Adhyaya 28: Alarka Inquires into Varna and Ashrama Dharma; Madalasa Defines the Fourfold Duties

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे आत्मविवेको नाम सप्तविंशोऽध्यायः । अष्टाविंशोऽध्यायः । जड उवाच तन्मातुर्वचनं श्रुत्वा सोऽलर्को मातरं पुनः । पप्रच्छ वर्णधर्मांश्च धर्मा ये चाश्रमेषु च ॥

এইদৰে শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ পিতা-পুত্ৰ সংবাদত ‘আত্মবিবেক’ নামৰ সপ্তবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া অষ্টাবিংশ অধ্যায় আৰম্ভ। জড়ে ক’লে—মাতৃবচন শুনি আলৰ্কে পুনৰ মাতাক বৰ্ণধৰ্ম আৰু আশ্ৰমধৰ্ম বিষয়ে সুধিলে।

Verse 2

अलर्क उवाच कथितोऽयं महाभागे ! राज्यतन्त्राश्रितस्त्वया । धर्मं तमहमिच्छामि श्रोतुं वर्णाश्रमात्मकम् ॥

আলৰ্কে ক’লে—হে আৰ্যে, আপুনি ৰাজধৰ্মৰ প্ৰসঙ্গত এই ধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰিছে। মই বৰ্ণ আৰু আশ্ৰম-সম্পৰ্কীয় সেই ধৰ্ম শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।

Verse 3

मदालसोवाच दानमध्ययनं यज्ञो ब्राह्मणस्य त्रिधा मतः । नान्यश्चतुर्थो धर्मोऽस्ति धर्मस्तस्यापदं विना ॥

মদালসাই ক’লে—ব্ৰাহ্মণৰ ধৰ্ম ত্ৰিবিধ বুলি ধৰা হয়: দান, স্বাধ্যায় (বেদ অধ্যয়ন) আৰু যজ্ঞ। আপদধৰ্ম ব্যতীত তাৰ চতুৰ্থ কৰ্তব্য নাই।

Verse 4

याजनाध्यापने शुद्धे तथा पूतप्रतिग्रहः । एषा सम्यक् समाख्याता त्रिविधा चास्य जीविका ॥

অন্যৰ বাবে যজ্ঞ কৰোৱা, শুদ্ধতাৰে অধ্যাপন কৰা, আৰু কেৱল শুদ্ধ (যথোচিত) দান গ্ৰহণ কৰা—এই তিনিটাকেই তাৰ ত্ৰিবিধ জীৱিকা বুলি যথার্থ কোৱা হৈছে।

Verse 5

दानमध्ययनं यज्ञः क्षत्रियस्याप्ययं त्रिधा । धर्मः प्रोक्तः क्षिते रक्षा शस्त्राजीवञ्च जीविका ॥

ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবেও ধৰ্ম ত্ৰিবিধ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে—দান, স্বাধ্যায় আৰু যজ্ঞ। তেওঁৰ জীৱিকা ৰাজ্য/ভূমি ৰক্ষা আৰু অস্ত্ৰবৃত্তিৰ দ্বাৰা হয়।

Verse 6

दानमध्ययनं यज्ञो वैश्यस्यापि त्रिधैव सः । वाणिज्यं पाशुपाल्यञ्च कृषिश्चैवास्य जीविका ॥

বৈশ্যৰ বাবেও ধৰ্ম একেদৰে ত্ৰিবিধ—দান, স্বাধ্যায় আৰু যজ্ঞ। তেওঁৰ জীৱিকা বাণিজ্য, পশুপালন আৰু কৃষিৰ দ্বাৰা হয়।

Verse 7

दानं यज्ञोऽथ शुश्रूषा द्विजातीनां त्रिधा मया । व्याख्यातः शूद्रधर्मोऽपि जीविका कारुकर्म च ॥

দান, যজ্ঞ আৰু দ্বিজসেৱা—এই তিনিটা মই ব্যাখ্যা কৰিলোঁ; শূদ্ৰৰ ধৰ্মো তেনেদৰেই কোৱা হৈছে, আৰু তেওঁৰ জীৱিকা শিল্পকৰ্ম আৰু শ্ৰমকৰ্মে হয়।

