Adhyaya 49: Primordial Human Creation, the Rise of Desire, and the Origins of Settlements, Measures, and Agriculture
मानुषसृष्टिवर्णनम् (Mānuṣa-sṛṣṭi-varṇanam)
Cosmic Dissolution
এই অধ্যায়ত আদিম মানৱসৃষ্টিৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। আৰম্ভণিতে মানুহ নিৰিচ্ছা, সমভাবী আৰু শান্ত আছিল; পাছত কালক্ৰমে কামনা আৰু ইচ্ছাৰ উদয় হৈ স্বত্ববোধ, সঞ্চয় আৰু পৰিগ্ৰহ বৃদ্ধি পায়। তেতিয়া গাঁও-নগৰ আদি বসতি গঢ় লৈ উঠে, ভূমিৰ সীমা নিৰ্ধাৰিত হয়, তোল-মাপ আৰু পৰিমাপৰ প্ৰমাণ স্থাপিত হয়, আৰু কৃষিৰ আৰম্ভণি হয়—বীজ বপন, ধান্য সঞ্চয় আদি জীৱন-নিয়ম স্থিৰ হয়।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 49
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सृष्टिप्रकारणनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । ऊनपञ्चाशोऽध्यायः- ४९ । क्रौष्टुकिरुवाच । अर्वाक्स्रोतस्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन् ! विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा समसृजद्यथा ॥
এইদৰে শ্ৰীমাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণত ‘সৃষ্টি-প্ৰকাৰ’ নামৰ অষ্টচত্বাৰিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া নবচত্বাৰিংশ অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ক্রৌষ্টুকিয়ে ক’লে— “আপুনি মানৱ সৃষ্টিৰ প্ৰবাহ (অৰ্বাক্-স্ৰোতস্) বৰ্ণনা কৰিলে; হে ব্রাহ্মণ, ব্রহ্মাই তাক কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিলে, বিস্তাৰে কওক।”
Verse 2
यथा च वर्णानसृजद्यद् गुणाश्च महामते । यच्च येषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां वदस्व तत् ॥
হে মহামতি, তেওঁ কেনেকৈ বৰ্ণসমূহ সৃষ্টি কৰিলে আৰু তদনুৰূপ কোন কোন গুণ আছে—সেয়া ব্যাখ্যা কৰা; আৰু ব্ৰাহ্মণাদি পৰা আৰম্ভ কৰি তেওঁলোকৰ বাবে শাস্ত্ৰবিহিত কৰ্মধৰ্মো কোৱা।
Verse 3
मार्कण्डेय उवाच । ब्रह्मणः सृजतः पूर्वं सत्याभिध्यायिनस्तथा । मिथुनानां सहस्रं तु मुखात् सोऽथासृजन् मुने ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সৃষ্টিৰ আদিতে ব্ৰহ্মাই নিজৰ মুখৰ পৰা এক সহস্ৰ যুগল উৎপন্ন কৰিলে; তেওঁলোক সত্যধ্যানী (সত্যাভিধ্যায়ী) আছিল।
Verse 4
जातास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः स्वतेजसः । सहस्रमन्यद् वक्षस्तः मिथुनानां ससर्ज ह ॥
যিসকল জন্মিল তেওঁলোক সত্ত্বপ্ৰধান আছিল আৰু নিজৰ তেজে দীপ্ত আছিল। তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ বক্ষৰ পৰা আৰু এক সহস্ৰ যুগল সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 5
ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः । ससर्जान्यत् सहस्रं तु द्वन्द्वानामूरुतः पुनः ॥
তেওঁলোক সকলেই ৰজঃপ্ৰধান আছিল—বলৱানও আৰু ক্ৰোধপ্ৰৱণও। পুনৰ তেওঁ নিজৰ ঊৰুৰ পৰা আৰু এক সহস্ৰ যুগল সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 6
रजस्तमोभ्यामुद्रिक्ता ईहाशीला स्तु ते स्मृताः । पद्भ्यां सहस्रमन्यच्च मिथुनानां ससर्ज ह ॥
তেওঁলোক ৰজঃ-তমঃ উভয়প্ৰধান বুলি স্মৃত, আৰু শ্ৰমমুখী স্বভাৱৰ আছিল। তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ পদদ্বয়ৰ পৰা আৰু এক সহস্ৰ যুগল সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 7
उद्रिक्तास्तमसा सर्वे निःश्रीका ह्यल्पचेतसः । ततः संहर्षमाणास्ते द्वन्द्वोत्पन्नास्तु प्राणिनः ॥
