Adhyaya 44: Subahu’s Counsel to the King of Kashi and Alarka’s Renunciation through Yoga

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अरिष्टकथनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । चतुःचत्वारिंशोऽध्यायः । सुबाहुरुवाच— यदर्थं नृपशार्दूल ! त्वामहं शरणं गतः । तन्मया सकलं प्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव ॥

এইদৰে শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণত ‘অৰিষ্ট-বৃত্তান্ত’ নামৰ তেতাল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া চুয়াল্লিশতম অধ্যায় আৰম্ভ। সুভাহুৱে ক’লে—হে ৰাজশাৰ্দূল! যি উদ্দেশ্যে মই তোমাৰ শৰণলৈ আহিছিলোঁ, সেই সমগ্ৰ উদ্দেশ্য মোৰ সিদ্ধ হ’ল। মই যাম; তুমি সুখী হোৱা।

Verse 2

काखिराज उवाच— किं निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पन्नोऽर्थश्च कस्तव । सुबाहो ! तन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥

কাশিৰাজে ক’লে—তুমি কিহৰ কাৰণে আহিছা, আৰু তোমাৰ কোন উদ্দেশ্য সিদ্ধ হৈছে? হে সুভাহু, সেয়া মোক কোৱা; কিয়নো মোৰ ডাঙৰ কৌতূহল আছে।

Verse 3

समाक्रान्तमलर्केण पितृपैतामहं महत् । राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः ॥

মোৰ পিতৃ আৰু পিতামহসকলৰ মহান পৈতৃক ৰাজ্য আলৰ্কে কেঢ়ি লৈছিল। আপুনি তাক জয় কৰাৰ পাছত আপুনিয়েই মোক কৈছিল—‘ৰাজ্য তাক দিয়া।’

Verse 4

ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते । एतत्ते बलमानितं तद्भुङ्क्ष्वस्वकुलोचितम् ॥

তাৰ পাছত মই তোমাৰ এই কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ ৰাজ্য দখল কৰিলোঁ। এই সেনা আৰু বল মই তোমাৰ ওচৰলৈ আনিছোঁ; তোমাৰ বংশৰ মৰ্যাদাৰ অনুৰূপে, যথোচিতভাৱে ইয়াক ভোগ কৰা।

Verse 5

सुबाहुरुवाच काशिराज ! निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः । कृतो मया भवान्श्चैव कारितोऽत्यन्तमुद्यमम् ॥

সুবাহুৱে ক’লে— হে কাশীৰাজ, মই এই প্ৰচেষ্টা কোন উদ্দেশ্যে আৰম্ভ কৰিছোঁ আৰু তোমাকো পৰম পৰিশ্ৰমলৈ কিয় প্ৰবৃত্ত কৰিছোঁ—সেয়া বুজা।

Verse 6

भ्राता ममायं ग्राम्येषु सक्तो भोगेषु तत्त्ववित् । विमूढौ बोधवन्तौ च भ्रातरावग्रजौ मम ॥

মোৰ এই ভ্ৰাতা তত্ত্বজ্ঞানী হ’লেও গ্ৰাম্য/সাংসাৰিক ভোগত আসক্ত। মোৰ দুজন জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা মোহাবিষ্ট, তথাপি বুদ্ধিসম্পন্ন।

Verse 7

तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे । तथावबोधो विन्यस्तः कर्णयोरवनिपते ॥

যেনেকৈ শৈশৱত আমাৰ মাতৃয়ে আমাৰ মুখত দুধ দিছিল, তেনেকৈ, হে ভূ-পতি, তেওঁ আমাৰ কাণত বুদ্ধিও স্থাপন কৰিছিল।

Verse 8

तयोर्मम च विज्ञेयाः पदार्था ये मता नृभिः । प्राकाश्यं मनसो नीतास्ते मात्रा नास्य पार्थिव ॥

মানুহে যি যি জ্ঞেয় বস্তু/অৰ্থক জানিবলগীয়া বুলি মানে, সেই সকলো, হে ৰাজন, আমাৰ মাতৃয়ে আমাৰ মনত প্ৰকাশ কৰিছিল।

Verse 9

यथैकमर्थे यातानामेकस्मिन्नवसीदति । दुःखं भवति साधूनां ततास्माकं महीपते ॥

যেনেকৈ একেটা উদ্দেশ্যে ওলাই অহা সজ্জনসকলৰ মাজত কোনো এজন স্খলিত হ’লে সেয়া সৎলোকৰ দুখ হয়—তেনেকৈ, হে ৰাজন, আমাৰো।

Verse 10

गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर । सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम् ॥