Verse 8

तद्वद् द्विजातिशुश्रूषा पोषणं क्रयविक्रयौ । वर्णधर्मास्त्विमे प्रोक्ताः श्रूयन्तां चाश्रमाश्रयाः ॥

তেনেদৰে দ্বিজসেৱা, ভৰণ-পোষণ আৰু ক্ৰয়-বিক্ৰয় (কৰ্তব্য)। এইদৰে বৰ্ণধৰ্ম কোৱা হ’ল; এতিয়া আশ্ৰমাশ্ৰিত ধৰ্মসমূহ শুনা।

Verse 9

स्ववर्णधर्मात् संसिद्धिं नरः प्राप्नोति न च्युतः । प्रयाति नरकं प्रेत्य प्रतिषिद्धनिषेवणात् ॥

নিজ স্ববৰ্ণধৰ্ম মানি চলা ব্যক্তি সিদ্ধি/পূৰ্ণতা লাভ কৰে আৰু পতিত নহয়। কিন্তু যি নিষিদ্ধ আচৰণত লিপ্ত, সি মৃত্যুৰ পিছত নৰকলৈ যায়।

Verse 10

यावत्तु नोपनयनं क्रियते वै द्विजन्मनः । कामचेष्टोक्तिभक्ष्यश्च तावद् भवति पुत्रक ॥

যেতিয়ালৈকে দ্বিজৰ উপনয়ন সম্পন্ন নহয়, তেতিয়ালৈকে সি আচাৰ, বাক্য আৰু আহাৰত ইচ্ছামতে প্ৰবৃত্ত থাকে, হে পুত্ৰ।

Verse 11

कृतोपनयनः सम्यग् ब्रह्मचारी गुरुगृहे । वसेत्तत्र च धर्मोऽस्य कथ्यते तं निबोध मे ॥

বিধিপূৰ্বক উপনয়ন সম্পন্ন কৰি ব্রহ্মচাৰীয়ে গুৰুৰ গৃহত বাস কৰিব লাগে। তাত তাৰ ধৰ্ম বৰ্ণনা কৰা হ’ব—মোৰ পৰা বুজি লোৱা।

Verse 12

स्वाध्यायोऽथाग्रिशुश्रूषा स्नानं भिक्षाटनं तथा । गुरोर्निवेद्य तच्चान्नमनुज्ञातेन सर्वदा ॥

স্বাধ্যায়, অগ্নিসেৱা, স্নান আৰু ভিক্ষা; আৰু সেই অন্ন গুৰুক নিবেদন কৰি, সদায় গুৰুৰ অনুমতিতেই আহাৰ কৰিব।

Verse 13

गुरोः कर्मणि सोद्योगः सम्यक् प्रीत्युपपादनम् । तेनाहूतः पठेच्चैव तत्परो नान्यमानसः ॥

সি গুৰুৰ কাৰ্যত দক্ষ হ’ব আৰু যথাযথভাৱে গুৰুৰ সন্তোষ সাধন কৰিব। গুৰুৱে মাতিলে, অন্য চিন্তা ত্যাগ কৰি একাগ্ৰচিত্তে অধ্যয়ন/পাঠ কৰিব।

Verse 14

एकं द्वौ सकलान् वापि वेदान् प्राप्य गुरोर्मुखात् । अनुज्ञातोऽथ वन्दित्वा दक्षिणां गुरवे ततः ॥

গুৰুৰ মুখৰ পৰা এক, দুই বা সকলো বেদ যথাযথভাৱে অধ্যয়ন কৰি, তাৰ পিছত অনুমতি লাভ কৰিলে প্ৰণাম কৰি, তাৰ পাছত গুৰুক দক্ষিণা দিব।

Verse 15

गार्हस्थ्याश्रमकामस्तु गृहस्थाश्रममावसेत् । वानप्रस्थाश्रमं वापि चतुर्थं चेच्छयात्मनः ॥