সকলো তমসে আচ্ছন্ন, তেজহীন আৰু অল্পবুদ্ধি আছিল। তাৰ পিছত হর্ষ-উত্তেজনাত প্ৰেৰিত হৈ জীৱসমূহ দ্বৈতৰূপে, যুগল-যুগলকৈ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 8
अन्योन्यहृर्च्छ्याविष्टा मैथुनायोपचक्रमुः । ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः ॥
পৰস্পৰ আকাঙ্ক্ষাত আবিষ্ট হৈ তেওঁলোকে মৈথুনত প্ৰবৃত্ত হ’ল। তেতিয়াৰ পৰাই এই কল্পত নৰ-নাৰী যুগলৰ উৎপত্তি আৰম্ভ হ’ল।
Verse 9
मासि मास्यर्तवं यत्तु न तदासीत्तु योषिताम् । तस्मात्तदा न सुषुवुः सेवितैरपि मैथुनैः ॥
সেই সময়ত নাৰীৰ মাসিক ৰজঃপ্ৰবাহ/ঋতুচক্ৰ নাছিল। সেয়ে মৈথুন কৰা হলেও তেতিয়া সন্তান জন্ম নাছিল।
Verse 10
आयुषोऽन्ते प्रसूयन्ते मिथुनान्येव ताः सकृत् । ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन् मिथुनानां हि सम्भवः ॥
আয়ুৰ অন্তত সেই নাৰীসকলে প্ৰসৱ কৰিলে—কেৱল এবাৰ—আৰু সেয়াও যুগলেই। তেতিয়াৰ পৰাই এই কল্পত যুগল-সৃষ্টি প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 11
ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते सकृत् । शब्दादिर्विषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणः ॥
সেই জীৱসমূহ ধ্যানৰ দ্বাৰা—কেৱল মনৰ শক্তিৰে—এবাৰেই সন্তান উৎপন্ন কৰে। শব্দাদি বিষয়সমূহ শুদ্ধ; প্ৰতিটোতে পাঁচ লক্ষণ বিদ্যমান।
Verse 12
इत्येषा मानुषी सृष्टिर्या पूर्वं वै प्रजापतेः । तस्यान्ववायसम्भूता यैरिदं पूरितं जगत् ॥
এইয়েই সেই মানৱ-সৃষ্টি, যি পূৰ্বতে প্ৰজাপতিৰ আছিল। তাৰ বংশ-পরম্পৰাত জন্ম লোৱা প্ৰজাসকলৰ দ্বাৰা এই জগত পূৰ্ণ হ’ল।
Verse 13
सरित्सरः समुद्रांश्च सेवन्ते पर्वतानपि । तास्तदा ह्यल्पशीतोष्णा युगे तस्मिंश्चरन्ति वै ॥
তেওঁলোকে নদী, সৰোবৰ, সাগৰ আৰু পৰ্বতসমূহত বিচৰণ কৰিছিল। সেই যুগত শীত-উষ্ণৰ তীব্ৰতা অতি সামান্য আছিল।
Verse 14
तृप्तिं स्वाभाविकीं प्राप्ता विषयेषु महामते । न तासां प्रतिघातोऽस्ति न द्वेषो नापि मत्सरः ॥
হে মহামতি, তেওঁলোকে ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ বিষয়ে স্বাভাৱিক সন্তোষ লাভ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মাজত ন বাধা, ন বিবাদ—ন দ্বেষ, ন ঈৰ্ষ্যা।
Verse 15
पर्वतोदधिसेविन्यो ह्यनिकेतास्तु सर्वशः । ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः ॥
তেওঁলোকে পৰ্বত আৰু সাগৰ আশ্ৰয় কৰিছিল, আৰু ক’তো স্থিৰ নিবাস নাছিল। কামনাহীনভাৱে বিচৰণ কৰি, মন সদায় প্ৰসন্ন আছিল।
Verse 16
पिशाचोरगरक्षांसि तथा मत्सरिणो जनाः । पशवः पक्षिणश्चैव नक्रा मत्स्याः सरीसृपाः ॥
পিশাচ, সৰ্প আৰু ৰাক্ষস, লগতে ঈৰ্ষ্যাপৰায়ণ মানুহ; পশু আৰু পক্ষীও; কুমিৰ, মাছ আৰু সৰীসৃপসমূহ (উৎপন্ন/বিদ্যমান হ’ল)।
Verse 17
अवारका ह्यण्डजा वा ते ह्यधर्मप्रसूतयः । न मूलफलपुष्पाणि नार्तवा वत्सराणि च ॥
তেওঁলোক ভোগত নিৰাবৰণ আছিল আৰু অণ্ডজ; নিশ্চয় অধৰ্মজাত। আহাৰৰ বাবে ন মূল, ন ফল, ন পুষ্প আছিল; আৰু ৰজঃপ্ৰবৃত্তি-লক্ষণযুক্ত ঋতুচক্ৰো নাছিল।
Verse 18
सर्वकालसुखः कालो नात्यर्थं घर्मशीतता । कालेन गच्छता तेषां चित्रा सिद्धिरजायत ॥
কাল সদায় সুখদ আছিল; ন অতিউষ্ণ, ন অতিশীত। তেওঁলোকৰ বাবে সময় আগবাঢ়ি যেতিয়া গ’ল, তেতিয়া আশ্চৰ্য সিদ্ধিসমূহ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 19
ततश्च तेषां पूर्वाह्ने मध्याह्ने च वितृप्तता । पुनस्तथेच्छतां तृप्तिरनायासेन साभवत् ॥
তেতিয়া তেওঁলোক পূৰ্বাহ্নে আৰু মধ্যাহ্নে তৃপ্ত হৈছিল; আৰু পুনৰ যিসকলৰ ইচ্ছা হৈছিল, তেওঁলোকৰ বাবেও তেনেদৰে—অনায়াসে—তৃপ্তি উদ্ভৱ হৈছিল।