হে নৰাধিপ! এইজন গৃহস্থ-জীৱনৰ মোহত পৰি, এই দেহ আৰু তাৰ সম্পৰ্কসমূহৰ বিষয়ে ‘ভ্ৰাতৃত্ব’ আৰু আত্মীয়তাৰ কল্পনা কৰি কৰি নিমজ্জিত হয়।

Verse 11

ततो मया विनिश्चित्य दुःखाद्वैराग्यभावना । भविष्यतीत्यस्य भवानित्युद्योगाय संश्रितः ॥

সেয়ে, তাৰ দুখৰ পৰা বৈৰাগ্য-চৰ্চা জন্মিব বুলি নিশ্চিত কৰি, এই কাৰ্যসাধনৰ বাবে মই আপোনাক (সহায়ৰূপে) আশ্ৰয় কৰিলোঁ।

Verse 12

तदस्य दुःखाद्वैराग्यं सम्बोधादवनिपते । समुद्भूतं कृतं कार्यं भद्रं तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥

হে ৰাজন! এইদৰে দুখ আৰু প্ৰবোধৰ পৰা তাৰ ভিতৰত বৈৰাগ্য উদিত হৈছে। কাৰ্য সম্পন্ন। আপোনাৰ মঙ্গল হওক; মই প্ৰস্থান কৰোঁ।

Verse 13

उष्ट्वा मदालसागर्भे पीत्वा सत्सास्तथा स्तनम् । नान्यनारीसुतैर्यातं वर्त्म यात्विति पार्थिव ॥

হে ৰাজন! মদালসাৰ গৰ্ভৰ পৰা জন্ম লৈ, তাইৰ স্তন্য (আৰু সজ্জনৰ উপদেশ) পান কৰি—অন্য নাৰীৰ পুত্ৰসকলে নচলা পথত তুমি আগবাঢ়া।

Verse 14

विचार्य तन्मया सर्वं युष्मत्संश्रयपूर्वकम् । कृतं तच्चापि निष्पन्नं प्रयास्ये सिद्धये पुनः ॥

এই সকলো বিবেচনা কৰি, প্ৰথমে আপোনাক আশ্ৰয় কৰি মই যি কৰিলোঁ সেয়া সিদ্ধ হ’ল। এতিয়া মই পুনৰ সিদ্ধিলাভৰ বাবে যত্ন কৰিম।

Verse 15

उपेक्ष्यते सीदमाणः स्वजनो बान्धवः सुहृत् । यैर्नरेन्द्र ! न तान् मन्ये सेन्द्रिया विकला हि ते ॥

হে ৰাজন, যিসকলে নিজৰ স্বজন—আত্মীয় আৰু বন্ধু—দুখত ডুবি থাকোঁতে উপেক্ষা কৰে, মই তেওঁলোকক সত্য মানুহ বুলি নমানো; কিয়নো তেওঁলোকৰ ইন্দ্ৰিয় আৰু ধৰ্মবিবেক বিকল হয়।

Verse 16

सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे योऽवसीदति । धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो वाच्या स्ते तत्र न त्वसौ ॥

যি জনে সক্ষম বন্ধু, নিজৰ স্বজন বা আত্মীয়ৰ প্ৰতি কৰ্তব্যত ব্যৰ্থ হয়, সি ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ উপদেশ পাবলৈও অযোগ্য; উপদেশ কেৱল যোগ্য পাত্ৰকেই ক’ব লাগে, তাক নহয়।

Verse 17

एतत् त्वत्सङ्गमाद् भू प ! मया कार्यं महत् कृतम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम ॥

হে ৰাজন, আপোনাৰ সঙ্গৰ দ্বাৰা মই এক মহান উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰিলোঁ। আপোনাৰ মঙ্গল হওক; মই প্ৰস্থান কৰোঁ। হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, আপুনি সত্যজ্ঞানৰ অংশীদাৰ হওক।

Verse 18

काशिराज उवाच उपकारस्त्वया साधोः अलर्कस्य कृतो महान् । ममोपकाराय कथं न करोṣi स्वमानसम् ॥

কাশীৰ ৰজাই ক’লে: আপুনি সাধুস্বভাব আলৰ্ক মুনিবৰক মহৎ উপকাৰ কৰিলে। তেন্তে মোৰ সহায়ৰ বাবে আপুনি কিয় তেনেদৰে মন নেদিয়ে?

