তৰ-বাহ্য সেৱা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰৱণ-পাঠে পবিত্ৰতা, পুণ্য আৰু বিষ্ণুধাম লাভ; আৰু পৰম্পৰা কৃষ্ণ → ৰুদ্ৰ → নাৰদ → পৰৱৰ্তী বক্তাসকল বুলি স্থাপন কৰা হৈছে।

Adhyaya 84

Description of Meditation on the Lord (Twofold Dhyāna: Nirguṇa and Saguṇa)

এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক কৃষ্ণ-কথাৰ প্ৰশংসা কৰি অনুৰোধ কৰে যে কৃষ্ণৰ লীলা-চৰিত্ৰৰ লগতে ব্ৰত, দান, পূজা আৰু পূৰ্বস্নান-বিধিৰ কথাও কোৱা হওক। সূতে ভক্তিৰ ত্ৰাণকাৰী শক্তি ঘোষণা কৰি নতুন পবিত্ৰ আখ্যান আৰম্ভ কৰে: মথুৰাত নাৰদৰ সৈতে ৰজা অম্বৰীষৰ সাক্ষাৎ হয়, আৰু অম্বৰীষে পৰম তত্ত্ব (নিৰ্গুণ হৈও সগুণ ৰূপ ধাৰণ কৰা) আৰু সকলো পুৰুষাৰ্থ দান কৰা উপাসনাৰ পথ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। নাৰদে হৰি-ভক্তিক সৰ্বোচ্চ ধৰ্ম বুলি স্থাপন কৰে, যি কেৱল কৰ্মকাণ্ড-নির্ভৰ আচাৰৰ ওপৰত শ্ৰেষ্ঠ। তেখেতে বৈষ্ণৱ আচাৰ-অনুশাসন সুসংগঠিত কৰে—নৈতিক ব্ৰত, মন-সংযম, সত্যবচন, আৰু নাম-জপ। লগতে আাগমিক পূজা আৰু দিৱ্য নামৰ দ্বাৰা নাৰী আৰু শূদ্ৰসকলেও সহজে ভক্তিৰ অধিকার লাভ কৰে বুলি বিশেষভাবে উল্লেখ কৰা হয়। শেষত দ্বিবিধ ধ্যান বৰ্ণিত: নিৰ্গুণ ধ্যানত দীপৰ উপমাৰে স্থিৰ অন্তৰ্জ্যোতিৰ সাধনা কৈৱল্যলৈ নিয়ে; আৰু সগুণ ধ্যানত শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্মধাৰী চতুৰ্ভুজ বিষ্ণুৰ অলংকৃত মূৰ্তিৰ ধ্যান শুদ্ধি দান কৰি বিষ্ণুলোক প্ৰাপ্তি কৰায়।

Adhyaya 85

The Glory of Vaiśākha (with a Classification of Bhakti)

এই অধ্যায়ত ভক্তিৰ স্বৰূপ, উপায় আৰু যথাযথ আচৰণৰ বিষয়ে সংজ্ঞা বিচৰা হয়। উপদেশক ক’য় যে ভক্তি মন, বাক্য আৰু দেহ—এই তিনিও পথে বহুৰূপে প্ৰকাশ পায়, আৰু সাধনাক লৌকিক, বৈদিক আৰু আধ্যাত্মিক—এই তিন ভাগত বিভক্ত কৰা যায়। যেতিয়া সকলো কৰ্মৰ লক্ষ্য বিষ্ণু হয়, তেতিয়া সেই কৰ্ম পবিত্ৰ আৰু অৰ্পিত ৰূপ লয়। পিছত সাঙ্ক্যক তত্ত্ব-বিচাৰ আৰু যোগক নিয়ম-অনুশীলন, প্ৰাণায়াম আৰু ধ্যানৰ মাধ্যমে অন্তৰঙ্গ ভক্তি বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যি ভগৱানৰ দৰ্শন আৰু একাগ্ৰতালৈ লৈ যায়। তাৰ পাছত বৈশাখ (মাধৱ) মাহ আৰু গঙ্গাৰ মহিমা কোৱা হয়: শুক্ল সপ্তমীৰ দুৰ্লভ শুভ সময়, স্নান, পূজা, দান, শ্রাদ্ধ আৰু গঙ্গা-স্মৰণ পাপনাশক আৰু অক্ষয় ফলদায়ক। ব্ৰাহ্মণ-সম্মানক হৰিৰ দেহধাৰী উপস্থিতিৰ প্ৰতি সন্মান বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে।

Adhyaya 86

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava’s Month)

নাৰদৰ উপদেশ শুনি ৰজা অম্বৰীষে সুধে—কিয় বৈশাখ, যাক মাধৱৰ মাহ বোলা হয়, সকলো পবিত্ৰ মাহতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু এই মাহত পূজা-বিধি, দান আৰু তপস্যাৰ নিয়ম কি, কোন দেৱতাৰ আৰাধনা কৰিব লাগে। উপদেশৰ আৰম্ভণিতে ধৰ্ম-শিক্ষাৰ মহিমা বৰ্ণিত হয়: কৰ্তা, উপদেশক, পৰামৰ্শদাতা, অনুমোদনকাৰী আৰু প্ৰেৰক—সকলোয়ে ফলৰ অংশীদাৰ; আনক স্নান বা বিধি-কর্ম কৰিবলৈ উৎসাহ দিলে সেয়া সঁজুলি পুণ্য হয়, আৰু ৰজা/নেতাৰ আচৰণে সমাজৰ মানদণ্ড স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত নাৰদে মানৱ-জন্মৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা, স্বধৰ্ম আৰু বিশেষকৈ বাসুদেৱ-ভক্তিৰ শ্ৰেষ্ঠতা বুজাই দিয়ে, আৰু বৈশাখ যে বিষ্ণুৰ অতি প্ৰিয় সেয়া প্ৰতিপন্ন কৰে। গঙ্গা, ৰেৱা, যমুনা আদি তীৰ্থত মাহজুৰি স্নান, জপ, দান আৰু বিষ্ণু-পূজাৰ প্ৰশংসা কৰি কোৱা হয়—ই পাপ নাশ কৰে, ঐশ্বৰ্য বৃদ্ধি কৰে আৰু শেষত হৰিৰ ধাম লাভ কৰায়। আৰম্ভণিৰ বিধান, তিল-মধু আদি দান, গোৱদান আৰু অন্তত উদ্যাপন আদি সমাপনী ক্ৰিয়াও উল্লেখিত।

Adhyaya 87

Glory of Vaiśākha: Dawn Bathing, the Power of Hari’s Name, and the Subtlety of Dharma

অম্বৰীষ ৰজাই সুধে—সাধাৰণ বিধিগত স্নানৰ দৰে সৰু কৰ্মৰ পৰা ইমান ডাঙৰ ফল কেনেকৈ জন্মে? নাৰদ মুনি ক’লে, ধৰ্ম অতি সূক্ষ্ম; বিধি, দেশ-কাল আৰু অন্তৰৰ ভাব-ভাৱনা অনুসৰি ফল নিৰ্ণীত হয়। তেওঁ বিশ্বামিত্ৰৰ ধৰ্ম-প্ৰেৰিত ৰূপান্তৰ আৰু অজামিলৰ “নাৰায়ণ” উচ্চাৰণৰ দ্বাৰা মুক্তিৰ দৃষ্টান্ত দিয়ে; অগ্নি-চিংগাৰ উপমাৰে বুজায় যে হৰি-নাম পৰোক্ষভাৱে উচ্চাৰিত হলেও পাপ দগ্ধ কৰে। তাৰ পাছত বৈশাখ/মাধৱ-মাসৰ মহিমা বৰ্ণিত হয়—মাধৱৰ পূজা আৰু প্ৰভাতকালত গঙ্গা, নর্মদা/ৰেৱা আদি পবিত্ৰ নদীত স্নান কৰিলে অসাধাৰণ পুণ্য লাভ হয়। কিন্তু ভক্তি আৰু শুদ্ধ সংকল্প নাথাকিলে কেৱল উপবাস বা স্নান নিষ্ফল বুলি কোৱা হৈছে। শেষত দেৱশর্মা আৰু তেওঁৰ পত্নী সুমনাৰ অন্তৰ্কথাৰ জৰিয়তে সন্তোষ, লোভ, মোহ আৰু পৰিয়ালিক সম্পৰ্কত কৰ্ম-বন্ধনৰ শিক্ষা আৰম্ভ হয়।

