Adhyaya 8
Agastya’s Instruction to Raghunātha (Rāma): Sin, Remorse, and the Aśvamedha Remedy
শেষ–ৱাত্স্যায়নৰ সংলাপ-ফ্ৰেমৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ত অন্তৰ্নিহিত দৃশ্যলৈ গতি হয়, য’ত শ্ৰী ৰাম শোকত অচেতন হৈ পৰে। কুম্ভজন্মা অগস্ত্য মুনিয়ে তেওঁক সান্ত্বনা দি পুনৰ চেতন কৰে। ৰামে ব্ৰাহ্মণ-অপৰাধৰ বাবে বিলাপ কৰে—কাম-প্ৰেৰিত ভুল আৰু পূজনীয় ব্ৰাহ্মণসকলৰ বধৰ স্বীকাৰোক্তি কৰি নৰক আৰু অপৰিবর্তনীয় অশুচিতাৰ আশংকা প্ৰকাশ কৰে। গ্ৰন্থই ব্ৰাহ্মণক বৈদিক ধৰ্মৰ মূল শিকড় বুলি প্ৰতিপন্ন কৰি ধৰ্ম-তত্ত্ব গাঢ় কৰে, তাৰ পিছত আশ্বাস দিয়ে: অগস্ত্য ক’য় যে ৰামৰ দিৱ্য কাৰ্য দুষ্টৰ বিনাশ, সেয়ে দোষ স্থায়ীভাৱে লিপ্ত নহ’ব। কিন্তু ৰামে ইচ্ছাকৃত আৰু অনিচ্ছাকৃত পাপৰ ভেদ দেখুৱাই কয় যে জ্ঞাতসাৰে কৰা অপৰাধৰ বাবে নিশ্চিত প্ৰায়শ্চিত্ত আৱশ্যক। তেতিয়া ঋষিয়ে অশ্বমেধ (ৱাজিমেধ) যজ্ঞৰ বিধান দিয়ে আৰু দিলীপ, মনু, সগৰ, মৰুত্ত, লগতে ইন্দ্ৰৰ শত যজ্ঞৰ উদাহৰণ আনে। ৰামে যজ্ঞ সম্পাদনৰ সংকল্প লয় আৰু পদ্ধতি-নির্দেশ বিচাৰে—নৈৰাশ্যৰ পৰা ধৰ্মীয় পুনৰুদ্ধাৰলৈ অগ্ৰসৰ হয়।
Shlokas
Verse 1
शेष उवाच । वात्स्यायनमुनिश्रेष्ठ कथा पापप्रणाशिनी । ब्रह्मण्यदेवदेवस्य सर्वधर्मैकरक्षितुः
শেষে ক’লে: হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! বাত্স্যায়নৰ এই কথা পাপনাশিনী; ই দেৱদেৱ, ব্ৰাহ্মণভক্তৰ ৰক্ষক, আৰু সকলো ধৰ্মৰ একমাত্ৰ অভিভাৱকৰ বিষয়ে।
Verse 2
राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा कुंभजन्मा तपोनिधिः । शनैःशनैः करेणाशु पस्पर्शाश्रु जगाद च
ৰাজাক মূৰ্ছিত অৱস্থাত দেখি, কুম্ভজন্মা তপোনিধি মুনিয়ে ধীৰে ধীৰে কোমলভাৱে, তৎক্ষণাৎ হাতেদি স্পৰ্শ কৰিলে; আৰু অশ্ৰুসিক্ত হৈ ক’লে।
Verse 3
भो रामाश्वसिहि क्षिप्रं किमर्थमवसीदसि । भवान्दैत्यकुलच्छेत्ता महाविष्णुः सनातनः
হে ৰাম, শীঘ্ৰে ধৈৰ্য ধৰা—কিয় বিষাদত ডুবিছা? তুমি দৈত্যকুল-নাশক, সনাতন মহাবিষ্ণু স্বয়ং।
Verse 4
भूतं भव्यं भवच्चैव जगत्स्थास्नु चरिष्णु च । त्वदृते नास्ति संचारी किमर्थमिह मूर्च्छितः
অতীত, ভবিষ্যৎ আৰু বৰ্তমান—এই জগতও, স্থাবৰ আৰু জংগম—তোমাৰ বিনা একোৱে চলিব নোৱাৰে। তেন্তে ইয়াত কিয় মূৰ্ছিত হৈ পৰিলা?