Verse 19

फलदायी सतां सद्भिः सङ्गमो नाफलो यतः । तस्मात् तवत्संश्रयाद् युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः ॥

সজ্জনৰ সঙ্গ ফলদায়ক; ই কেতিয়াও নিষ্ফল নহয়। সেয়ে আপোনাত সম্যক শৰণ লৈ মই অভ্যুদয় লাভ কৰিলোঁ।

Verse 20

सुबाहुरुवाच धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । तत्र धर्मार्थकामास्ते सकला हीयतेऽपरः ॥

সুবাহুৱে ক’লে—মানুহৰ চাৰি পুৰুষাৰ্থ ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ বুলি জনা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত ধৰ্ম-অৰ্থ- কাম ক্ষীণ হ’লে অৱশিষ্ট মোক্ষেই সাধনীয়।

Verse 21

तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये तदिहैकमनाः शृणु । श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथाः श्रेयसे नृप ॥

এই কথা মই তোমাক সংক্ষেপে ক’ম; একাগ্ৰচিত্তে ইয়াত শুনা। শুনি আৰু সম্যক মনন কৰি, হে ৰাজন, তোমাৰ পৰম শ্ৰেয়ৰ বাবে প্ৰয়াস কৰা।

Verse 22

ममेति प्रत्ययो भू प ! न कार्योऽहमिति त्वया । सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्माभावे निराश्रयः ॥

হে ৰাজন, ‘মোৰ’ বুলি ভাবনা পোষণ নকৰিবা, ‘মই’ বুলি অহংভাবো নহয়। সম্যক চিন্তা কৰা—ধৰ্ম নাথাকিলে ধৰ্মো নিৰাধাৰ হৈ পৰে।

Verse 23

कस्याहमिति संज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना । बाह्यान्तर्गतं आलॊच्य आलॊच्यापररात्रिषु ॥

নিজৰ ভিতৰত চিন্তা কৰা—‘এই “মই” বোধ কাৰ?’ বাহ্য আৰু অন্তৰ পৰীক্ষা কৰি, ৰাতি ৰাতি পুনঃ পুনঃ মনন কৰা।

Verse 24

अव्यक्तादिविशेषान्तम् अविकारम् अचेतनम् । व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ज्ञाता कश्चाहमित्युत ॥

অব্যক্তৰ পৰা ব্যক্ত বিশেষলৈকে যি অবিকাৰী আৰু জড়—সেই ব্যক্ত-অব্যক্তক তুমি বুজা; তেতিয়াই ‘মই’ বুলি জনা জ্ঞাতা প্ৰকৃততে কোন, সেয়া যথাৰ্থকৈ জানিবা।

Verse 25

एतस्मिन्नेव विज्ञानॆ विज्ञान्तमखिलं त्वया । अनात्मन्यात्मविज्ञानमखे खमिति मूढता ॥

এই জ্ঞানেই তুমি সকলো জানিলা, হে ৰাজন। কিন্তু অনাত্মাত আত্মজ্ঞান বিচৰা—শূন্যত আকাশ বিচৰাৰ দৰে—কেৱল মোহ।

Verse 26

सोऽहं सर्वगतो भूप ! लोकसंव्यवहारतः । मयेदमुच्यते सर्वं त्वया पृष्टो व्रजाम्यहम् ॥

‘সোऽহং’—মই সেই, সৰ্বব্যাপী, হে ৰাজন—এই কথা মই লোকব্যৱহাৰত কৈছোঁ। তুমি সুধিছা; এতিয়া মই প্ৰস্থান কৰোঁ।

Verse 27

एवमुक्त्वा ययौ धीमान् ! सुबाहुः काशिभूमिपम् । काशिराजोऽपि संपूज्य सोऽलर्कं स्वपुरं ययौ ॥

এনেদৰে কৈ প্ৰাজ্ঞ সুবাহু কাশীৰ ৰজাৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে। কাশীৰ ৰজাইও তেওঁক যথাবিধি সন্মান কৰি, সেই আলৰ্কো নিজৰ নগৰলৈ গ’ল।

Verse 28

अलर्कोऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपम् । वनं जगाम सन्त्यक्तसर्वसङ्गः स्वसिद्धये ॥

আলৰ্কেও জ্যেষ্ঠ পুত্ৰক ৰাজ্যত অভিষিক্ত কৰি, সকলো আসক্তি ত্যাগ কৰি, নিজৰ সাধনা-সিদ্ধিৰ বাবে বনলৈ গ’ল।

Verse 29

ततः कालेन महता निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्राप्य योगर्धिमतुलां परं निर्वाणमाप्तवान् ॥

তাৰপিছত দীঘল সময়ৰ পাছত, দ্বন্দ্বাতীত আৰু অপৰিগ্ৰহী হৈ, অনুপম যোগসিদ্ধি লাভ কৰি, সি পৰম নিৰ্বাণত উপনীত হ’ল।

Verse 30

पश्यन् जगदिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । पाशैर्गुणमयैर्बद्धं बध्यमानञ्च नित्यशः ॥