Adhyaya 88

Glory of Vaiśākha: The Debt-Bound / Enemy-Son Typology and the Turn to Detachment

এই অধ্যায়ত সুমনাই ‘ঋণ-সংযুক্ত পুত্ৰ’ৰ ধাৰণা উত্থাপন কৰে—কৰ্তব্য আৰু কৰ্মবন্ধনৰ ঋণ-সম্পৰ্কে গঢ়া এক বন্ধন। তাৰ পিছত ‘শত্ৰু-পুত্ৰ’ৰ দীৰ্ঘ নিন্দামূলক বৰ্ণনা আছে: বাহিৰে পুত্ৰ/ভাই/বন্ধু যেন ঘনিষ্ঠ, কিন্তু ভিতৰে দুষ্ট—ভোগাসক্ত, জুৱাখেলাত আসক্ত, চোৰস্বভাৱ, কটু বাক্যবাণী, আৰু পিতৃ-মাতৃৰ প্ৰতি নিষ্ঠুৰ-হিংস্ৰ; পিতৃ-মাতৃৰ মৃত্যুৰ পাছতো শ্ৰাদ্ধ আৰু দান ত্যাগ কৰে। পিছত বাণী ধৰ্ম-উপদেশলৈ ঘূৰে: স্নেহেৰে লালন-পালন, শাসনেৰে শিক্ষা, পিতৃ-মাতৃক সন্মান, শ্ৰাদ্ধ (বিশেষকৈ পিণ্ডদান) সম্পাদন, আৰু ঋণ-ত্রয় (ṛṇa-traya) শোধ কৰা। শেষত বৈৰাগ্য আৰু অপৰিগ্ৰহৰ দিশে বিস্তাৰ ঘটাই মায়াৰ অধীন পৰিয়াল-সম্পত্তিৰ ‘মোৰ’ বোধক প্ৰশ্ন কৰে; বৈশাখ-মাহাত্ম্যৰ পৰিসৰত অধ্যায়ৰ কলফনেৰে সমাপ্তি ঘটে।

Adhyaya 89

The Episode of Devaśarmā: Virtuous Progeny, Greed, and Viṣṇu’s Grace (within Vaiśākha-māhātmya)

এই অধ্যায়ত গৃহস্থ ব্ৰাহ্মণ দেৱশৰ্মা পত্নী সুমনাৰ উপদেশত ধন-সম্পদ নহয়, বংশ উদ্ধাৰ কৰিব পৰা এক জন সদাচাৰী বৈষ্ণৱ পুত্ৰ লাভৰ কামনাৰে আগবাঢ়ে। তেওঁ ঋষি বশিষ্ঠৰ ওচৰলৈ গৈ সুধে—দাৰিদ্ৰ্য কিয় হয়, আৰু সন্তান থাকিলেও কিয় সুখ ফল নধৰে। বশিষ্ঠে সম্পৰ্ক-বন্ধনৰ স্বৰূপ বুজাই ‘যোগ্য পুত্ৰ’ৰ লক্ষণ ক’লে—সত্যবাদিতা, বেদ অধ্যয়ন, দানশীলতা, আত্মসংযম আৰু বিষ্ণুভক্তি। তাৰ পিছত কৰ্মফলৰ দিশে তেওঁ দেৱশৰ্মাৰ পূৰ্বজন্মৰ কথা প্ৰকাশ কৰে—লোভ, দান অস্বীকাৰ, শ্রাদ্ধ আৰু পূজা অৱহেলা, আৰু দুখ-কষ্টতেও সঞ্চয়-আসক্তি। শেষত উপসংহাৰ এই যে গৃহস্থৰ কল্যাণ, দাম্পত্য-সন্তান আৰু বংশবৃদ্ধি কেৱল চেষ্টা-মাত্ৰে নহয়; সৰ্বশেষে ভগৱান বিষ্ণুৰ প্ৰসাদেই মূল কাৰণ।

Adhyaya 90

The Devaśarmā Episode in the Glorification of Vaiśākha

দেৱশৰ্মাই পূৰ্বজন্মৰ পাপ স্বীকাৰ কৰে—শূদ্ৰ হৈ অনুচিত উপায়ে ধন সঞ্চয় কৰিছিল—আৰু সোধে, তেন্তে কেনেকৈ পাছত ব্ৰাহ্মণত্ব লাভ হ’ল। বসিষ্ঠে ক’লে যে মুখ্য পুণ্য আছিল এজন একাকী বৈষ্ণৱ ব্ৰাহ্মণ তীৰ্থযাত্ৰীক আতিথ্য-সেৱা কৰা: বাসস্থান দিয়া, পদপ্ৰক্ষালন, মালিশ কৰা, আৰু দুগ্ধ-দধি আদি দান কৰা; তাৰ পাছত পৰিয়ালসহ বৈশাখ-ব্ৰত পালন—প্ৰাতঃস্নান আৰু মাধৱৰ পূজা। অধ্যায়ে মানৱজন্ম, ব্ৰাহ্মণত্ব আৰু সৎ-ধৰ্মপত্নীৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা বৰ্ণনা কৰে আৰু আদৰ্শ নাৰী-গুণসমূহ উল্লেখ কৰে। লগতে সতৰ্ক কৰে যে দান নকৰাকৈ কেৱল স্নান-পূজা কৰিলে লোভ অক্ষুণ্ণ থাকে; ফলপ্ৰাপ্তিৰ বাবে দান আবশ্যক। শেষত বৈশাখ আৰু কাৰ্ত্তিকত দামোদৰৰ উপাসনা প্ৰশংসিত হয়; ব্ৰহ্মাৰ বচন অনুসাৰে মাধৱ-স্নানে পাপ নাশ কৰে, আৰু নাৰদে কাহিনী সমাপ্ত কৰে।

Adhyaya 91

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month)

নাৰদ–অম্বৰীষ সংলাপৰ পৰিসৰত এই অধ্যায়ত গঙ্গাৰ তীৰ কনখলত দেৱশৰ্মাৰ বৈশাখ-ব্ৰত পালনৰ কাহিনী বৰ্ণিত হৈছে। মেষ ৰাশিত সূৰ্য থকা বৈশাখত তেওঁ বিধি অনুসাৰে স্নান কৰে, মধুসূদনক পূজা কৰে, যম–নিয়ম মানি চলে, সামৰ্থ্য অনুসাৰে দান কৰে আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰে। তেওঁ কৃচ্ছ্ৰ আদি তপস্যা গ্ৰহণ কৰে, মধু আৰু তিল অৰ্পণ কৰে, ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰায়, দক্ষিণাসহ গোধন দান কৰে আৰু তীৰ্থত অবিচ্ছিন্ন স্নানৰ অধিকাৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। তেওঁৰ ভক্তিপৰায়ণা পত্নীয়েও সেৱা আৰু কেশৱ-পূজাৰ দ্বাৰা একে নিয়ম-আচাৰ অনুসৰণ কৰে। এই পুণ্যফলত তেওঁলোকে ধন-সম্পদ, সৎপুত্ৰ, স্থায়ী খ্যাতি লাভ কৰে আৰু শেষত মাধৱৰ ভক্তিৰে পৰম ধাম প্ৰাপ্ত হয়। অধ্যায়ৰ অন্তত মাধৱ মাস (বৈশাখ) মধুসূদনৰ অতি প্ৰিয় বুলি মহিমা কীৰ্তন কৰা হৈছে।

Adhyaya 92

The Narrative of Citrā: The Power of the Vaiśākha Bath and Govinda’s Name

এই অধ্যায়ত বিস্ময় প্ৰকাশ পায় যে পাপী লোকেও অতি সামান্য সাধনাৰে উচ্চ গতি লাভ কৰিব পাৰে—বিশেষকৈ মাধৱ (বৈশাখ) মাহত স্নান কৰিলে। উপদেশত কৰ্মফলৰ সূক্ষ্মতা বৰ্ণিত: সৰু পুণ্যো ভক্তি আৰু হৰিনামৰ সৈতে যুক্ত হ’লে মহৎ ফল দিয়ে, কিন্তু অন্তৰৰ ভাৱ নথকা আচার-অনুষ্ঠান ব্যৰ্থ হ’ব পাৰে। অজামিলৰ দৃষ্টান্তে নাম-মাহাত্ম্যৰ শক্তি প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত অন্তৰ্কথাত দিৱোদাসৰ কন্যাৰ ঘটনা কোৱা হয়—তাইৰ স্বামীসকল একে একে মৃত্যুবৰণ কৰে। কুলপুৰোহিত জাতূকৰ্ণে প্ৰকাশ কৰে যে পূৰ্বজন্মত তাই চিত্ৰা নামৰ এক ব্যভিচাৰিণী আছিল, যিয়ে বহুজনক বিভ্ৰান্ত কৰিছিল। এজন ব্ৰাহ্মণৰ সঙ্গ, বৈশাখ-মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ, ৰেৱা/নর্মদাত সমগ্ৰ মাহ স্নান আৰু দান-ধৰ্মৰ ফলত তাই যমৰ যাতনা এৰাই শুভ জন্ম লাভ কৰে; তথাপি অৱশিষ্ট কৰ্মৰ বাবে কিছু শোক ৰৈ যায়।