Verse 5
श्रुत्वा वाक्यं महाराजः कुंभजन्मसमीरितम् । उत्तस्थौ विगलन्नेत्र बाष्पपूरितसन्मुखः
কুম্ভজন্মাই কোৱা বাক্য শুনি মহাৰাজ উঠি দাঁড়াল; চকুৰ পৰা অশ্ৰু ববাইছিল আৰু মুখ অশ্ৰুতে ভৰি উঠিছিল।
Verse 6
उवाच दीनदीनं च विस्पष्टाक्षरविस्तरम् । त्रपाभर नमन्मूर्तिर्ब्रह्मद्रोहपराङ्मुखः
সেইয়ে অতি নম্ৰ আৰু কৰুণ ভাৱে ক’লে, অক্ষৰ স্পষ্ট আৰু বিস্তৃত; লাজৰ ভাৰে দেহ নত, প্ৰণাম কৰি, ব্ৰাহ্মণ (আৰু ব্ৰহ্মা)ৰ প্ৰতি বৈৰভাৱ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 7
श्रीराम उवाच । अहो मे पश्यता ज्ञानं विमूढस्य दुरात्मनः । यद्ब्राह्मणकुले रूढं हतवान्कामलोलुपः
শ্ৰীৰাম ক’লে: হায়! জ্ঞান থাকিলেও মই—মোহগ্ৰস্ত দুষ্টচিত্ত—কামনাৰ বশ হৈ ব্ৰাহ্মণকুলত উদ্ভূত এজনক বধ কৰিলোঁ।
Verse 8
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघनाथस्यागस्त्योपदेशोनामाष्टमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী পদ্ম পুৰাণৰ পাতাল খণ্ডত, শেষ আৰু বাৎস্যায়নৰ সংবাদত, ৰঘুনাথৰ অশ্বমেধ প্ৰসংগত 'অগস্ত্যৰ উপদেশ' নামৰ অষ্টম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 9
इक्ष्वाकूणां कुले जातु ब्राह्मणो न दुरुक्तिभाक् । ईदृशं कुर्वता कर्म मयैतत्सुकलंकितम्
ইক্ষ্বাকু বংশত কেতিয়াও ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰতি কটু বচন ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল। এনে কৰ্ম কৰি মই এই বংশত এক গভীৰ কলংক লেপন কৰিলোঁ।
Verse 10
ये ब्राह्मणास्तु पूजार्हा दानसम्मानभोजनैः । ते मया निहता विप्राः शरसंघातसंहितैः
যিসকল ব্ৰাহ্মণ দান, সন্মান আৰু ভোজনৰ দ্বাৰা পূজাৰ যোগ্য আছিল, সেই পূজনীয় বিপ্ৰসকলক মই শৰবৃষ্টিৰ দ্বাৰা নিধন কৰিলোঁ।
Verse 11
कांल्लोकान्नु गमिष्यामि कुंभीपाकोऽपि दुःसहः । न तादृशं तीर्थमस्ति यन्मां पावयितुं क्षमम्
মই কোন লোকলৈ যাম? কুম্ভীপাক নৰকো অসহনীয়। এনে কোনো তীৰ্থ নাই যিয়ে মোক পবিত্ৰ কৰিবলৈ সক্ষম।
Verse 12
न यज्ञो न तपो दानं न वा चैव व्रतादिकम् । यत्तु वै ब्राह्मणद्रोग्धुर्ममपावनतारकम्
যজ্ঞ, তপস্যা, দান বা ব্ৰত আদি একোৱেই মোৰ পবিত্ৰকাৰী হ’ব নোৱাৰে। যিজন ব্ৰাহ্মণৰ দ্ৰোহী, তেওঁৰ বাবে এইবোৰৰ কোনো মূল্য নাই।
Verse 13
यैः कोपितं ब्रह्मकुलं नरैर्निरयगामिभिः । ते नरा बहुशो दुःखं भोक्ष्यंति निरयं गताः