Verse 20
इच्छताञ्च तथायासो मनसः समजायत । अपां सौक्ष्म्यं ततस्तासां सिद्धिर्नानारसोल्लसा ॥
আৰু যিসকলৰ ইচ্ছা হৈছিল, তেওঁলোকৰ বাবে তেনেদৰে মনৰ প্ৰয়াসো জাগিল। তেতিয়া তেওঁলোকৰ বাবে জলৰ সূক্ষ্মতা প্ৰকাশ পালে, আৰু নানাৰস-দীপ্ত এক সিদ্ধিও উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 21
समजायत चैवान्या सर्वकामप्रदायिनी । असंस्कार्यैः शरीरैश्च प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः ॥
আৰু আন এটা সিদ্ধিও উদ্ভৱ হ’ল, যি সকলো কামনা প্ৰদানকাৰী। সেই সত্ত্বসমূহৰ দেহে কোনো সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজন নাছিল; আৰু তেওঁলোকৰ সন্তান-সন্ততি স্থিৰ যৌৱনতেই অৱস্থিত থাকিল।
Verse 22
तासां विना तु संकल्पं जायन्ते मिथुनाः प्रजाः । समं जन्म च रूपं च म्रियन्ते चैव ताः समम् ॥
তেওঁলোকৰ কোনো সংকল্প নথাকিলেও যুগল-সন্তান জন্মিল। তেওঁলোকৰ জন্ম আৰু ৰূপ একে আছিল, আৰু মৃত্যুয়ো একেদৰে সমান হৈছিল।
Verse 23
अनिच्छाद्वेषसंयुक्ता वर्तन्ते तु परस्परम् । तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमताṃ विना ॥
তেওঁলোকে পৰস্পৰৰ মাজত বাস কৰি কামনা আৰু বিদ্বেষৰ পৰা মুক্ত আছিল। ৰূপ আৰু আয়ুত সকলো সমান; নীচ-উচ্চৰ কোনো ভেদ নাছিল।
Verse 24
तत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । आयुः प्रमाणं जीवन्ति न च क्लेशाद्विपत्तयः ॥
তেওঁলোকৰ আয়ুৰ পৰিমাণ আছিল চাৰি হাজাৰ মানৱ-বছৰ। তেওঁলোকে সেই পূৰ্ণ সময় জীয়াই থাকিল, আৰু ব্যাধি আদি ক্লেশৰ পৰা কোনো দুৰ্ভাগ্য নাছিল।
Verse 25
क्वचित् क्वचित् पुनः साभूत् क्षितिर्भाग्येन सर्वशः । कालेन गच्छता नाशमुपयान्ति यथा प्रजाः ॥
কেতিয়াবা পুনৰ পৃথিৱী সৌভাগ্যবশতঃ সম্পূৰ্ণ সমৃদ্ধ হৈ উঠিছিল; কিন্তু কাল আগবাঢ়িলে তেওঁলোক বিনাশলৈ যায়—যেনে প্ৰাণী যায়।
Verse 26
तथा ताः क्रमशो नाशं जग्मुः सर्वत्र सिद्धयः । तासु सर्वासु नष्टासु नभसः प्रच्युताः नराः ॥
এইদৰে সকলো ঠাইতে সেই সিদ্ধিসমূহ ধীৰে ধীৰে বিনষ্ট হ’ল। যেতিয়া সেয়া সকলো নষ্ট হ’ল, তেতিয়া মানুহ আকাশৰ পৰা তললৈ পতিত হ’ল।
Verse 27
प्रायशः कल्पवृक्षास्ते संभूता गृहम्-संज्ञिताः । सर्वे प्रत्युपभोगाश्च तासां तेभ्यः प्रजायते ॥
বেছিভাগতে সেই কামনা-পূৰণকাৰী গছবোৰ ‘গৃহ’ নামে পৰিচিত হ’ল। সেইবোৰৰ পৰাই সেই লোকসকলৰ বাবে তৎক্ষণাৎ ভোগ্য সকলো বস্তু উৎপন্ন হৈছিল।
Verse 28
वर्तयन्ति स्म तेभ्यस् तास् त्रेतायुगमुखे तदा । ततः कालेन वै रागस् तासाम् आकस्मिकोऽभवत् ॥
এইদৰে ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিতে তেওঁলোকে সেই (গছ-গৃহ)ৰ আশ্ৰয়ে জীৱন যাপন কৰিছিল। পাছত কালক্ৰমে তেওঁলোকৰ মাজত হঠাৎ ৰাগ/কামনা উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 29
मासि मास्य् आर्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिः पुनः पुनः । रागोत्पत्त्या ततस् तासां वृक्षास् ते गृहम्-संज्ञिताः ॥
মাহে মাহে ঋতুস্ৰাৱ উদয় হোৱাৰ লগে লগে পুনঃ পুনঃ গৰ্ভধাৰণ ঘটিবলৈ ধৰিলে। তাৰ পাছত কামনা জাগি উঠাত তেওঁলোকে সেই গছবোৰক ‘গৃহ’ বুলি গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 30
ब्रह्मन् अन्वपरेषां तु पेतुः शाखा महीरुहाम् । वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्व् आभरणानि च ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, আনসকলৰ বাবে মহাগছৰ ডালবোৰ নিজে নিজে সৰি পৰিছিল। বস্ত্ৰ উৎপন্ন হৈছিল, আৰু সিহঁতৰ ফলত অলংকাৰো প্ৰকাশ পাইছিল।