Adhyaya 93

The Citra Narrative: The Power of Vaiśākha Dawn-Bathing, Dāna, and Hearing Mādhava’s Hymn

PP.5.93-ত পুৰাণীয় বহুস্তৰীয় সংলাপ আগবাঢ়ে। নাৰদ মুনিয়ে এক ৰাজকীয় ঘটনাৰ বৰ্ণনা কৰে, য’ত ৰজা দিবোদাসে ঋষি জাতূকৰ্ণক সুধে—এগৰাকী নাৰীয়ে দুখ-কষ্টৰ পৰা কেনেকৈ মুক্তি পাব? জাতূকৰ্ণে এক অতি পুণ্যদায়ক কিন্তু প্ৰায়ে “অপ্ৰচাৰিত” উপায় শিকায়: বৈশাখ মাহৰ আচাৰ—বিশেষকৈ প্ৰভাত-স্নান, তীৰ্থ-স্নান, দান-ধৰ্ম, আৰু লগতে হৰি/মাধৱৰ স্তৱ-স্তোত্ৰ শুনা আৰু গুণগান কৰা। অধ্যায়টোৱে উজ্জ্বল উপমাৰে কয় যে সূৰ্য মেষ ৰাশিত প্ৰৱেশ কৰি বৈশাখ আৰম্ভ হ’লে এই আচাৰসমূহে পাপ নিশ্চিতভাৱে বিনাশ কৰে—যেনেকৈ হৰি বা গৰুড়ৰ সন্মুখত সাপ পলাই যায়। শেষত সেই নাৰীৰ দাম্পত্য-সুখ পুনৰ স্থাপিত হয়, বংশত সুদেৱৰ জন্ম হয়, আৰু ৰজাক উপদেশ দিয়া হয় যে ৰেৱা-স্নানে শুদ্ধ হোৱা নাৰীৰ বিবাহ যথোচিতভাৱে সম্পন্ন কৰা উচিত। কলফনত ইয়াক বৈশাখ-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত “চিত্ৰ কাহিনী” বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছে।

Adhyaya 94

Pacification/Removal of Sin — The Preta Narrative (Vaiśākha Māhātmya)

অম্বৰীষ ৰজাই নাৰদক অনুৰোধ কৰে—এনে পাপ-শান্তিকৰ স্তোত্ৰ কওক, যাৰ শ্ৰৱণতে পাপ লয় হয়। নাৰদে বুজাই কয় যে হৰি-কথা আৰু বৈষ্ণৱ-সংগতিৰ মহিমা অতি মহান; ই বৈশাখ-স্নানৰ ফলকো অতিক্ৰম কৰি পাপ নাশ কৰে। তাৰ পিছত অন্তৰ্কথাত মুনিশৰ্মা ঋষিৰ বৃত্তান্ত আহে। মাধৱ/বৈশাখ মাহত ৰেৱা (নৰ্মদা)ত স্নান কৰিবলৈ যাত্ৰা কৰোঁতে তেওঁ পাঁচজন ঘোৰ পাপীক লগ পায়, যিসকলে মুক্তিৰ বাবে কাতৰ। পথত ভয়ংকৰ প্ৰেত-সদৃশ সত্তা দেখা যায়; তেওঁলোকৰ বিকৃত অৱস্থা নৈতিক-ধর্মীয় ত্ৰুটি, অশ্ৰদ্ধা আৰু বিশেষকৈ আহাৰ-সম্পৰ্কীয় অপমান-অবমাননাৰ ফল বুলি কোৱা হয়। মুনিশৰ্মাই পাপীসকলক ৰেৱা তীৰ্থলৈ লৈ যায়। বৈশাখ-স্নান, নাম-উচ্চাৰণ আৰু বিষ্ণু-স্তোত্ৰ (পাপ-প্ৰশমন)ৰ জপ-শ্ৰৱণৰ দ্বাৰা প্ৰেতসকল মুক্ত হয় আৰু পাপীসকল শুদ্ধ হয়। অধ্যায়ৰ শেষত ঘোষণা কৰা হয়—এই স্তোত্ৰ পাঠ বা শ্ৰৱণে পাপ ধ্বংস কৰি বিষ্ণুৰ ধাম লাভ কৰায়।

Adhyaya 95

Vaiśākha Observance: Dawn Bathing, Tarpaṇa, and the Procedure for Worship of Mādhava (Keśava)

এই অধ্যায়ত অম্বৰীষ ৰজাই নাৰদক সুধে—বৈশাখৰ সঠিক আচাৰ কি, কি দান কৰিব, কেনেকৈ স্নান কৰিব আৰু কেশৱ/মাধৱৰ পূজা কেনেকৈ কৰিব। নাৰদে প্ৰভাতকালত নদীত বা যিকোনো উপলব্ধ জলাশয়ত স্নানৰ বিধি বৰ্ণনা কৰে, বিশেষকৈ মেষ-সংক্রান্তিৰ দিন; সংকল্প-ধৰ্মী ব্ৰত, গঙ্গা-আহ্বান আৰু ভূমি-শুদ্ধিৰ মন্ত্রেৰে স্নান পবিত্ৰ কৰাৰ কথা কয়। তাৰ পাছত দেৱ, ঋষি আৰু পিতৃসকললৈ তৰ্পণ অৰ্ঘ্যৰ নিয়ম দিয়া হৈছে; ইয়াত যজ্ঞোপবীতৰ অৱস্থা (উপবীত/নীবীত/অপসব্য/সব্য) আৰু সূৰ্যলৈ অৰ্ঘ্য দি সূৰ্য-স্তৱ কৰাৰ বিধান আছে। তাৰপিছত মাধৱ-পূজাৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু কাৰিগৰী পদ্ধতি—বৈদিক, তান্ত্ৰিক বা মিশ্ৰ ৰীতি—প্ৰতিমাৰ প্ৰকাৰ, ন্যাস, কলশ-প্ৰস্তুতি, উপচাৰ, হোম, বলি আৰু উদ্বাস। শেষত ৰূপৱতী/ধৰ্মৱতী নামৰ পূৰ্ব গাণিকা আৰু এজন স্বৰ্ণকাৰৰ দৃষ্টান্ত কাহিনী আছে; অক্ষয়া তৃতীয়াৰ দান আৰু বৈশাখ স্নানৰ ফলত তেওঁলোকে ৰাজজন্ম আৰু মুক্তিমুখী পুণ্য লাভ কৰে, আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ উপাসনাই ভক্তি-যোগলৈ লৈ যায় বুলি উপদেশ দিয়ে।

Adhyaya 96

Vaiśākha Māhātmya: Supremacy of Mādhava-month, Yama’s Dharma Teaching, and Ekādaśī Praise

ঋষিসকলে সূতক প্ৰশংসা কৰি অধিক ধৰ্মোপদেশ বিচাৰে। সূতে এক প্ৰাচীন সংলাপ বৰ্ণনা কৰে, যি লোকপালক প্ৰভুৰ বচন বুলি কোৱা হয়, আৰু তাত কাল-শুদ্ধিৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ পায়: মাহসমূহৰ ভিতৰত বৈশাখ (মাধৱ) সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ। এই মাহত স্নান, পূজা, দান আৰু শ্রাদ্ধ কৰিলে যজ্ঞফলতকৈও অধিক পুণ্য লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত অধ্যায়টো নীতি-ধৰ্মৰ দৃষ্টান্তলৈ ঘূৰে—যম ধৰ্মৰাজ আৰু ব্ৰাহ্মণ যজ্ঞদত্তৰ সংলাপ। যমে কৰ্মফলৰ ন্যায় ব্যাখ্যা কৰি নৰকগামী কৰ্মসমূহ গণনা কৰে—বিশেষকৈ বিষ্ণুভক্তিৰ অৱহেলা আৰু নৈতিক অধৰ্ম। শেষত স্বৰ্গলাভৰ গুণসমূহ ক’বলৈ গৈ একাদশী-ব্ৰত আৰু সংশ্লিষ্ট দ্বাদশী আচৰণৰ মহিমা উচ্চাৰণ কৰে, লগতে তীৰ্থসেৱা আৰু পবিত্ৰ স্থানে দেহত্যাগৰ পুণ্যো উল্লেখ কৰে।