যিসকল নৰকগামী মানুহে ব্ৰাহ্মণ-কুলক ক্ৰুদ্ধ কৰিছে, সেইসকল নৰকলৈ গৈ বাৰে বাৰে বহু দুখ ভোগ কৰিব।
Verse 14
वेदा मूलं तु धर्माणां वर्णाश्रमविवेकिनाम् । तन्मूलं ब्राह्मणकुलं सर्ववेदैकशाखिनः
বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ কৰ্তব্য সঠিকভাৱে বিবেচনা কৰা লোকসকলৰ বাবে বেদেই ধৰ্মৰ মূল; আৰু সেই বৈদিক ধৰ্মৰ মূল হৈছে ব্ৰাহ্মণ-কুল—যিসকল বেদৰ একেটা শাখাত একাগ্ৰ।
Verse 15
मूलच्छेत्तुर्ममौद्धत्यात्को लोकोनु भविष्यति । किमद्यकरणीयं वै येन मे हि शिवं भवेत्
মোৰ অহংকাৰৰ বাবে মই মূলতেই আঘাত কৰিলোঁ—এতিয়া মোৰ গতি কোন লোকত হ’ব? আজি মই কি কৰোঁ, যাতে মোৰ ওপৰত সত্যই শিৱকৃপাৰ মঙ্গল নেমে আহে?
Verse 16
शेष उवाच । विलपंतं भृशं रामं राजेंद्रं रघुपुंगवम् । मायामनुष्यवपुषं कुंभजन्माब्रवीद्वचः
শেষে ক’লে: ৰঘুবংশৰ শিৰোমণি, ৰাজাধিৰাজ ৰাম অতি বিষাদে বিলাপ কৰোঁতে, ঘটজন্মা ঋষিয়ে মায়াৰে মানুহ-দেহ ধাৰণ কৰা সেই প্ৰভুক বচন ক’লে।
Verse 17
अगस्त्य उवाच । मा विषादं महाधीर कुरु राजन्महामते । न ते ब्राह्मणहत्या स्याद्दुष्टानां नाशमिच्छतः
অগস্ত্য ক’লে: হে মহাধীৰ, হে উচ্চবুদ্ধিসম্পন্ন ৰাজন, বিষাদ নকৰিবা। দুষ্টসকলৰ বিনাশ কামনা কৰোঁতে তোমাৰ ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ দোষ নাহিব।
Verse 18
त्वं पुराणः पुमान्साक्षादीश्वरः प्रकृतेः परः । कर्ता हर्ताऽविता साक्षी निर्गुणः स्वेच्छया गुणी
তুমিয়েই আদিপুৰুষ পৰমেশ্বৰ, সাক্ষাৎ ঈশ্বৰ, প্ৰকৃতিৰ ওপৰত। তুমি কৰ্তা, সংহাৰক, ৰক্ষক আৰু সাক্ষী; নিৰ্গুণ হৈয়ো নিজ ইচ্ছাত গুণধাৰী ৰূপে প্ৰকাশ পাওঁ।
Verse 19
सुरापो ब्रह्महत्याकृत्स्वर्णस्तेयी महाघकृत् । सर्वे त्वन्नामवादेन पूताः शीघ्रं भवंति हि
মদ্যপ, ব্ৰাহ্মণহত্যাকাৰী, সোণ চোৰ আৰু মহাপাপী—সকলোয়ে তোমাৰ নাম উচ্চাৰণ কৰিলেই নিশ্চয় শীঘ্ৰে পবিত্ৰ হৈ পৰে।
Verse 20
इयं देवी जनकजा महाविद्या महामते । यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्ता यास्यंति सद्गतिम्
এই দেৱী—জনকৰ কন্যা—হে মহামতি, মহাবিদ্যা। যাৰ কেৱল স্মৰণমাত্ৰে মুক্তজনসকলে সদ্গতি, পৰম মঙ্গল পথ লাভ কৰে।
Verse 21
रावणोऽपि न वै दैत्यो वैकुंठे तव सेवकः । ऋषीणां शापतोऽवाप्तो दैत्यत्वं दनुजांतक
ৰাৱণো আচলতে দৈত্য নাছিল; বৈকুণ্ঠত সি তোমাৰ সেৱক আছিল। ঋষিসকলৰ শাপৰ ফলত, হে দনুজান্তক, সি দৈত্যত্ব লাভ কৰিলে।