Verse 31
तेष्व् एव जायते तेषां गन्धवर्णरसान्वितम् । अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु ॥
সেই (গছ)বোৰতেই তেওঁলোকৰ বাবে মধু উৎপন্ন হৈছিল—সুগন্ধ, বৰ্ণ আৰু স্বাদে সমৃদ্ধ; মৌমাছিবিহীন; মহাবীৰ্যসম্পন্ন; প্ৰতিটো সৰু কোষত।
Verse 32
तेन वा वर्तयन्ति स्म मुखे त्रेयायुगस्य वै । ततः कालान्तरेणैव पुनर् लोभान्वितास् तु ताः ॥
সেই মধুৰ দ্বাৰাই তেওঁলোকে নিশ্চয় ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিতে জীৱিত আছিল। তাৰ পাছত কিছু কাল অতিবাহিত হ’লে তেওঁলোকে পুনৰ লোভত আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 33
वृक्षांस् ताः पर्यगृह्णन्त ममत्वाविष्टचेतसः । नेशुस् तेनापचारेण तेऽपि तासां महीरुहाः ॥
‘মোৰ’ বোধে গ্ৰস্ত মন লৈ তেওঁলোকে সেই গছবোৰ দখল কৰিবলৈ/নিজৰ বুলি দাবী কৰিবলৈ ধৰিলে। আৰু সেই মহাবৃক্ষসমূহ সেই দুষ্কৰ্মত আঘাত পাই ক্ৰুদ্ধ হৈ প্ৰতিবাদত ক্ৰন্দন কৰিলে।
Verse 34
ततो द्वन्द्वान्य् अजायन्त शीतोष्णक्षुन्मुखानि वै । तास् तद्-द्वन्द्वोपघातार्थं चक्रुः पूर्वं पुराणि तु ॥
তাৰ পাছত শীত-উষ্ণ, ক্ষুধা আদি দ্বন্দ্ব উদ্ভৱ হ’ল। সেই দ্বন্দ্বজনিত ক্লেশ নিবারণৰ বাবে তেওঁলোকে প্ৰথমে নগৰ/দুৰ্গবেষ্টিত বসতি নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 35
मरुधन्वसु दुर्गेषु पर्वतेषु दरीषु च । संश्रयन्ति च दुर्गाणि वार्क्षं पार्वतम् औदकम् ॥
তেওঁলোকে মৰুভূমি, পৰ্বত আৰু গুহাৰ দুৰ্গসমূহত শৰণ ল’লে; আৰু কাঠ/বৃক্ষৰ দুৰ্গ, গিৰিদুৰ্গ আৰু জলবেষ্টিত দুৰ্গসমূহৰ আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 36
कृत्रिमं च तथा दुर्गं मित्वा मित्वात्मनोऽङ्गुलैः । मानार्थानि प्रमाणानि तास् तु पूर्वं प्रचक्रिरे ॥
সেইদৰে তেওঁলোকে নিজৰ আঙুলিৰে মেপি কৃত্ৰিম দুৰ্গসমূহৰ পৰিমাপ নিৰ্ধাৰণ কৰিলে। আৰু পৰিমাণ নিৰ্ণয়ৰ বাবে তেওঁলোকে প্ৰথমে মাপৰ মানদণ্ড (প্ৰমাণ) স্থাপন কৰিলে।
Verse 37
परमाणुः परं सूक्ष्मं त्रसरेणुर्महीरजः । बालाग्रञ्चैव लिक्षां च यूकां चाथ यवोदरम् ॥
পৰমাণু সৰ্বাধিক সূক্ষ্ম মান। তাৰ পাছত ক্ৰমে ত্ৰসৰেণু, ভূমিৰ ধূলি, কেশাগ্ৰ, লিখ্ষা (উকুনৰ ডিম), ইউকা (উকুন) আৰু তাৰ পিছত ‘যবোদৰ’ অৰ্থাৎ যৱৰ দানাৰ মান কোৱা হয়।
Verse 38
क्रमादष्टगुणान्याहुर्यवानष्टौ तथाङ्गुलम् । षडङ्गुलं पदं तच्च वितस्तिर्द्विगुणं स्मृतम् ॥
ইয়াৰ প্ৰতিটোক পূৰ্বৱৰ্তীৰ অষ্টগুণ বুলি ক্ৰমে ঘোষণা কৰা হৈছে। আঠ যৱে অঙ্গুল; ছয় অঙ্গুলে পদ; আৰু তাৰ দ্বিগুণক বিতস্তি (বিত্তা) বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়।
Verse 39
द्वे वितस्ती तथा हस्तो ब्राह्म्यतीर्थादिवेष्टनः । चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नाडिकायुगमेव च ॥
দুটা বিতস্তি মিলি এক হস্ত (কিউবিট) হয়; ব্ৰহ্মতীৰ্থ আদি স্থানৰ পৰা হাত ঘুৰাই মেপে তাক নিৰ্ণয় কৰা হয়। চাৰি হস্তে ধনু/দণ্ড; আৰু নাড়িকাৰ যুগলৰ কথাও উল্লেখ আছে।
Verse 40
धनुषां द्वे सहस्रे तु गव्यूतिस्तच्चतुर्गुणम् । प्रोक्तञ्च योजनं प्राज्ञैः संख्यानार्थमिदं परम् ॥
দুই হাজাৰ ধনু মিলি এক গব্যূতি হয়; তাৰ চাৰিগুণক পণ্ডিতসকলে ‘যোজন’ বুলি কয়। ই গণনা আৰু দূৰত্ব-মাপৰ বাবে কোৱা হৈছে।
Verse 41
चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वसमुत्थानि त्रीणि तु । चतुर्थं कृत्रिमं दुर्गं ते चक्रुर्यत्नतस्तु वै ॥
দুৰ্গৰ চাৰি প্ৰকাৰৰ ভিতৰত তিনিটা স্বাভাৱিকভাৱে উৎপন্ন (স্বয়ম্ভূ); চতুৰ্থটো কৃত্ৰিম দুৰ্গ, যিটো তেওঁলোকে নিশ্চয়েই পৰিশ্ৰমে নিৰ্মাণ কৰিছিল।