Adhyaya 97

The Greatness of the Month of Vaiśākha (Mādhava Month): Charity, Tīrthas, and Hari-Nāma

এই অধ্যায়ত সূত মুনিয়ে বৰ্ণনা কৰে যে এজন ব্ৰাহ্মণে যমধৰ্মৰাজৰ ওচৰত গৈ কৰ্ম-নিয়ম স্মৰণ কৰায়—পুণ্যই উৰ্ধ্বলোকলৈ তোলে, পাপেই অধোগতিলৈ নামায়। তাৰ পিছত তেওঁ কলিযুগত অল্প প্ৰয়াসে মহাপুণ্য দিয়া সহজ ধৰ্মৰ কথা সুধে আৰু যমক জগতৰ ধাৰক, ন্যায়-শাসক বুলি স্তৱ কৰি সকলো ধৰ্মৰ একমাত্ৰ সাৰ, পাপনাশক উপায় বিচাৰে। যম সন্তুষ্ট হৈ ‘পৰম গোপন’ উপদেশ দিয়ে: পুৰাণসমূহত ভিন্ন মত থাকিলেও সিদ্ধান্ত বুজিলে দেখা যায় যে বিষ্ণু/নাৰায়ণেই একমাত্ৰ ভগৱান; হৰিৰ পূজা আৰু স্মৰণে তীৰ্থসমূহৰ শক্তি জাগ্ৰত হয়। তাৰ পিছত দানক পাঁচ প্ৰকাৰত বিন্যস্ত কৰি দান নকৰাকৈ আহাৰ গ্ৰহণৰ নিন্দা কৰা হয়, নিত্য আৰু নৈমিত্তিক দানৰ বিধি কোৱা হয়, আৰু তীৰ্থৰ সংজ্ঞা বিস্তাৰ কৰি কোৱা হয়—য’ত হৰি-নাম আৰু বেদ/বিষ্ণু-পাঠ হয় সেই স্থানো তীৰ্থ। শেষত বৈশাখ (মাধৱ) মাহত স্নান আৰু ব্ৰাহ্মণ-সন্মানক এনে সাধনা বুলি ঘোষণা কৰা হয় যিয়ে যমৰ দণ্ড নাশ কৰে আৰু বিপুল পাপ-সঞ্চয় দগ্ধ কৰে।

Adhyaya 98

The Greatness of Vaiśākha: Mādhava Bath, Tulasī Worship, Water-Cow Charity, and Deliverance of Pretas

এই অধ্যায়ত ধৰ্মৰাজ যমে বৈশাখ/মাধৱ-ব্ৰতৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। প্ৰভাত স্নান কৰি মাধৱ (বিষ্ণু)ক তুলসীৰে পূজা কৰাটো মুক্তিদায়ক সাধনা বুলি কোৱা হৈছে। তুলসী কেশৱৰ অতি প্ৰিয় নিবেদন; অপবিত্ৰভাৱে তুলসী ছিঙিবলৈ নিষেধ কৰা হয়, আৰু ফুল নাথাকিলে সৰল পূজাৰ অনুমতি দিয়া হয়। ইয়াত আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ বিস্তাৰো আছে—অশ্বত্থ (পিপল) গছত জল দিয়া, পৰিক্ৰমা কৰা, তৰ্পণ কৰা, আৰু ত্ৰয়োদশী, চতুৰ্দশী আৰু পূৰ্ণিমাত ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱা। অন্তৰ্কথাত ধনশৰ্মাই তিনিজন প্ৰেত—কৃতঘ্ন, বিদৈৱত, অৱৈশাখ—ক লগ পায়; কৃতঘ্নতা, অশ্ৰদ্ধা আৰু বৈশাখ-কৰ্তব্য অৱহেলাৰ ফলত তেওঁলোকে দুখ ভোগে। বৈশাখৰ দান—বিশেষকৈ জলধেনু/জলপাত্ৰ, তিল-মধু দান আৰু ব্ৰাহ্মণ-ভোজন—দ্বাৰা পাপ দগ্ধ হয়, পিতৃবংশ উদ্ধাৰ হয় আৰু পুনর্জন্ম হ্ৰাস পায়।

Adhyaya 99

Counsel to King Mahīratha: Lust, Impermanence, and the Saving Power of the Vaiśākha (Mādhava) Observance

এই অধ্যায়ত ৰজা মহীৰথৰ কথা কোৱা হৈছে—পূৰ্বপুণ্যৰ ফলত তেওঁ ধন-সম্পদে সমৃদ্ধ আছিল, কিন্তু অতিমাত্ৰা কামাসক্তিয়ে তেওঁক পতনৰ দিশে ঠেলি দিলে। তেওঁ ৰাজকাৰ্য অন্যৰ হাতত এৰি ধৰ্মাচৰণ অৱহেলা কৰিলে। তাৰ পাছত পুৰোহিত-গুৰুৰ দায়িত্ব স্পষ্ট কৰা হয়: যি গুৰুয়ে ৰজাক সংযম নকৰায়, তেওঁও পাপৰ অংশীদাৰ; কিন্তু উপদেশ অগ্ৰাহ্য কৰা ৰজাই সম্পূৰ্ণ দোষ নিজে বহন কৰে। কশ্যপ নীতি-ৱৈৰাগ্যৰ উপদেশ দিয়ে—সংসাৰ অনিত্য, ধন আৰু ভোগ অবিশ্বাস্য, ইন্দ্ৰিয়-সংযম অনিবার্য, আৰু মৃত্যুৰ সময়ত কেৱল ধৰ্মই সহচৰ হয়। কামমোহ ভাঙিবলৈ দেহৰ নাশৱন্ততা আৰু অশুচিতাৰ চিত্ৰণৰ দ্বাৰা মনক বিষয়াসক্তিৰ পৰা আঁতৰোৱা হয়। শেষত মুক্তিৰ সহজ উপায় বৰ্ণিত: মাধৱ (বৈশাখ) মাহৰ আচাৰ—প্ৰাতঃউত্থান, স্নান, আৰু বিষ্ণু-উপাসনা—মহাপাপো নাশক বুলি প্ৰশংসিত, আৰু ভক্তক হৰিৰ ধামলৈ লৈ যায়।

Adhyaya 100

The Mādhava (Vaiśākha) Bath: Sādhu-saṅga, Instruction Ethics, and the Vaiśākha Observance

এই অধ্যায়ত ৰজাই মুক্তিদায়ক উপদেশৰ বাবে কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰে আৰু সাধু-সঙ্গক পৰম তীৰ্থ বুলি স্তৱ কৰা হয়—ই পাপ নাশ কৰে আৰু সংসাৰৰ দুঃখ-ৰোগ শান্ত কৰে। তাৰ পাছত সংলাপ মাধৱ/বৈশাখ-ব্ৰতৰ বিষয়ে আগবাঢ়ে: কি দান কৰিব, ক’ত আৰু কেনেকৈ স্নান কৰিব, কাক পূজা কৰিব, আৰু কোন কোন নিয়ম-সংযম পালন কৰিব। যম কশ্যপক দয়ালু আচার্য ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কশ্যপ শিক্ষা-নীতি বৰ্ণনা কৰে—যোগ্যক উত্তৰ দিয়া, বাক্য সংযত ৰখা, তথাপি ধৰ্মনিষ্ঠ শিষ্য/উত্তৰাধিকাৰীক অনুৰোধ নথাকিলেও হিতকৰ উপদেশ দিয়া। তাৰ পাছত ৰজাক “মাধৱ স্নান”ৰ বিধি শিকোৱা হয়: প্ৰভাত স্নান, অৰ্ঘ্য, হৰি-পূজা আৰু নৈবেদ্য; আৰু বছৰে বছৰে এই আচৰণ কৰিলে হৰি-ধাম লাভ হয় বুলি কোৱা হয়। শেষত সতর্কবাণী—পবিত্ৰ মাহ ত্যাগ কৰিলে কাম আৰু বাসনা মানুহক পুনৰ ইন্দ্ৰিয়ভোগলৈ টানি নিয়ে।

