Adhyaya 77: Sanjna’s Withdrawal from Surya: The Birth of Yama and Yamuna, and the Emergence of Chhaya

Verse 1

षट्सप्ततितमः सप्तसप्ततितमोऽध्यायः- ७७ मārkaṇḍeya uvāca मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः । संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत् ॥

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে মহাভাগ! বিশ্বকৰ্মাৰ কন্যা ‘সঞ্জ্ঞা’ নামে মাৰ্তণ্ড (সূৰ্য)ৰ পত্নী হ’ল। তেওঁৰ গৰ্ভত ভানু (সূৰ্য)য়ে সন্ততি উৎপন্ন কৰিলে।

Verse 2

मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् । विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः ॥

সেই মনু প্ৰসিদ্ধ কীৰ্তিসম্পন্ন আৰু নানাবিধ বিদ্যাৰ পাৰগামী আছিল। বিবস্বানৰ পুত্ৰ হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘বৈৱস্বত’ নামে পৰিচিত হ’ল।

Verse 3

संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत् ॥

আৰু সঞ্জ্ঞা, ৰবি (সূৰ্য)ৰ দৃষ্টিত পৰি চকু মুদি দিলে; সেয়েহে অর্ক (সূৰ্য) ক্ৰুদ্ধ হৈ সঞ্জ্ঞাৰ প্ৰতি কঠোৰ বাক্য ক’লে।

Verse 4

मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम् ॥

কাৰণ তুমি যেতিয়াই মোক চোৱা, তেতিয়াই চকু সংযম কৰি তললৈ নমোৱা; সেয়ে, হে মূঢ়ে, তুমি প্ৰাণীসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা যমক জন্ম দিবা।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः ॥

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তেতিয়া ভয়ত কঁপা দেৱী সংজ্ঞাৰ দৃষ্টি চঞ্চল হ’ল। তেওঁৰ চকুৰ ডোলনি দেখি ৰবিয়ে পুনৰ তেওঁক ক’লে।

Verse 6

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि ॥

এতিয়া মোক চাওঁতে তোমাৰ দৃষ্টি চঞ্চল হৈছে; সেয়ে তুমি চঞ্চল স্বভাৱৰ এক কন্যা—এখন নদী—জন্ম দিবা।

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच । ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी ॥

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তাৰ পাছত স্বামীৰ সেই শাপৰ ফলত তেওঁৰ পৰা যম আৰু এই যমুনা জন্মিল; যমুনা অতি মহান নদী বুলি খ্যাত।

Verse 8

सापि संज्ञा रवेस्तेजः सेहे दुःखेन भामिनी । असहन्ती च सा तेजश्चिन्तयामास वै तदा ॥

সেই তেজস্বিনী সংজ্ঞাই ৰবিৰ তেজ কষ্টসহে মাথোঁ সহিব পাৰিলে; আৰু সেই তেজ অসহ্য বোধ হোৱাত তেওঁ তেতিয়া গভীৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 9

किं करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति ॥

মই কি কৰিম? ক’লৈ যাম? আৰু তাত গৈ মোৰ ক’ত শান্তি হ’ব? মোৰ স্বামী সূৰ্য্য মোৰ প্ৰতি ক্ৰোধ কেনেকৈ ত্যাগ কৰিব?

Verse 10

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा ॥

এইদৰে নানা ধৰণে চিন্তা কৰি প্ৰজাপতিৰ কন্যা সেই সৌভাগ্যৱতী নাৰীয়ে পিতাৰ শৰণকেই সৰ্বোত্তম পথ বুলি মানিলে।

Verse 11

ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः ॥

তাৰ পাছত পিতৃগৃহলৈ যোৱাৰ সংকল্প কৰি, সেই কীৰ্তিমতী—ৰবিৰ প্ৰিয়া—নিজৰ পৰা ছায়াময় এক ৰূপ সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 12

ताञ्चोवाच त्वया वेष्मन्यत्र भानोः यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ ॥

আৰু তাই তাক ক’লে—‘ভানুৰ গৃহত মই যেনেকৈ আচৰণ কৰিছোঁ, তুমিও ঠিক তেনেকৈ আচৰণ কৰিবা; সন্তানসকলৰ প্ৰতি আৰু ৰবিৰ প্ৰতিো যথোচিত আচৰণ কৰিবা।’

Verse 13

पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम । सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः ॥

‘সোধা হ’লেও মোৰ যোৱাৰ কথা নক’বি। সদায় ক’বি—“মইয়ে সেই, নাম সংজ্ঞা।”’

Verse 14

छायासंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद् देवि ! आशापाच्च वचस्तव । करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात् ॥

ছায়া-সঞ্জ্ঞাই ক’লে— “হে দেবী, তুমি মোৰ কেশ ধৰি মোক ধৰি ৰাখিছা, আৰু তোমাৰ বাক্যৰ পৰা জাগি উঠা আশাই মোক প্ৰেৰণা দিছে; সেয়ে শাপবলে উদ্ভূত সমগ্ৰ বৃত্তান্ত মই তোমাক ক’ম।”