Verse 42
पुरञ्च खेṭकञ्चैव तद्वद् द्रोणीमुखं द्विज । शाखानगरकञ्चापि तथा कर्वटकेन्द्रमी ॥
হে দ্বিজ! পুৰ (নগৰ) আৰু খেটক (হাট-নগৰ/দুৰ্গবেষ্টিত বসতি), তদ্ৰূপ দ্ৰোণীমুখ; লগতে শাখানগৰক (শাখা-নগৰ) আৰু কৰ্বটক (সৰু নগৰ/পথবিশ্ৰাম বসতি) বুলিও কোৱা হয়।
Verse 43
ग्रामं सघोषविन्यासं तेषु चावसथान् पृथक् । सोत्सेधवप्रकारञ्च सर्वतः परिखावृतम् ॥
ঘোষ (পৰা/উপবসতি) সহ আৰু তাৰ ভিতৰত পৃথক পৃথক গৃহসমূহযুক্ত; উঁচু প্ৰাকাৰ (তট/দেৱাল) আৰু চাৰিওফালে প্ৰাচীৰেৰে বেষ্টিত, আৰু সকলো দিশে পৰিখা (খাঁদ)ৰে ঘেৰাও কৰা—ইয়াক ‘গ্ৰাম’ বোলা হয়।
Verse 44
योजनार्धार्धविष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् । प्रागुदकप्रवणं शस्तं शुद्धवंशबहिर्गमम् ॥
হে দ্বিজোত্তম! পুৰ (নগৰ)ৰ প্ৰস্থ অর্ধাৰ্ধ-যোজন (যোজনৰ এক-চতুৰ্থাংশ) বুলি কোৱা হৈছে, আৰু দৈৰ্ঘ্য তাত অষ্টাংশ অধিক। যি পূৰ্বমুখী আৰু জলদিশলৈ ঢালু, আৰু যাৰ বাহিৰলৈ নিৰ্গমন/প্ৰৱেশ পথ শুচি আৰু সুশৃঙ্খল—সেই নগৰ প্ৰশংসিত।
Verse 45
तदर्धेन तथा खेṭं तत्पादेन च कर्वटम् । न्यूनं द्रोणीमुखं तस्मादन्तभागेन चोच्यते ॥
তাৰ (পুৰৰ) অর্ধাংশ ‘খেটক’ বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ এক-চতুৰ্থাংশ ‘কৰ্বট’। ‘দ্ৰোণীমুখ’ সেয়াতকৈও (কৰ্বটতকৈও) অন্তৰ্গত অংশ-প্ৰমাণ অনুসাৰে সৰু বুলি স্মৃত।
Verse 46
प्राकारपरिखाहीनां पुरं खर्वटमुच्यते । शाखानगरकञ्चान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत् ॥
যি বসতিত প্ৰাকাৰ (দেৱাল/পৰকোট) আৰু পৰিখা (খাঁদ) নাই, তাক ‘খৰৱাট’ নামে কীৰ্তিত কৰা হয়। আনটো ‘শাখানগৰক’; ই মন্ত্ৰী আৰু সামন্ত (অধীন অধিপতি) সকলৰ অধীনত পালিত/পৰিচালিত বুলি ধৰা হয়।
Verse 47
तथा शूद्रजनप्रायाः स्वसमृद्धिकृषीबलाः । क्षेत्रोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिता ॥
একেদৰে যি বসতি প্ৰধানকৈ শূদ্ৰজনসমৃদ্ধ, কৃষিবল আৰু নিজ সমৃদ্ধিৰে শক্তিশালী, আৰু ক্ষেত্ৰ আৰু চাষযোগ্য ভূমিৰ মাজত অৱস্থিত—তাক ‘গ্ৰাম’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 48
अन्यस्मान्नगरादेर्या कार्यमुद्दिश्य मानवैः । क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नरैः ॥
নগৰ আদি ঠাইৰ পৰা দূৰত কোনো কাম বা উদ্দেশ্যৰ বাবে মানুহে যি বাসস্থান স্থাপন কৰে—সেয়াই ‘বসতি’ (ৱসতি) বুলি জানিব লাগে।
Verse 49
दुष्टप्रायो विना क्षेत्रैः परभूमिचरो बली । ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः ॥
যি ব্যক্তি অধিকাংশে দুষ্ট, যাৰ নিজ ক্ষেত নাই, আৰু বলবান হৈ আনৰ ভূমিত ঘূৰে—সেইজন গ্ৰামত বাস কৰিলেও ‘দ্ৰমী’ বুলি কোৱা হয়; অৰ্থাৎ ৰজাৰ অনুগ্ৰহৰ ওপৰত আশ্ৰিত।
Verse 50
शकटारूढभाण्डैश्च गोपालैर्विपणं विना । गोस्मूहैस्तथा घोषो यत्रेच्छाभूमिकेतनः ॥
য’ত গোপালসকলে গাড়ীত সামগ্ৰী বোজাই কৰি আৰু গৰুৰ জাকসহ বাস কৰে, কিন্তু তাত হাট-বজাৰ নাই—সেই ঠাই ‘ঘোষ’ বুলি কোৱা হয়; ইচ্ছামতে পোৱা ভূমিত গঢ়া পশুপালকৰ শিবিৰ-বসতি।
Verse 51
त एवṃ नगरादीṃस्तु कृत्वा वासार्थमात्मनः । निकेतनानि द्वन्द्वानां चक्रुरावसथाय वै ॥
এইদৰে নিজৰ বাসৰ বাবে নগৰ আদি বসতি স্থাপন কৰি, তেওঁলোকে বাস কৰিবলৈ গৃহ নিৰ্মাণ কৰিলে—যি গৰম-ঠাণ্ডা আদি দ্বন্দ্বৰ পৰা ৰক্ষা কৰা আশ্ৰয়।
Verse 52
गृहाकाराः यथा पूर्वं तेषामासन्नहीरुहाः । तथा संस्मृत्य तत्सर्वं चक्रुर्वेश्मानि ताः प्रजाः ॥