Adhyaya 101

Glorification of the Month of Vaiśākha (Mādhava): Dawn Bathing, Compassion, and Release from Sin

এই অধ্যায়ত কোৱা হৈছে যে ভোগ-বিলাসত মগ্ন এজন ৰজা কালৰ দৃষ্টিত দেহ ত্যাগ কৰে। যমৰ দূতসকলে তাক ধৰি লৈ যায়, আৰু সি নিজৰ পাপ স্মৰণ কৰি বিলাপ কৰে। তেতিয়া বিষ্ণুৰ দূতসকল উপস্থিত হৈ তাক ধৰ্মবান বুলি ঘোষণা কৰে আৰু কয় যে বৈশাখ মাহৰ উষাকালীন স্নানে তাৰ পাপ ক্ষয় হৈছে; সেয়ে তাক হৰিৰ ধামলৈ লৈ যোৱা উচিত। কিন্তু বিষ্ণুৰ আদেশ অনুসাৰে দূতসকলে তাক নৰকৰ পথৰ ওচৰলৈ লৈ যায়, য’ত সি নৰকত ‘ৰন্ধা’ জীৱসকলৰ ভয়ংকৰ চিঞৰ শুনে। দূতসকলে পাপীৰ গতি আৰু নৰকৰ বিশেষ যাতনাৰ বৰ্ণনা কৰে, নৈতিক পতন আৰু নিষিদ্ধ কৰ্ম—বিশেষকৈ পৰস্ত্ৰী-গমন—ৰ ফল বুলি দেখুৱায়। ৰজাৰ হৃদয়ত দয়া জাগে; সি আনৰ দুখ বৃদ্ধি কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু সাধুৰ কোমল হৃদয়ৰ প্ৰশংসা কৰে। শেষত কোৱা হয় যে নিয়মিত বৈশাখ-আচৰণ—প্ৰাতঃস্নান আৰু বিষ্ণু-উপাসনা—ধৰ্মৰ সাৰ, যি পাপৰ ৰাশি দগ্ধ কৰি মুক্তি দান কৰে।

Adhyaya 102

The Greatness of Vaiśākha: Compassion and the Gift of Merit that Frees Beings from Hell

এই অধ্যায়টি বৈশাখ (মাধৱ) মাহাত্ম্যৰ ভিতৰত যম আৰু হৰি-দূতসকলৰ পৰলোকীয় পৰিপ্ৰেক্ষিতত আৰম্ভ হয়। নৰকত দুখ ভোগ কৰা জীৱসমূহক দেখি এক দয়ালু ৰজা গভীৰ কৰুণাত উদ্বেলিত হয় আৰু অতি ত্যাগময় সংকল্প কৰে—নিজৰ সঞ্চিত পুণ্য অন্যসকলক দান কৰি তেওঁলোকক স্বৰ্গলৈ উঠাব, যদিও নিজে পিছত থাকিব লাগে। হৰি-দূতসকলে ঘোষণা কৰে যে দয়া ধৰ্মক বৃদ্ধি কৰে আৰু দয়াই সৰ্বোচ্চ ধৰ্ম। তাৰ পিছত বৈশাখৰ বিধি-আচাৰসমূহ—স্নান, দান, জপ, হোম আৰু পূজা—ৰ অনন্ত ফলৰ বৰ্ণনা কৰা হয়। বিশেষ বিশেষ দানৰ ফল ভিন্ন ভিন্ন লোকত প্ৰাপ্তি বুলি কোৱা হৈছে: বৰুণলোক, সূৰ্যলোক, ব্ৰহ্মলোক আৰু বিষ্ণুলোক। শেষত হৰিক সাক্ষী কৰি তিনিবাৰ ঘোষণা সহ পুণ্য-সংক্ৰমণ (পুণ্য দান) কৰাৰ বিধান দিয়া হয়। শিবি, দধীচি আৰু সহস্ৰজিত আদি আদৰ্শৰ উল্লেখে পৰহিত-ত্যাগ আৰু দয়াৰ মহিমা দৃঢ় কৰে। ৰজাৰ পুণ্য-দানে নৰকভোগী জীৱসমূহ মুক্ত হৈ দিব্য ৰথ/বিমানত গমন কৰে, আৰু ৰজাই নিজে যোগীসকলৰো দুৰ্লভ এক পৰম অৱস্থা লাভ কৰে।

Adhyaya 103

Glorification of Vaiśākha and the Meditation on Śrī Kṛṣṇa in Vṛndāvana

এই অধ্যায়ত বৈশাখ/মাধৱ-মাহাত্ম্যৰ উপসংহাৰ দিয়া হৈছে। কোৱা হৈছে যে এই বৃত্তান্ত পাঠ আৰু শ্ৰৱণ কৰিলে পাপ নাশ হয় আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ ধাম লাভ হয়। ইয়ম–ব্ৰাহ্মণ সংলাপৰ প্ৰসঙ্গ স্মৰণ কৰাই বছৰে বছৰে ভক্তিভাৱে পবিত্ৰ স্নান, দান আৰু অগ্নিহোম আদি কৰ্ম পুনৰাবৃত্তি কৰি পালন কৰাৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত ঋষিসকলে সূতক সুধে—মাধৱ (বিষ্ণু/কৃষ্ণ) কেনেকৈ সন্তুষ্ট হয়; তেতিয়া বিষয় ধ্যানলৈ গতি কৰে। গৌতমৰ প্ৰশ্নত নাৰদে বৃন্দাৱনৰ উজ্জ্বল ধ্যান শিকায়—কল্পবৃক্ষ, ৰত্নময় মঞ্চ, পদ্মাসন আৰু গোৱাল-বাল, গোপ-গোপী, দেবতা, ঋষি আৰু দিব্য সত্তাসকলৰ মাজত অধিষ্ঠিত মুকুন্দৰ ৰূপ। এইদৰে আচাৰ-অনুষ্ঠান আৰু ধ্যানক একত্ৰ সাধনা ৰূপে দেখুৱাই বিষ্ণুৰ পৰম ধামলৈ যোৱা পথ প্ৰকাশ কৰা হৈছে।

Adhyaya 104

Rules for Purana Listening and Linga Worship; Worship, Writing, and Correct Reading of the Purana Manuscript

ঋষিসকলে সূতক অনুৰোধ কৰে যেন তেওঁ শ্ৰী ৰামৰ আশ্চৰ্য জীৱন-কথা বৰ্ণনা কৰে। কাহিনী অযোধ্যালৈ ঘূৰে: ৰামক দৰ্শন কৰিবলৈ ইচ্ছুক শংকৰ পাৰ্বতীৰ সৈতে আহে। কাশ্যপ আদি ঋষিয়ে তেওঁলোকক সম্ভাষণ কৰে; শম্ভুৱে নিজকে হিমালয়ৰ এজন ব্ৰাহ্মণ বুলি পৰিচয় দি ৰামৰ ওচৰলৈ আগবাঢ়ে। ৰামে সমবেত সকলক সন্মান জনাই কয় যে আপোনালোকৰ আগমনে তেওঁৰ জীৱন আৰু ৰাজধৰ্ম পূৰ্ণতা লাভ কৰিলে। ঋষিসকলে শম্ভুক শাস্ত্ৰ, পুরাণ আৰু যুক্তিতত্ত্বৰ মহাজ্ঞানী বুলি পৰিচয় কৰায়। ৰামে লিঙ্গ-পূজা আৰু তাৰ ভক্তিময় ফল বিষয়ে উপদেশ বিচাৰে, লগতে বিভীষণৰ বন্ধন আৰু ৰামেশ্বৰ-তত্ত্বৰ অৰ্থ লৈ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে। ঋষিসকলে “পুরাণ-জ্ঞাতা”ৰ ওচৰত বিষয়টো সোপান কৰে; শম্ভুৱে সত্য পুরাণিকৰ লক্ষণ, পুরাণ-পাণ্ডুলিপিৰ পূজা-পদ্ধতি (সৰস্বতী আৰাধনাসহ), লিপি/অক্ষৰ-ৰূপ আৰু প্ৰণৱৰ বিধান, পুরাণসমূহৰ তালিকা, আৰু শুদ্ধ, অবিৰোধী পাঠৰ নিয়ম—পাঠদোষ, অশুভ লক্ষণ আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধানসহ—বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰে।