যি গৃহস্থাশ্ৰম কামনা কৰে, সি গৃহস্থাশ্ৰমত বাস কৰক; অথবা নিজৰ ইচ্ছামতে বনপ্ৰস্থাশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰক, নতুবা চতুৰ্থ সন্ন্যাসাশ্ৰমতো প্ৰৱেশ কৰক।

Verse 16

तत्रैव वा गुरोर्गेहे द्विजो निष्ठामवाप्नुयात् । गुरोरभावे तत्पुत्रे तच्छिष्ये तత్సुतं विना ॥

সেই ঠাইতেই—সেই আশ্ৰমত বা গুৰুৰ গৃহত—দ্বিজে নিজৰ অনুশাসনৰ দৃঢ় সম্পূৰ্ণতা লাভ কৰিব লাগে। গুৰুও অনুপস্থিত হলে গুৰুপুত্ৰৰ অধীনত, সেয়া নাথাকিলে গুৰুশিষ্যৰ অধীনত—তেওঁলোকক অতিক্ৰম নকৰাকৈ—সিদ্ধি লাভ কৰক।

Verse 17

शुश्रूषुर्निरभिमानो ब्रह्मचार्याश्रमं वसेत् । उपावृत्तस्ततस्तस्मात् गृहस्थाश्रमकाम्यया ॥

সেৱাত নিবিষ্ট আৰু অহংকাৰমুক্ত হৈ সি ব্ৰহ্মচৰ্যাশ্ৰমত বাস কৰক। তাৰ পাছত তাতৰ পৰা উভতি আহি গৃহস্থাশ্ৰমত প্ৰৱেশৰ ইচ্ছাৰে আচৰণ কৰক।

Verse 18

ततोऽसमानाॠषिकुलां तुल्यां भार्यामरोगिणीम् । उद्वहेन्न्यायतोऽव्यङ्गां गृहस्थाश्रमकारणात् ॥

তাৰ পাছত গৃহস্থাশ্ৰম প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে সি বিধিপূৰ্বক সমমৰ্যাদাৰ, অসগোত্ৰা, নিৰোগী আৰু দেহদোষমুক্ত পত্নীক বিবাহ কৰক।

Verse 19

स्वकर्मणा धनं लब्ध्वा पितृदेवातिथींस्तथा । सम्यक् सम्प्रीणयन् भक्त्या पोषयेच्चाश्रितांस्तथा ॥

নিজৰ যোগ্য কৰ্মে বিধিপূৰ্বক ধন লাভ কৰি সি ভক্তিসহ পিতৃসকল, দেৱসকল আৰু অতিথিসকলক যথাবিধি তৃপ্ত কৰক; আৰু তেনেদৰে নিজৰ আশ্ৰিতসকলকো পালন-পোষণ কৰক।

Verse 20

भृत्यात्मजान् जामयोऽथ दीनान्धपतितानपि । यथाशक्त्यान्नदानेन वयांसि पशवस्तथा ॥

মানুহে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে দাস-সেৱক আৰু শিশুসকলক, বিবাহসূত্ৰে আত্মীয়া হোৱা নাৰীসকলক, লগতে দৰিদ্ৰ, অন্ধ আৰু পতিতসকলক অন্নদান কৰিব লাগে; তদ্ৰূপ পখী আৰু পশুকো আহাৰ দিব লাগে।

Verse 21

एष धर्मो गृहस्थस्य ऋतावभिगमस्तथा । पञ्चयज्ञविधानन्तु यथाशक्त्या न हापयेत् ॥

এইটো গৃহস্থৰ ধৰ্ম—উচিত ঋতুত বিধিপূৰ্বক দাম্পত্য-সমাগমো। আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে পঞ্চমহাযজ্ঞৰ নিৰ্ধাৰিত আচৰণ কেতিয়াও অৱহেলা কৰা উচিত নহয়।