আগতে তেওঁলোকৰ ঘৰবোৰৰ আকাৰ লতা আৰু উদ্ভিদেৰে গঢ়া আছিল; সেই সকলো স্মৰণ কৰি সেই লোকসকলে পুনৰ নিজৰ বাসস্থান নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 53
वृक्षस्यैवङ्गताः शाखास्तथैवञ्चापरी गताः । नताश्चैवोन्नताश्चैव तद्वच्छाखाः प्रचक्रिरे ॥
যেনেকৈ গছৰ কিছুমান ডাল একেদিশে যায় আৰু কিছুমান বেলেগ দিশে; কিছুমান তললৈ নুই পৰে আৰু কিছুমান ওপৰলৈ উঠে—তেনেকৈয়ে তেওঁলোকে ডালবোৰ ঘৰ গঢ়াৰ কাঠামো হিচাপে সজালে।
Verse 54
याः शाखाः कल्पवृक्षाणां पूर्वमासन् द्विजोत्तम । ता एव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत् ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, যিবোৰ ডাল আগতে কল্পবৃক্ষৰ আছিল, সেই ডালবোৰেই ঘৰ-ডাল হৈ পৰিল; সেয়ে তাত ‘শালা’—গৃহ-মণ্ডপ/গৃহৰূপতা—উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 55
कृत्वा द्वन्द्वोपघातन्ते वार्तोपायमचिन्तयन् । नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेष्वशेषतः ॥
দ্বন্দ্বৰ ক্লেশত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ তেওঁলোকে জীৱিকাৰ উপায় চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে; কিয়নো মধুসহ কল্পবৃক্ষসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে বিনষ্ট হৈছিল।
Verse 56
विषादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः । ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा ॥
সেই লোকসকল শোকে দগ্ধ, তৃষ্ণা আৰু ক্ষুধাত পীড়িত আছিল। তেতিয়া ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিতে তেওঁলোকৰ বাবে এক ‘সিদ্ধি’—ফলপ্ৰদ উপায়/লাভ—প্ৰকাশ পালে।
Verse 57
वार्तास्वसाधिता ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नगतानि वै ॥
তাৰ পিছত কৃষিকৰ্ম আৰু চাষাবাদৰ দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক উৎপন্ন হোৱা আন বৰষুণো ইচ্ছামতে ঘটিল। সেই বৰষুণৰ পৰা নিম্নভূমিলৈ বৈ অহা পানী তাতেই সঞ্চিত কৰা হ’ল।
Verse 58
वृष्ट्यावरणुद्धैरभवत् स्रोतः खातानि निम्नगाः । ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले ॥
বৰষুণৰ পানী বাধাপ্ৰাপ্ত হোৱাত ঝৰণা-স্ৰোত আৰু নদীপথ গঠিত হ’ল—যি জলবিন্দুবোৰ আগতে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত পৰিছিল।
Verse 59
ततो भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदा भवन् । अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ॥
তাৰ পিছত পৃথিৱীৰ সৈতে সেই পানীৰ সংযোগত তেতিয়া ঔষধি উদ্ভিদ জন্মিল—ন লাঙলে চাষ কৰা, ন বীজ বোৱা—দুই প্ৰকাৰ, চাষযোগ্য আৰু বন্য; সংখ্যা চৌদ্দ বুলি গণ্য।
Verse 60
ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे । प्रादुर्भावस्तु त्रेतायामाद्यो 'यमौषधस्य तु ॥
গছ আৰু গুল্মো উৎপন্ন হ’ল, আৰু সিহঁতে নিজৰ নিজৰ সময়ত ফুল-ফল ধাৰণ কৰিলে। ত্ৰেতাযুগত ঔষধিৰ এইয়াই প্ৰথম প্ৰাদুৰ্ভাৱ আছিল।
Verse 61
तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगॆ मुने । रागलोभौ समासाद्य प्रजाश्चाकस्मिकौ तदा ॥
হে মুনি, ত্ৰেতাযুগত প্ৰজাসকল সেই ঔষধি-আহাৰে জীৱিত আছিল। কিন্তু পাছত আসক্তি আৰু লোভ উদয় হোৱাত প্ৰাণীবোৰ হঠাৎ এই দোষসমূহে প্ৰেৰিত হ’ল।
Verse 62
ततस्ताः पर्यग्वह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैवमात्मन्यायाद्यथाबलम् ॥
তাৰ পিছত তেওঁলোকে নিজ নিজ শক্তি অনুসাৰে নদী, ক্ষেত্ৰ আৰু পৰ্বত, তদ্ৰূপ গছ, ঝোপ আৰু ঔষধি—সকলোকে ‘এইটো মোৰ’ বুলি দাবী কৰি হৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 63