Adhyaya 105

The Greatness of Sacred Ash (Bhasma) and Rules for Śrāddha: Śiva Instructs Rāma

এই অধ্যায়ত মুনিসকলে পবিত্ৰ কাহিনী শুনিবলৈ অনুৰোধ কৰে। শম্ভু/শংকৰ (শিৱ) ৰামক কামনা-ক্রোধৰ নাটকীয় ঘটনা বৰ্ণনা কৰে, য’ত কৃত্যা নামৰ ভয়ংকৰ প্ৰেত-শক্তি উদ্ভৱ হয়; তাৰ পাছত ৰাম আৰু শম্ভু লোকালোকৰ দিশে গৈ দীপ্তিময় নাৰায়ণপুৰত উপস্থিত হয়। তাত বিষ্ণুৱে তেওঁলোকক আদৰ কৰে আৰু ৰামৰ একপত্নী-ব্ৰত পৰোক্ষভাৱে পৰীক্ষিত হৈ প্ৰশংসিত হয়। পিছত শিৱে শ্ৰাদ্ধ-ধৰ্মৰ নিয়ম বুজাই দিয়ে—সূতক আৰু পঞ্জিকা-জটিলতা (অমাৱস্যা, অপৰাহ্ণ, তিথি বৃদ্ধি-হ্ৰাস, কুতুপ আদি) থাকিলে শ্ৰাদ্ধ কেতিয়া স্থগিত, কেতিয়া পুনৰ, আৰু কেতিয়া অন্যৰ দ্বাৰা কৰাব লাগে। পূজাৰ সময় আৰু ফলপ্ৰাপ্তিৰ কথাও কোৱা হয়। তাৰ পিছত ভস্ম-মাহাত্ম্য বিস্তাৰে ঘোষিত হয়—ভস্মৰ ব্যুৎপত্তি, দেহত লেপনৰ স্থান, পাপ-নাশ, ৰক্ষাকাৰিতা, আৰু ধনঞ্জয় বংশ, অৰুন্ধতী-দধীচি, লগতে হৰি–শংকৰৰ মহাসংঘাত-সম্বন্ধীয় কাহিনী। শেষত ফলশ্ৰুতি: এই কথা শুনিলে শুদ্ধি হয় আৰু শিৱধাম লাভ হয়।

Adhyaya 106

The Glory of Vibhūti (Sacred Ash)

শুচিস্মিতা সোধে—ভস্ম (বিভূতি) খোৱা বা স্পৰ্শ কৰিলে কেনেকৈ আয়ু বৃদ্ধি পায় আৰু শুভ পৰলোক লাভ হয়? দধীচি উত্তৰত চিত্ৰগুপ্ত আৰু যমৰ সৈতে জড়িত এক প্ৰাচীন উপাখ্যান ক’বলৈ ধৰে। এজন বিদ্বান ব্ৰাহ্মণ কামদোষত পতিত হয়; পাছত শিৱপূজাৰে বহু পাপ নাশ কৰে, কিন্তু এক বিশেষ অপৰাধ কৰে—শিৱদীপৰ ঘিউ খাই পেলায়—যাৰ কৰ্মাৱশেষ অতি দীৰ্ঘস্থায়ী বুলি ঘোষিত হয়। যমে তাক নৰক আৰু পুনঃপুনঃ কুকুৰ-জন্মৰ দণ্ড দিয়ে। তাৰ পত্নী অৱয়্যয়া নাৰদৰ পথপ্ৰদৰ্শনত প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু পতিব্ৰতা-সাক্ষ্যৰূপে অগ্নিপ্ৰৱেশ-ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি স্বৰ্গ লাভ কৰে, কিন্তু ব্ৰাহ্মণৰ অৱশিষ্ট পাপ ৰৈ যায়। শেষত কুকুৰৰূপে দধীচিৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত পবিত্ৰ বিভূতিত পৰি সি মৃত্যুবৰণ কৰে; শিৱৰ আজ্ঞামতে বিভূতিত/বিভূতিৰ দ্বাৰা মৃত্যু হোৱা ভক্ত যমৰ অধীন নহয়, আৰু সেই কুকুৰক শিৱৰ সন্নিধিলৈ নিয়া হৈ গণসমূহত স্থান দিয়া হয়।

Adhyaya 107

The Greatness of Sacred Ash: Vīrabhadra Revives Gods and Sages

শুচিস্মিতা দধীচিক সোধে—পবিত্ৰ ভস্মে কেনেকৈ কশ্যপ, জমদগ্নি আৰু দেৱতাসকলক ৰক্ষা কৰিলে। দধীচিয়ে শোকৰ পৰ্ব্বতত হোৱা মহা সংকট বৰ্ণনা কৰে, য’ত এক ভয়ংকৰ অগ্নিকাণ্ডে ঋষি আৰু দেৱতাসকলক ভস্ম কৰি পেলায়। তেতিয়া বীৰভদ্ৰ আহি অগ্নিৰ সৈতে মুখামুখি হয় আৰু ভাৰতী/সৰস্বতীৰ উপদেশ অনুসৰি তাক দমন কৰে। তাৰ পাছত ভস্ম আৰু মৃত্যুঞ্জয় মন্ত্র জপ কৰি পতিতসকলক পুনৰুজ্জীৱিত কৰি তোলে। পুনৰুত্থানৰ পাছত এক বৃহৎ সৰ্প আৰু এক শক্তিশালী ৰাক্ষসে পুনৰ বিপদ আনিলে। শিৱে ৰাক্ষসৰ তপস্যাৰ মাজতে বৰ দান কৰে, কিন্তু শেষত দানৱৰ পৰাজয় হয় আৰু সুৰক্ষা পুনঃ স্থাপিত হয়। অধ্যায়ৰ অন্তত বীৰভদ্ৰ-স্মৰণ জপৰ বিধান দিয়া হৈছে, যিয়ে ৰাক্ষস/ব্ৰহ্মৰাক্ষস/পিশাচজনিত উপদ্ৰৱ নাশ কৰে; ফলা-শ্ৰুতিত ভস্মক আয়ু-বর্ধক আৰু পাপ-নাশক বুলি মহিমা কৰা হৈছে।

Adhyaya 108

Procedure for the Origin and Preparation of Sacred Ash (Bhasma)

ৰামে শম্ভু (শিৱ)ক ভস্মৰ উৎপত্তি, মহিমা আৰু ভস্ম ধাৰণ বা দান কৰাৰ পুণ্যফল বিষয়ে সুধে। শিৱে কসমোগনিক উপদেশেৰে ক’লে—সৃষ্টিৰ কাৰ্যত ত্ৰিগুণ (সত্ত্ব, ৰজ, তম) মুখ্য চালক; গুণ-কাৰ্যৰ অনুৰূপে ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–মহেশ্বৰ প্ৰকাশ পায়, কিন্তু শিৱৰ শক্তিদায়ক জ্ঞান অবিহনে তেওঁলোকে গুণসমূহ স্থিৰভাৱে ধাৰণ কৰি সৃষ্টিক্ৰম বজাই ৰাখিব নোৱাৰে। তাৰ পিছত বিৱৰণী ৰীতি-নিয়ম দিয়া হয়: গোবৰ আৰু গোমূত্ৰ নিৰ্দিষ্ট মন্ত্রেৰে পবিত্ৰ কৰি অগ্নিকাৰ্য (হোম) সম্পন্ন কৰা হয়; ইচ্ছা অনুসাৰে বহুদিন ধৰি হোম কৰি ভস্ম প্রস্তুত কৰিব পাৰি। উৎপন্ন ভস্ম মন্ত্রেৰে গ্ৰহণ কৰি, গঙ্গাজল/দুধ আৰু সুগন্ধিৰ সৈতে মিশ্ৰণ কৰাৰ কথাও কোৱা হৈছে। শেষত পঞ্চব্ৰহ্ম-মন্ত্র (ঈশান, তৎপুৰুষ, অঘোৰ, বাম, সদ্যোজাত)ৰে ন্যাস-সদৃশ সংস্কাৰ কৰি “নমঃ শিৱায়” উচ্চাৰণেৰে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰা হয়। এই বিধানে সাধক শুদ্ধ হয়, আৰু এই উপদেশ বক্তা-শ্ৰোতা উভয়ৰ পাপ নাশকাৰী বুলি প্ৰশংসিত।