Verse 22

पितृदेवातिथिज्ञातिभुक्तशेषं स्वयं नरः । भुञ्जीत च समं भृत्यैर्यथाविभवमादृतः ॥

পিতৃসকল, দেৱসকল, অতিথি আৰু আত্মীয়সকল ভোজন কৰাৰ পাছত যি অৱশিষ্ট থাকে, মানুহে নিজে সেয়া ভোজন কৰিব লাগে; আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে সেৱকসকলৰ সৈতে সমভাৱে ভাগ কৰিব লাগে।

Verse 23

एष तूद्देशतः प्रोक्तो गृहस्थस्याश्रमो मया । वानप्रस्थस्य धर्मं ते कथयाम्यवधार्यताम् ॥

এইদৰে সংক্ষেপে মই গৃহস্থাশ্ৰমৰ বৰ্ণনা কৰিলোঁ। এতিয়া মই তোমাক বনপ্ৰস্থৰ ধৰ্ম ক’ম; সেয়া সাৱধানে শুনিবা।

Verse 24

अपत्यसन्ततिं दृष्ट्वा प्राज्ञो चानतिम् । वानप्रस्थाश्रमं गच्छेदात्मनः शुद्धिकारणात् ॥

নিজৰ সন্ততি-পরম্পৰা প্ৰতিষ্ঠিত হোৱা দেখি, আৰু জৰা-ক্ষয়ো লক্ষ্য কৰি, জ্ঞানী ব্যক্তিয়ে আত্মশুদ্ধিৰ বাবে বনপ্ৰস্থাশ্ৰমলৈ—অর্থাৎ অৰণ্যলৈ—যোৱা উচিত।

Verse 25

तत्रारण्योपभोगश्च तपोभिश्चानुकरषणम् । भूमौ शय्या ब्रह्मचर्यं पितृदेवातिथिक्रिया ॥

তাত বনবাসত অৰণ্যই দিয়া আহাৰ গ্ৰহণ কৰি জীৱন ধাৰণ কৰিব আৰু তপস্যাৰে দেহক নিয়মিত কৰিব। ভূমিত শয়ন কৰিব, ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰিব আৰু পিতৃ, দেব আৰু অতিথিৰ বাবে বিধিমতে কৰ্ম সম্পাদন কৰিব।

Verse 26

होमस्त्रिषवणस्नानं जटावल्कलधारणम् । योगाभ्यासः सदा चैव वन्यस्नेहनिषेवणम् ॥

সি অগ্নিহোত্ৰ কৰিব; ত্ৰিসন্ধ্যাত স্নান কৰিব; জটা আৰু বাকলবস্ত্ৰ ধাৰণ কৰিব; সদায় যোগাভ্যাস কৰিব; আৰু অৰণ্যত পোৱা ঘৃত-তেল আদি স্নেহদ্ৰব্য সৰল আহাৰ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব।

Verse 27

इत्येष पापशुद्ध्यर्थमात्मनश्चोपकारकः । वानप्रस्थाश्रमस्तस्माद्भिक्षोस्तु चरमोऽपरः ॥

এইদৰে বানপ্ৰস্থাশ্ৰম পাপমোচনকাৰী আৰু আত্মহিতকাৰী। সেয়ে ভিক্ষুৰ বাবে ইয়াৰ পিছৰ অন্যটো—অর্থাৎ অন্তিম আশ্ৰম—গ্ৰহণীয়।

Verse 28

चतुर्थस्य स्वरूपं तु श्रूयतामाश्रमस्य मे । यः स्वधर्मोऽस्य धर्मज्ञैः प्रोक्तस्तात ! महात्मभिः ॥

এতিয়া, হে প্ৰিয়, ধৰ্মবিদ মহাত্মাসকলে যিদৰে ঘোষণা কৰিছে, তেনেদৰে চতুৰ্থ আশ্ৰমৰ স্বৰূপ আৰু তাৰ স্বধৰ্ম মোৰ পৰা শুনা।

Verse 29

सर्वसङ्गपरित्यागो ब्रह्मचर्यमकोपिता । यतेन्द्रियत्ममावासे नैकस्मिन् वसतिः चिरम् ॥