तेन दोषेण ता नेशुरौषध्यो मिषतां द्विज । अग्रसद् भूर्युगपत्तास्तदौषध्यो महामते ॥
সেই দোষৰ বাবে, হে দ্বিজ, তেওঁলোকৰ চকুৰ সন্মুখতেই সেই ঔষধিসকল নষ্ট হ’ল। হে জ্ঞানী, সেই ঔষধিসকল একেবাৰে একেলগে বহুত পৰিমাণে ভক্ষণ কৰা হ’ল।
Verse 64
पुनस्तासु प्रणष्टासु विभ्रान्तास्ताः पुनः प्रजाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः क्षुधार्ताः परमेष्ठिनम् ॥
যেতিয়া সেই (ঔষধি) পুনৰ নষ্ট হ’ল, তেতিয়া প্ৰাণীবোৰ পুনৰ বিভ্ৰান্ত হ’ল। ক্ষুধাতুৰ হৈ তেওঁলোকে পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’লে।
Verse 65
स चापि तत्त्वतो ज्ञात्वा तदा ग्रस्तां वसुन्धराम् । वत्सं कृत्वा सुमेरुं तु दुदोह भगवान् विभुः ॥
তেওঁ (ব্ৰহ্মা)ও বিষয়ৰ তত্ত্ব জানি আৰু পৃথিৱী যেন ‘গ্ৰাসিত’ হৈছে বুলি দেখি, সর্বশক্তিমান ভগৱানে সুমেৰু পৰ্বতক বাছুৰ কৰি তাইক দোহন কৰিলে।
Verse 66
दुग्धेयं गौस्तदा तेन शस्यानि पृथिवीतले । जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः ॥
সেই ‘গাই’ (পৃথিৱী)ক এনেদৰে দোহন কৰাৰ পাছত, পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত ধান্য উৎপন্ন হ’ল। সেই বীজ—চাষযোগ্য আৰু বনৰীয়া—দুয়োটাই পুনৰ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 67
ओषध्यः फलपाकान्ता गणाः सप्तदशाः स्मृताः । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः ॥
যিসকল ঔষধি আৰু চাষযোগ্য উদ্ভিদ ফল পকি সম্পূৰ্ণতা পায়, সিহঁতক সতৰটা বৰ্গ বুলি কোৱা হয়। তাত ধান, যৱ, গোধূম, অণু-ধান্য আৰু তিল অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 68
प्रियङ्गवो ह्युदाराश्च कोरदूषाः सचीणकाः । माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः ॥
আৰু আছে প্ৰিয়ঙ্গু আৰু উদাৰ, কোৰদূষ আৰু চীণক; লগতে ডালজাতীয়ত মাষ (উৰদ), মুদ্গ (মুগ), মসুৰ, নিষ্পাৱ (বীন) আৰু কুলত্থ (কুলথি) অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 69
आढकाश्चणकाश्चैव गणाः सप्तदश स्मृताः । इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः पुरा ॥
আঢকা আৰু চণকো; এইদৰে সতৰটা বৰ্গ স্মৰণ কৰা হয়। পুৰাতন কালত এইবোৰেই গাঁৱৰ খেতিত চাষ কৰা উদ্ভিদৰ প্ৰকাৰ আছিল।
Verse 70
ओषध्यो जज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः ॥
চাষ কৰা আৰু বনজাত ঔষধি উদ্ভিদ চৌদটা বুলি কোৱা হয়; তাত ধান, যৱ, গোধূম, অণু-ধান্য আৰু তিলো আছে।
Verse 71
प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः । श्यामाकास्त्वथ नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः ॥
তাত প্ৰিয়ঙ্গু সপ্তম আৰু কুলত্থ অষ্টম বুলি স্মৰণ কৰা হয়; লগতে শ্যামাক, নীবার, যৎ-তিল আৰু গবেধুকো আছে।
Verse 72
कुरुविन्दा मर्कटकास्तथा वेणुयवाश्च ये । ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश ॥
কুৰুবিন্দ, মাৰ্কটক আৰু যিসকলক ‘বেণু-যৱ’ বুলি কোৱা হয় সিহঁতিও আছে। এই কৃষিজ আৰু বনজ ঔষধিসমূহ চৌদ প্ৰকাৰ বুলি স্মৃত।
Verse 73
यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्ररोहन्ति ताः पुनः । ततः स तासां वृद्ध्यर्थं वार्तोपायञ्चकार ह ॥
যেতিয়া উৎপন্ন হোৱা উদ্ভিদসমূহ পুনৰ অঙ্কুৰিত নহ’ল, তেতিয়া সিহঁতৰ বৃদ্ধিৰ বাবে তেওঁ জীৱিকাৰ উপায়—‘বার্তা’—প্ৰৱৰ্তন কৰিলে।
Verse 74
ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् । ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे ॥