Verse 22
तस्यानुग्रहकर्ता त्वं न तु हंता द्विजन्मनः । एवं संचिंत्य मा भूयो निजं शोचितुमर्हसि
তুমি সেই দ্বিজৰ অনুগ্ৰহকাৰী, হত্যাকাৰী নহয়। এইদৰে চিন্তা কৰি, তুমি পুনৰ নিজকে লৈ শোক কৰা উচিত নহয়।
Verse 23
इति श्रुत्वा ततो वाक्यं रामः परपुरंजयः । उवाच मधुरं वाक्यं गद्गदस्वरभाषितम्
এই বাক্য শুনি, ৰাম—শত্ৰুনগৰ-বিজয়ী—মধুৰ বাক্য ক’লে; আবেগে গলা ৰুদ্ধ হৈ উঠিল।
Verse 24
श्रीराम उवाच । पातकं द्विविधं प्रोक्तं ज्ञाताज्ञातविभेदतः । ज्ञातं यद्बुद्धिपूर्वं हि अज्ञातं तद्विवर्जितम्
শ্ৰী ৰামে ক’লে: পাপ দুবিধ—জানিতে কৰা আৰু অজানিতে কৰা। যি বুদ্ধিপূৰ্বক ইচ্ছাৰে কৰা, সেয়াই ‘জানিত’; অজানিতে কৰা তাত অন্তৰ্ভুক্ত নহয়।
Verse 25
बुद्धिपूर्वं कृतं कर्म भोगेनैव विनश्यति । नश्येदनुशयादन्यदिदं शास्त्रविनिश्चितम्
বুদ্ধিপূৰ্বক কৰা কৰ্ম ভোগ কৰিলেহে ক্ষয় হয়। কিন্তু আন এক প্ৰকাৰ কৰ্ম অনুশোচনাৰে নাশ হয়—এইয়াই শাস্ত্ৰৰ স্থিৰ সিদ্ধান্ত।
Verse 26
कुर्वतो बुद्धिपूर्वं मे ब्रह्महत्यां सुनिंदिताम् । न मे दुःखापनोदाय साधुवादः सुसंमतः
যিহেতু মই বুদ্ধিপূৰ্বক অতি নিন্দিত ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ পাপ কৰিছোঁ, সেয়ে মোৰ দুখ দূৰ কৰিবলৈ সাধুসকলৰ প্ৰশংসাবাক্য মোৰ মতে গ্রহণীয় নহয়।
Verse 27
प्रब्रूहि तादृशं मह्यं यादृशं पापदाहकम् । व्रतं दानं मखं किंचित्तीर्थमाराधनं महत्
মোক তেনে উপায় কোৱা যি পাপ দগ্ধ কৰে—ব্ৰত হওক, দান হওক, কোনো যজ্ঞ হওক, বা কোনো মহাতীৰ্থৰ আৰাধনা হওক।
Verse 28
येन मे विमला कीर्तिर्लोकान्वै पावयिष्यति । पापाचाराप्तकालुष्यान्ब्रह्महत्याहतप्रभान्
যাৰ দ্বাৰা মোৰ নিৰ্মল কীৰ্তি নিশ্চয়েই জগতসমূহক পবিত্ৰ কৰিব—পাপাচাৰে কলুষিত আৰু ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পাপে যাৰ দীপ্তি নিস্তেজ হোৱা লোকসকলকো।
Verse 29
शेष उवाच । इत्युक्तवंतं तं रामं जगाद स तपोनिधिः । सुरासुरनमन्मौलि मणिनीराजितांघ्रिकम्
শেষে ক’লে: এইদৰে ৰামক সম্বোধন কৰি, তপস্যাৰ ভঁৰাল সেই মহামুনি তেওঁক ক’লে—সেই ৰামক, যাৰ পদযুগল মণিৰ দীপ্তিৰে উজ্জ্বল, আৰু যাৰ শিৰত দেৱ-অসুৰ উভয়ে নতমস্তক হয়।
Verse 30
शृणु राम महावीर लोकानुग्रहकारक । विप्रहत्यापनोदाय तव यद्वचनं ब्रुवे