তেওঁ দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহেৰে গঠিত এই সমগ্ৰ জগতখন গুণৰ ৰজ্জুৰ পাশেৰে আবদ্ধ, আৰু চিৰকাল বাৰে বাৰে পুনৰ আবদ্ধ হৈ থকা দেখিলে।

Verse 31

पुत्रादिभ्रातृपुत्रादि-स्वपारक्यादिभावितैः । आकृष्यमाणं करणैर्दुःखार्तं भिन्नदर्शनम् ॥

তেওঁ জগতখন ইন্দ্ৰিয়সমূহে টানি নিয়া, ‘পুত্ৰ’, ‘ভ্ৰাতৃপুত্ৰ’, ‘নিজৰ’ আৰু ‘পৰৰ’ আদি ধাৰণাৰে শর্তিত, শোকে পীড়িত আৰু বিভক্ত দৃষ্টিযুক্ত দেখিলে।

Verse 32

अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्धारं महामतिः । आत्मानञ्च समुत्तीर्णं गाथामेतामगायत ॥

সেই মহাত্মাই জীৱসমূহক অজ্ঞানৰূপ পংক-যোনিত নিমগ্ন আৰু উদ্ধাৰ নোপোৱা দেখি, আৰু নিজে পাৰ হোৱা বুলি জানি, এই গাথা গালে।

Verse 33

अहो कष्टं यदस्माभैः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् । इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम् ॥

‘হায়, মই আগতে ৰাজকাৰ্য কৰিছিলোঁ—কিমান দুঃখজনক!’ বুলি; পাছত মই বুজিলোঁ—যোগতকৈ ওপৰৰ সুখ নাই।

Verse 34

जड उवाच तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्तये योगमुत्तमम् । प्राप्स्यसे येन तद् ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि ॥

জড়ে ক’লে—প্ৰিয়, মোক্ষৰ বাবে এই পৰম যোগ আচৰণ কৰা। ইয়াৰ দ্বাৰা তুমি সেই ব্ৰহ্মক লাভ কৰিবা; যাক লাভ কৰিলে শোক নাথাকে।

Verse 35

ततोऽहमपि यास्यामि किं यज्ञैः किं जपेन मे । कृतकृत्यस्य करणं ब्रह्मभावाय कल्पते ॥

সেয়ে মইও সন্ন্যাস-মাৰ্গলৈ প্ৰস্থান কৰিম। যজ্ঞৰ কি প্ৰয়োজন, জপৰ কি প্ৰয়োজন? যি কৃতকৃত্য, তাৰ বাবে পৰৱৰ্তী ‘কৰ্ম’ কেৱল ব্ৰহ্মস্বভাৱত প্ৰতিষ্ঠা লাভৰ বাবেই হয়।

Verse 36

त्वत्तोऽनुज्ञामवाप्याहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्रयतिष्ये तथा मुक्तौ यथा यास्यामि निर्वृतिम् ॥

আপোনাৰ অনুমতি পাই মই—দ্বন্দ্বাতীত আৰু অপৰিগ্ৰহী—মোক্ষৰ বাবে তেনে সাধনা কৰিম, যাতে নিৰ্বাণসদৃশ পৰম শান্তি লাভ কৰোঁ।

Verse 37

पक्षिण ऊचुः एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्यानुज्ञां ततश्च सः । ब्रह्मन् ! जगाम मेधावी परित्यक्तपरिग्रहः ॥

পক্ষীবোৰে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! এইদৰে কৈ আৰু পিতাৰ অনুমতি পাই সেই জ্ঞানীজন, পৰিগ্ৰহ ত্যাগ কৰি, প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 38

सोऽपि तस्य पिता तद्वत् क्रमेण सुमहामतिः । वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात् ॥

তাৰ পিতাও তেনেদৰে ক্ৰমে—মহাবুদ্ধিমান হৈ—বানপ্ৰস্থ আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিলে, তাৰ পিছত চতুৰ্থ আশ্ৰম অৰ্থাৎ সন্ন্যাস লাভ কৰিলে।

Verse 39

तत्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुणादिकम् । प्राप सिद्धिं परां प्राज्ञस्तत्कालोपात्तसंमतिः ॥

তাত পুত্ৰক লগ পাই আৰু গুণাদিৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বন্ধন ত্যাগ কৰি, সেই জ্ঞানীজন—যথাসময়ত দঢ় নिश्चয় উদয় হোৱাৰ বাবে—পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিলে।

Verse 40

एतत्ते कथितं ब्रह्मन् ! यत्पृष्टा भवता वयम् । सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

হে ব্ৰাহ্মণ, তুমি যি সুধিছিলা, সেয়া সকলো তোমাক সম্পূৰ্ণ আৰু যথাযথভাৱে কোৱা হ’ল। এতিয়া আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?