ভগৱান স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই হস্তকৌশল আৰু কৰ্মজাত সিদ্ধি প্ৰকাশ কৰিলে। সেই সময়ৰ পৰা উদ্ভিদসমূহ কৃষ্য (চাষযোগ্য) আৰু পাক্য (ৰান্ধি ভক্ষ্য) ৰূপে পৰিগণিত হ’ল।
Verse 75
संसिद्धायान्तु वार्तायां ततस्तासां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम् ॥
বার্তা-ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণৰূপে সিদ্ধ হোৱাৰ পাছত, স্বয়ং প্ৰভুৱে ন্যায় আৰু গুণ অনুসাৰে সিহঁতৰ বাবে সীমা আৰু বিধান স্থাপন কৰিলে।
Verse 76
वर्णानामाश्रमाणाञ्च धर्मान् धर्मभृतां वर । लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम् ॥
হে ধৰ্মধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, তেতিয়া তেওঁ লোকসমূহৰ বাবে বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ কৰ্তব্যধৰ্ম স্থাপন কৰিলে—যাতে সকলো বৰ্ণে যথাযথভাবে ধৰ্ম আৰু অৰ্থ ধাৰণ কৰিব পাৰে।
Verse 77
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ॥
বিধিনিৰ্দিষ্ট কৰ্মত পৰায়ণ ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে প্ৰজাপতিৰ লোকেই পৰম গতি বুলি ঘোষিত। আৰু যিসকল ক্ষত্ৰিয় যুদ্ধত পলায়ন নকৰে, তেওঁলোকৰ বাবে ইন্দ্ৰলোকেই পৰম গতি বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 78
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम् ॥
নিজ নিজ স্বধৰ্ম অনুসৰণ কৰা বৈশ্যসকলৰ বাবে মৰুতসকলৰ লোকেই গতি। আৰু শূদ্ৰজন্ম লৈ যিসকল সেবাধৰ্মত স্থিৰ থাকে, তেওঁলোকৰ বাবে গন্ধৰ্বলোক গতি বুলি নিৰ্দিষ্ট।
Verse 79
अष्टाशीति सहस्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषान्तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम् ॥
ঊর্ধ্বৰেতস্—অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মচৰ্যনিষ্ঠ—অঠাশী হাজাৰ মুনিৰ বাবে যি আবাস ঘোষিত, সেই একে আবাস গুৰুৰ সৈতে বাস কৰি সেৱা কৰা লোকসকলৰ বাবেও ঘোষিত।
Verse 80
सप्तर्षीणां तु यत् स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणः क्षयम् । योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना ॥
সপ্তর্ষিসকলৰ বাবে যি আবাস ঘোষিত, সেই একে আবাস বনবাসীসকলৰ বাবেও ঘোষিত। গৃহস্থসকলৰ বাবে প্ৰজাপতিৰ লোক; ন্যাসী (সন্ন্যাসী)সকলৰ বাবে ব্ৰহ্মত লয়; আৰু যোগীসকলৰ বাবে অমৃত পদ। এইদৰে গতিৰ বিভাগ।
Frequently Asked Questions
It examines how psychological guṇas (sattva, rajas, tamas) shape human types and social order, and how moral decline (rāga/lobha, possessiveness) transforms an effortless primordial condition into one requiring labor, regulation (maryādā), and dharma-based restraint.
Rather than detailing a specific Manu’s genealogy, it supplies a cosmogonic-social bridge: from early mānuṣī sṛṣṭi to the Tretā transition, explaining the emergence of dualities, settlement life, agriculture, and the institutionalization of varṇāśrama dharma—framework elements that underlie Manvantara governance and human continuity.
This Adhyāya is not within the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93) and contains no Śākta stuti or Devī-episode; its distinct contribution is a prājāpatya-oriented account of human creation, civilizational measures, and the establishment of varṇāśrama boundaries and post-mortem ‘stations’ (sthāna-kalpanā).