Adhyaya 109

The Greatness of Sacred Ash (Vibhūti) and the Saving Power of Śiva Worship

শিৱে পাপ-নাশক কাহিনী কৈছে: বিদ্বান কিন্তু ভোগাসক্ত এক ব্ৰাহ্মণ ইক্ষ্বাকু যজ্ঞ, দান, বেদ-শিক্ষা আৰু পুৰাণ-পাঠ ত্যাগ কৰে। মৃত্যুৰ পাছত সি যমৰ সভাত উপস্থিত হয়; দীঘল নৰকযাতনাৰ সতর্কবাণী পায় আৰু প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিবলৈ অলপ সময়ৰ বাবে দেহলৈ ঘূৰাই দিয়া হয়। সি শিৱভক্ত ঋষি জাবালীৰ ওচৰলৈ যায়। জাবালীয়ে বুজাই দিয়ে যে ক্ষুদ্ৰ আয়ুত দীঘল তপস্যা কঠিন, সেয়ে শিৱলিঙ্গ-পূজা, নিত্য পুৰাণ-শ্ৰৱণ আৰু বিভূতি (ভস্ম) ধাৰণেই সৰ্বোত্তম উপায়। কাহিনীত মন্দৰ পৰ্বতৰ দিব্য নগৰী আৰু শিৱৰ যোগময় সভাৰ ৰূপকো আছে, য’ত যম-নিয়ম, প্ৰাণায়াম, ধ্যান আৰু সমাধি সহচৰ ৰূপে বৰ্ণিত। ইক্ষ্বাকুৱে আঠ দিন শিৱ-উপাসনা কৰি প্ৰাণ শিৱত অৰ্পণ কৰি দেহ ত্যাগ কৰে। যমদূত আৰু শৈৱ দূতৰ বিতৰ্কত শিৱভক্তিৰ জয় হয়। শিৱে ফল দান কৰে, কিন্তু লিঙ্গ-নিন্দাৰ পূৰ্বাপৰাধৰ দেহগত চিহ্ন থাকি যায়; শেষত এই অধ্যায় শুনা-পঢ়াৰ পুণ্যফল ঘোষণা কৰা হয়।

Adhyaya 110

The Greatness of Śiva-Worship: From Grief and Anger to Śiva’s Grace (Agniśikha/Jvālāmukha Origin)

ৰামে শম্ভু (শিৱ)ক অগ্নিশিখা নামৰ অগ্নিময় গণৰ পৰিচয় আৰু উৎপত্তি বুজাবলৈ অনুৰোধ কৰে। শিৱে স্তৰবদ্ধ উপাখ্যানৰ মাজেৰে কয়—এজন ক্ষত্ৰিয় ৰজা ক্ষতি, ঋণ আৰু পুত্ৰশোকত ভাঙি পৰি ক্ৰোধ-শোকত ডুব যায়; তেতিয়া তেওঁক শোক সংযম কৰি স্থায়ী কল্যাণৰ পথ ধৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। তেওঁ বাৰাণসীত বশিষ্ঠৰ ওচৰলৈ যায়; বশিষ্ঠে তেওঁক বিশ্বেশ্বৰ শিৱলিঙ্গৰ পূজালৈ পথ দেখুৱায় আৰু সৰল নৈবেদ্যেও মুক্তিৰ কাৰণ হব পাৰে বুলি বুজায়। ইয়াতে লুব্ধক নামৰ এজন শিকারীৰ অতি তীব্ৰ, অনিয়মিত হলেও নিষ্কপট ভক্তি আৰু আত্ম-অৰ্পণ বৰ্ণিত; শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ তেওঁক আত্মীয়সহ শিৱলোকলৈ লৈ যায়। ৰজাই মন্দিৰ-সেৱাৰ ফলত পুনৰ ৰাজত্ব লাভ কৰে, কিন্তু ক্ৰোধত মন্দিৰ দাহ কৰি পাপত পতিত হয়; প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু পুনৰ পূজাৰ দ্বাৰা কৰ্মৰ স্থায়িত্ব আৰু ভক্তিৰ সংশোধনী শক্তি প্ৰকাশ পায়। পাছত গণিকা-প্ৰসঙ্গত অপবাদ আৰু দণ্ডৰ ঘটনা, আৰু বীৰভদ্ৰৰ ঘোষণা সহ জ্বালামুখ/অগ্নিশিখাৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটে। অধ্যায়ৰ উপসংহাৰ—ক্ষমাই ইহলোক-পরলোকত সুখৰ পথ, আৰু যিয়ে নিতৌ এই কাহিনী শুনে তেওঁ শিৱলোক লাভ কৰে।

Adhyaya 111

The Greatness of Śiva’s Names and the Suspension of Yama’s Jurisdiction

ৰাঘৱ (শ্ৰী ৰাম) শম্ভু/মহেশক সোধে—শিৱৰ নামসমূহৰ মহিমা আৰু তৎসংলগ্ন ভক্তিকাৰ্য (পূজা, নমস্কাৰ, দৰ্শন; জল, ধূপ, দীপ আদি অৰ্পণ) কিমান ফলদায়ক? শিৱ ক’লে, এই মহিমা অপৰিমেয়; তথাপি এক অন্তৰ্কথাৰ জৰিয়তে সংক্ষেপে উপদেশ দিয়ে। কথাত বাল-ৰাজা বিধৃত বয়োজ্যেষ্ঠক অৱজ্ঞা কৰি অপৰাধী সঙ্গ লয়, লুটপাটকাৰী আৰু নৰভক্ষী শিকারীলৈ পতিত হয় আৰু শেষত মৃত্যু বরণ কৰে। যমদূতে ফাঁস আৰু দণ্ডেৰে বাঁধিবলৈ আহোঁতেই সেয়া অদৃশ্য শক্তিত ভাঙি নষ্ট হয়; মৃ্ত্যু/যম নিজে উপস্থিত হয়, আৰু বীৰভদ্ৰ আৰু বহ্নিমুখৰ সৈতে সংঘাত ঘটে। শিৱ হস্তক্ষেপ কৰি যম আৰু তাৰ দূতসকলক মুক্ত কৰে আৰু বিধান ঘোষণা কৰে—মৰণক্ষণত ভক্তৰ সৈতে শিৱ-নাম অৱস্থিত থাকে; অসম্পূৰ্ণ উচ্চাৰণো শিৱলোকলৈ গতি দিয়ে। এই ৰক্ষা পঞ্চাক্ষৰী আৰু শতৰুদ্ৰীয় মন্ত্রজপী, ৰুদ্ৰাক্ষ-ভস্মধাৰী, আৰু কাশী আদি পবিত্ৰ তীৰ্থত মৃত্যু হোৱা লোকলৈও বিস্তৃত; এই কাহিনী দৈনিক শ্ৰৱণ কৰাটো পাপনাশক আৰু শিৱপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে।

Adhyaya 112

The Greatness of Śiva’s Name: The Tale of Kalā and Śoṇa, Soma-vrata (Monday vow), and the Testing of Guest-Feeding

শিৱই দেৱৰাতৰ কন্যা কলা আৰু ঋষি শোণৰ এক পৱিত্ৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰিছে। ৰাক্ষস মাৰিচে শোণৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি কলাক প্ৰতাৰণা কৰি অপহৰণ কৰে। মৃত্যুৰ সময়ত কলাৰ শিৱ-পাৰ্বতীৰ প্ৰতি থকা অটল ভক্তিৰ বাবে তেওঁক শিৱলোকলৈ লৈ যোৱা হয়, য’ত দেৱী পাৰ্বতীয়ে তেওঁক নিজৰ সেৱিকা হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। শিৱই ব্যাখ্যা কৰে যে ভগৱানৰ নাম উচ্চাৰণ কৰিলে যমৰ লিখনো খণ্ডন কৰিব পাৰি আৰু অকাল মৃত্যুৰ পৰা ৰক্ষা পাব পাৰি। এই অধ্যায়ত সোমবাৰৰ ব্ৰত (সোম-ব্ৰত) পালন আৰু অতিথি সেৱাৰ মাহাত্ম্যৰ বিষয়েও বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য’ত ব্ৰাহ্মণ অতিথিৰ ৰূপত লোৱা এক পৰীক্ষাৰ কাহিনীও অন্তৰ্ভুক্ত আছে।

Adhyaya 114

Gautama’s Hermitage, the Śiva-liṅga Worship Manual, and the Śiva–Viṣṇu–Hanumān Devotional Drama