Verse 15

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम् ॥

এনেদৰে সম্বোধিত হৈ সেই দেৱী (সঞ্জ্ঞা) তেতিয়া পিতৃগৃহলৈ গ’ল। তাত তপস্যাৰে কলুষ ধুই পেলোৱা ত্বষ্টৃক তাই দেখিলে।

Verse 16

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता ॥

তেওঁও তাইক মহা সন্মানে গ্ৰহণ কৰিলে; বিশ্বকৰ্মাই পূজিতা সেই নিৰ্দোষা কিছুকাল পিতৃগৃহত থাকিল।

Verse 17

ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम् ॥

তাৰ পাছত, বেছি দিন নথকা সেই সুললিতাঙ্গী কন্যাক পিতাই কথা ক’লে; স্নেহ আৰু সন্মান আগত ৰাখি কন্যাৰ প্ৰশংসা কৰি (তাক সম্বোধন কৰিলে)।

Verse 18

त्वान्तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्धसमानि स्युः किन्तु धर्मो विलुप्यते ॥

“বৎসে, মই তোমাক দেখি থাকোঁতে বহু দিনো অর্ধ নিমেষ যেন লাগে; তথাপি তুমি যদি ইয়াত অনুচিতভাৱে থাক, তেন্তে ধৰ্মহানি হয়।”

Verse 19

बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः ॥

নিজ আত্মীয়ৰ মাজত নাৰীৰ দীঘলীয়া সময় থাকি থকাটো যশবর্ধক নহয়; আত্মীয়সকলৰ ইচ্ছা এই যে তাই স্বামীৰ গৃহতেই বাস কৰক।

Verse 20

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता । पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके ॥

তুমি ত্ৰিলোকনাথ সূৰ্যক স্বামীৰূপে লাভ কৰিছা; সেয়ে কন্যে, পিতৃগৃহত দীঘলীয়া সময় নাথাকিবা।

Verse 21

सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टो 'हं पूजिता सि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम ॥

সেয়ে স্বামীৰ গৃহলৈ যোৱা। মই সন্তুষ্ট—তুমি মোক যথোচিত সন্মান কৰিছা। তথাপি, হে শুভে, মোৰ দৰ্শনৰ বাবে পুনৰ আহিবা।

Verse 22

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने । संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून् ॥

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—পিতাই এনেদৰে কোৱাত তাই, হে মুনি, ‘এৱমস্তু’ বুলি উত্তৰ দিলে। পিতাক যথাবিধি পূজা কৰি পাছত তাই উত্তৰকুরু দেশলৈ গ’ল।

Verse 23

सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचारा तत्रापि वडवारूपधारिणी ॥

সূৰ্যৰ দাহক তাপ কামনা নকৰি আৰু তেওঁৰ তেজত ভীত হৈ, তাই তাতো তপস্যা কৰিলে—ঘোঁড়ীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি।

Verse 24

संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम् ॥

তাক সংজ্ঞা বুলি ভাবি অহস্পতি (সূৰ্য) দ্বিতীয়া পত্নী ছায়াৰ পৰা দুজন পুত্ৰ আৰু এজনী মনোহৰ কন্যা জন্ম দিলে।

Verse 25

छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत ॥

ছায়া—সঞ্জ্ঞা বুলি কোৱা হ’লেও—নিজ সন্তানসকলৰ প্ৰতি অতিশয় স্নেহশীলা আছিল; কিন্তু সঞ্জ্ঞাৰ কন্যা আৰু জ্যেষ্ঠ পুত্ৰসকলৰ প্ৰতি তেনে স্নেহ নেদেখুৱালে।

Verse 26

लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत्क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे ॥

দিনে দিনে লালন-পালন আৰু ভোগবিলাসত সি সন্তানসকলৰ মাজত ভেদ কৰিছিল। মনুৱে সহিলে; কিন্তু যমে তাই সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 27

ताडनाय च वै कोपात् पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः ॥

ক্ৰোধত সি তাক আঘাত কৰিবলৈ ভৰি তুলিলে; কিন্তু আত্মসংযমী হৈ তাৰ দেহত ভৰি নামালে নহয়।

Verse 28

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं द्विज । किञ्चित् प्रस्फुरमाणौष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा ॥

তেতিয়া, হে দ্বিজ! সংজ্ঞাৰ ৰূপ ধাৰণ কৰা ছায়াই ক্ৰোধত—ওঁঠ কঁপি আৰু হাত কঁপি উঠি—যমক শাপ দিলে।

Verse 29

पितुः पत्नीममर्यादं यन्मां तर्जयसे पदाः । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति ॥

যিহেতু তুমি মৰ্যাদা উলংঘা কৰি তোমাৰ পিতৃৰ পত্নীক ভৰিৰে ভাবুকি দিছা, সেয়েহে তোমাৰ সেই ভৰিখন আজি পৃথিৱীত খহি পৰিব।

Verse 30

मार्कण्डेय उवाच इत्याकर्ण्य यमः शापं मात्रा दत्तं भयातुरः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरःसरम् ॥