শুনা, হে ৰাম মহাবীৰ, লোককল্যাণকাৰী। ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পাপ অপনোদন কৰিবলৈ মই তোমাক ক’ব খোজোঁ—তুমি যি বাক্য উচ্চাৰণ কৰিবা।
Verse 31
सर्वं स पापं तरति योऽश्वमेधं यजेत वै । तस्मात्त्वं यज विश्वात्मन्वाजिमेधेन शोभिना
যি কোনোবাই নিশ্চয় অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰে, সি সকলো পাপৰ ওপৰে পাৰ হয়। সেয়ে, হে বিশ্বাত্মা, তুমি শোভাময় বাজিমেধ (অশ্ব-যজ্ঞ) সম্পাদন কৰা।
Verse 32
सप्ततंतुर्महीभर्त्रा त्वया साध्यो मनीषिणा । महासमृद्धियुक्तेन महाबलसुशालिना
হে মনীষী, মহাসমৃদ্ধিসম্পন্ন, মহাবলশালী আৰু সুশীল—তুমি মহীভৰ্তা (ৰাজা)ৰ বাবে ‘সপ্ততন্তু’ কৰ্ম সম্পাদন কৰিবলৈ সক্ষম।
Verse 33
स वाजिमेधो विप्राणां हत्यायाः पापनोदनः । कृतवान्यं महाराजो दिलीपस्तव पूर्वजः
ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পাপ নাশ কৰা সেই অশ্বমেধ যজ্ঞ তোমাৰ পূৰ্বপুৰুষ মহাৰাজ দিলীপে সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 34
शतक्रतुः शतं कृत्वा क्रतूनां पुरुषर्षभः । पदमापामरावत्यां देवदैत्यसुसेवितम्
শতক্ৰতু ইন্দ্ৰ, মানুহৰ মাজত বৃষভসম, শত যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি অমৰাৱতীত দেব-দৈত্যে সন্মান কৰি সেৱা কৰা সেই পূজ্য পদ লাভ কৰিলে।
Verse 35
मनुश्च सगरो राजा मरुत्तो नहुषात्मजः । एते ते पूर्वजाः सर्वे यज्ञं कृत्वा पदं गताः
মনু, ৰজা সগৰ, আৰু নহুষৰ পুত্ৰ মৰুত্ত—এই সকলো তোমাৰ পূৰ্বপুৰুষ; যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি তেওঁলোকে পৰম পদ লাভ কৰিলে।
Verse 36
तस्मात्त्वं कुरु राजेंद्र समर्थोऽसि समंततः । भ्रातरो लोकपालाभा वर्तंते तव भावुकाः
সেয়ে, হে ৰাজেন্দ্ৰ, তুমি কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হওঁক; সকলো দিশে তুমি সম্পূৰ্ণ সক্ষম। তোমাৰ ভ্ৰাতৃসকল লোকপালসম, তোমাৰ প্ৰতি ভক্তিভাৱে স্থিত।
Verse 37
इत्युक्तमाकर्ण्य मुनेः स भाग्यवान् रघूत्तमो ब्राह्मणघातभीतः । पप्रच्छ यागे सुमतिं चिकीर्षन्विधिं पुरावित्परिगीयमानः
মুনিৰ এই বাক্য শুনি, ভাগ্যবান ৰঘুবংশৰ শ্ৰেষ্ঠজন—ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পাপত ভীত—যজ্ঞ কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ, প্ৰাচীন ঋষিসকলে গীত কৰা বিধি অনুসাৰে সুমতিক বিধান সুধিলে।