সকলো আসক্তিৰ পৰিত্যাগ, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু ক্ৰোধবর্জন; ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ; আৰু বাসত একে ঠাইত দীঘলীয়া সময় নথকা—এইবোৰেই চতুৰ্থ আশ্ৰমৰ লক্ষণ।

Verse 30

अनारम्भस्तथाहारो भैक्षान्नेनैककालिना । आत्मज्ञानावबोधेच्छा तथा चात्मावलोकनम् ॥

কৰ্মৰ আৰম্ভ নকৰা, ভিক্ষালব্ধ অন্ন দিনে এবাৰ মাত্ৰ গ্ৰহণ কৰা, আত্মজ্ঞান জাগ্ৰত কৰাৰ ইচ্ছা আৰু আত্মচিন্তন—এইবোৰো সেই ধৰ্মৰ অংগ।

Verse 31

चतुर्थे त्वाश्रमे धर्मो मयायं ते निवेदितः । सामान्यं अन्यवर्णानामाश्रमाणाञ्च मे शृणु ॥

এইদৰে চতুৰ্থ আশ্ৰমৰ ধৰ্ম মই তোমাক বুজালোঁ। এতিয়া অন্য বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমসমূহৰো সাধাৰণ কৰ্তব্যসমূহ মোৰ পৰা শুনা।

Verse 32

सत्यं शौचमहिंसा च अनसूया तथा क्षमा । आनृशंस्यमकार्पण्यं सन्तोषश्चाष्टमो गुणः ॥

সত্য, শৌচ, অহিংসা, অনসূয়া (ঈৰ্ষাহীনতা), ক্ষমা, দয়া (অক্রূৰতা), অকৃপণতা/অমাত্সৰ্য আৰু অষ্টম গুণ সন্তোষ—এইবোৰ সাধাৰণ গুণ।

Verse 33

एते संक्षेपतः प्रोक्ता धर्मा वर्णाश्रमेषु ते । एतेषु च स्वधर्मेषु स्वेषु तिष्ठेत् समन्ततः ॥

বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ বাবে এই ধৰ্মসমূহ মই সংক্ষেপে উপদেশ দিলোঁ। নিজ নিজ কৰ্তব্যত প্ৰত্যেকে সকলো দিশে দঢ়ভাৱে স্থিত থাকিব লাগে।

Verse 34

यश्चोल्लङ्घ्य स्वकं धर्मं स्ववर्णाश्रमसंज्ञितम् । नरोऽन्यथा प्रवर्तेत स दण्ड्यो भूभृतो भवेत् ॥

যি পুৰুষে নিজৰ বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমে নিৰ্ধাৰিত স্বধৰ্ম লংঘন কৰি অন্যথা আচৰণ কৰে, সি দণ্ডনীয়; সি ৰজাৰ শাসনদণ্ডৰ যোগ্য হয়।

Verse 35

ये च स्वधर्मसन्त्यागात् पापं कुर्वन्ति मानवाः । उपेक्षतस्तान् नृपतेरिष्टापूर्तं प्रणश्यति ॥

যিসকল পুৰুষে স্বধৰ্ম ত্যাগ কৰি পাপ কৰে, ৰজাই যদি তেওঁলোকক উপেক্ষা কৰে, তেন্তে ৰজাৰ যজ্ঞ আৰু দানাদি কৰ্মৰ পৰা লাভ হোৱা ইষ্ট‑পূৰ্ত পুণ্য নষ্ট হয়।

Verse 36

तस्माद्राज्ञा प्रयत्नेन सर्वे वर्णाः स्वधर्मतः । प्रवर्तन्तोऽन्यथा दण्ड्याः स्थाप्याश्चैव स्वकर्मसु ॥

সেয়ে ৰজাই প্ৰচেষ্টাৰে সকলো বৰ্ণ‑আশ্ৰমক নিজ নিজ ধৰ্ম অনুসাৰে চলিবলৈ বাধ্য কৰিব লাগে; যিসকলে অন্যথা আচৰণ কৰে, তেওঁলোক দণ্ডনীয় আৰু নিজ নিজ উপযুক্ত কৰ্মত পুনঃস্থাপনীয়।