মাৰ্কণ্ডেয়ই ক’লে: মাতৃৰ অভিশাপ শুনি ভয়ত ত্ৰস্তমান হৈ যমে পিতৃৰ ওচৰলৈ গৈ প্ৰণাম জনাই ক’লে।

Verse 31

यम उवाच तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिति केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति ॥

যমে ক’লে: পিতৃ, এয়া এক মহা আচৰিত কথা যি কোনেও দেখা নাই, যে এগৰাকী মাতৃয়ে মৰম-স্নেহ ত্যাগ কৰি নিজৰ পুত্ৰক অভিশাপ দিছে।

Verse 32

यथा मनुर्ममाचष्टे नेयं मता तथा मम । विगुणेष्वपि पुत्रेषु न माता विगुणा भवेत् ॥

মনুৱে মোক কোৱাৰ দৰে, মোৰো মত সেয়াই: পুত্ৰ দোষী হ’লেও মাতৃ কেতিয়াও (আচৰণত) দোষী হ’ব নালাগে।

Verse 33

मार्कण्डेय उवाच यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवान्स्तिमिरापहः । छायासंज्ञां समाहूय पप्रच्छ क्व गतेति सा ॥

মাৰ্কণ্ডেয়ই ক’লে: যমৰ এই কথা শুনি অন্ধকাৰ নাশক ভগৱান সূৰ্যই ছায়াক (যাক সংজ্ঞা বুলি কোৱা হৈছিল) মাতি সুধিলে, ‘তাই (সংজ্ঞা) ক’লৈ গৈছে?’

Verse 34

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे ॥

তাই ক’লে—“হে বিভাৱসু (সূৰ্য)! মই ত্বষ্টাৰ কন্যা সংজ্ঞা। মই তোমাৰ পত্নী; তোমাৰ দ্বাৰাই মোৰ এই সন্তানসকল জন্মিছে।”

Verse 35

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे ततो क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः ॥

এইদৰে বিবস্বানে তাইক পুনঃ পুনঃ সুধিলেও তাই সত্য প্ৰকাশ নকৰিলে। তেতিয়া তেজস্বী সূৰ্য ক্ৰুদ্ধ হৈ তাইক শাপ দিবলৈ উদ্যত হ’ল।

Verse 36

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वतः । विदितार्थश्च भगवान् जगाम त्वष्टुरालयम् ॥

তাৰ পাছত তাই যি দৰে ঘটিছিল সেই সকলো বিবস্বানক ক’লে। ভগৱান সূৰ্য বিষয়টো বুজি ত্বষ্টাৰ নিবাসলৈ গ’ল।

Verse 37

ततः स पूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्तं परया भक्त्या निजगेहमुपागतम् ॥

তেতিয়া (ত্বষ্টাই) নিজৰ ঘৰত অহা ত্ৰিলোকপূজ্য তেজস্বী সূৰ্যক পৰম ভক্তিৰে পূজা কৰিলে।

Verse 38

संज्ञां पृष्टस्तदा तस्मै कथयामास विश्वकृत् । आगतैवेह मे वेष्म भवतः प्रेषितेति वै ॥

সঞ্জ্ঞাৰ বিষয়ে সুধিলে বিশ্বকৃত্ (বিশ্বকৰ্মা) ক’লে—“সেয়া নিশ্চয় তোমাৰ দ্বাৰাই প্ৰেৰিত হৈ মোৰ ঘৰলৈ আহিছে।”

Verse 39

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरन्तीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ ॥

দিবাকৰ (সূৰ্য) ধ্যান-সমাধিত লীন হৈ উত্তৰকুৰুদেশত ঘোঁৰী-ৰূপ ধাৰণ কৰা তেঁওক তপস্যা কৰি থকা দেখিলে।

Verse 40

सौम्यमूर्तिः शुभाकारो मम भर्ता भवेदिति । अभिसन्धिं च तपसो बुबुधे 'स्या दिवाकरः ॥

“মোৰ স্বামী যেন সৌম্যৰূপী আৰু শুভদৰ্শন হয়”—এই আছিল তেওঁৰ তপস্যাৰ সংকল্প; দিবাকৰে সেয়া বুজিলে।

Verse 41

शातनं तेजसो मे 'द्य क्रियतामिति भास्करः । तञ्चाह विश्वकर्माणं संज्ञायाः पितरं द्विज ॥

“আজি মোৰ তেজৰ ক্ষপণ (হ্ৰাস) কৰা হওক,” বুলি ভাস্কৰে ক’লে; হে ব্ৰাহ্মণ, তেওঁ সংজ্ঞাৰ পিতা বিশ্বকৰ্মাক এইদৰে ক’লে।

Verse 42

संवत्सरभ्रमेस् तस्य विश्वकर्मा करावेस्ततः । तेजसः शातनञ्चक्रे स्तूयमानश्च दैवतैः ॥

তাৰপিছত বছৰৰ চক্ৰ শেষ হোৱাত, দেৱতাসকলৰ স্তৱ-মধ্যত, বিশ্বকৰ্মাই সূৰ্যৰ তেজৰ ক্ষপণ সম্পন্ন কৰিলে।