ৰামে সহচৰীসকলসহ এক দীপ্তিমান আকাশীয় পুৰুষক দেখি, তেনে মহিমা কোন পুণ্যৰ ফল বুলি শিৱক সুধে। শিৱে গৌতমৰ অসাধাৰণ আশ্ৰম আৰু তাত থকা তপস্যা-সমৃদ্ধ ঐশ্বৰ্যৰ কথা ক’বলৈ ধৰে, য’ত ধৰ্ম আৰু পূজাৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট হয়। তাৰ পাছত অধ্যায়খন শৈৱ পূজা-বিধিৰ এক ঘন সংকলন হৈ উঠে: পূজা-স্থান নিৰ্মাণ, উপকৰণ, অভিষেক, আৱৰণ-তত্ত্ব, অষ্টপদ্ম পাত্ৰিকা, ৰুদ্ৰাক্ষৰ ব্যৱহাৰ, ধূপ-দীপ, নৈবেদ্য, নীৰাজন, তাম্বূল, আৰু সংগীত-নৃত্যকো অৰ্পণ হিচাপে গ্ৰহণ। নাৰদ, বাণ, শুক্ৰ, প্ৰহ্লাদ, বলি আদি মহাসভা আহি পূজা কৰে; তাৰ পিছত মৃত্যু-আৰু-পুনৰুজ্জীৱনৰ নাটকীয় ঘটনা ঘটিয়ে অৱশেষত বৰ লাভ হয়। কথাই শিৱ–বিষ্ণুৰ পাৰস্পৰিক ভক্তি, দেৱলীলা, আৰু হনুমানক আদৰ্শ ভক্ত ৰূপে মহিমান্বিত কৰে। শেষ ভাগত ভস্ম-স্নান, মন্ত্র-ন্যাস, বেদী-আলেখ্য/যন্ত্ৰ, আসন, ধ্যান আৰু ধাৰা-স্নানৰ স্পষ্ট পদ্ধতি দিয়া হয়, যাতে পূজা বাহ্য আচাৰ আৰু অন্তৰ্যোগিক শুদ্ধি—দুয়ো ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Adhyaya 115

The Greatness of the Purāṇas and the Rite of Sacred Listening (Śravaṇa-vidhi)

অধ্যায় ১১৫ত শ্ৰী ৰাম আৰু শম্ভু/শিৱৰ সংলাপৰ মাজেৰে পুৰাণ-প্ৰবচনক এক অনন্য পাপ-নাশক সাধনা বুলি প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে। শিৱে ক’লে—দুষ্ট সঙ্গ পাপ বৃদ্ধি কৰে, কিন্তু সত্য পুৰাণ-জ্ঞানীৰ সান্নিধ্যত বহুদিনৰ সঞ্চিত দোষো বিনাশ হয়। বশিষ্ঠ আৰু অমৰ ৰাক্ষসৰ দৃষ্টান্ত-কথাই ঋষিৰ ৰক্ষাশক্তি আৰু সূক্ষ্ম বিবেচনাবোধ প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত পুৰাণ শ্ৰৱণ-বিদিৰ বিধান দিয়া হৈছে—উপযুক্ত তিথি, নক্ষত্ৰ, কৰণ, লগ্ন, শুদ্ধ স্থান, বক্তাৰ সন্মান, আৰু দৈনিক অবিচ্ছিন্ন পাঠ-শ্ৰৱণ। মহাপাতক পৰ্যন্ত পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্তফল এই শ্ৰৱণত লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত অযোগ্য পাঠক/গ্ৰন্থৰ লক্ষণ, দান-উপহাৰৰ সুপারিশ, আৰু পুৰাণ-উপপুৰাণৰ তালিকা দি কলিযুগত পুৰাণ-শ্ৰৱণক সম্পূৰ্ণ মুক্তি-প্ৰযুক্তি ৰূপে স্থাপন কৰা হৈছে।

Adhyaya 116

Narration of the Primeval-Aeon Ramayana

এই অধ্যায়ত গৌতমী তীৰত শ্ৰী ৰামৰ সন্ধ্যা-ৱন্দনা আৰু তাৰ পাছত সভা-সমাৱেশৰ বৰ্ণনা আছে, য’ত ‘ভিন্ন ৰচনাৰ’ ৰামায়ণক লৈ বিতৰ্ক উঠে। জাম্বৱান ব্ৰহ্মাৰ বংশ-পরম্পৰাৰ পৰা লাভ কৰা ‘প্ৰাচীন ৰামায়ণ’ ক’বলৈ অনুমতি বিচাৰি কাহিনী আৰম্ভ কৰে। দাশৰথৰ অভিযান, একাদশী-দ্বাদশী পূজা-ব্ৰতৰ মাহাত্ম্য, পুত্ৰকামেষ্টি যজ্ঞ আৰু চাৰিও ৰাজকুমাৰৰ জন্ম-নামকৰণৰ কথা তাত উল্লেখিত। তাৰ পাছত ব্ৰহ্ম-ৰাক্ষসৰ প্ৰসঙ্গত প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধান কোৱা হয়—গঙ্গাস্নান আৰু শিৱলৈ বিল্বপত্ৰ অৰ্পণে পাপ-শান্তি। শিক্ষা, বিবাহ-ব্যৱস্থা আৰু মুহূৰ্ত-বিবাদ উঠে; সূৰ্যৰ ‘দেশ-ধৰ্ম অনুসৰি নিয়ম’ নীতিয়ে সেই বিবাদ মীমাংসা কৰে। জনকে শিৱক প্ৰাৰ্থনা কৰি অজগৱ ধনুৰ প্ৰতিজ্ঞা স্থাপন কৰে, আৰু ৰামে ধনু উঠাই সীতাৰ সৈতে বিবাহৰ যোগ্যতা প্ৰকাশ কৰে। কথা সংক্ষেপে বনবাস, বালীবধ আৰু ধৰ্ম-তৰ্ক, হনুমানৰ দূতীয়ালি, লংকা-যুদ্ধ, শিৱ-স্তোত্ৰ, সাগৰ পাৰ হ’বলৈ অজগৱৰ উপায়, ৰাৱণবধ, অভিষেক আৰু শ্ৰৱণ-পাঠৰ ফলশ্ৰুতি পৰ্যন্ত যায়। এই প্ৰাচীন ৰামায়ণ শুনা বা পাঠ কৰিলে পাপ নাশ হয় আৰু মুক্তি লাভ হয় বুলি অধ্যায়ে প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে।

Adhyaya 117

Rama’s Liberation (Ritual Dharma, Atithi-Test, and Śiva’s Revelation)

অধ্যায় ১১৭-ৰ আৰম্ভণিতে আশ্ৰম আৰু বাসস্থানসমূহৰ মনোমোহা বৰ্ণনা আছে। তাৰ পাছত ৰামে শিৱক সঠিক পূজা-পদ্ধতি আৰু অপবিত্ৰ বা অধাৰ্মিকভাৱে আহৰণ কৰা উপকৰণেৰে কৰা অৰ্চনাৰ কৰ্মফল বিষয়ে পৱিত্ৰ উপাখ্যান ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে। শিৱে উদাহৰণ (আকথা–সুশোভনা, পাছত ৰূপক–সম্পাতী, আৰু গণ-উৎপত্তিৰ আন কাহিনী) দি বুজাই দিয়ে যে পূজা সদায় ন্যায়সঙ্গত উপাৰ্জন আৰু নিৰ্দোষ সামগ্ৰীৰে কৰিব লাগে। মুখ্য ঘটনাত ৰামে কৌশল্যাৰ মাসিক শ্রাদ্ধ সম্পন্ন কৰে। সেই সময়ত এজন বৃদ্ধ, দাবিদাৰ অতিথি আহি বিধিত বিঘ্ন ঘটায় আৰু চূড়ান্ত আতিথ্য-ধৰ্ম দাবী কৰে; ৰামৰ গৃহে সকলো দান কৰি অতিথিক তৃপ্ত কৰে। শেষত অতিথি শিৱৰূপে প্ৰকাশ পায়, আৰু পাৰ্বতীয়ে অক্ষয় অন্ন প্ৰকাশ কৰি অন্নদান-মহিমা দেখুৱাই দেৱ-সন্তোষ নিশ্চিত কৰে। অধ্যায়ৰ অন্তত শিৱ–ৰাঘৱ সংলাপ শ্ৰৱণ/পাঠ আৰু পুৰাণ-পাঠকক দান কৰাৰ পুণ্যফল ঘোষণা কৰা হৈছে।