Adhyaya 47: Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मायु-प्रमाणो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच— यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः । प्रजापतिः पतिर्देवस् तन्मे विस्तरतो वद ॥

এইদৰে শ্ৰীমাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণত ‘ব্ৰহ্মাৰ আয়ুৰ পৰিমাপ’ নামৰ ছেচল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া সাতচল্লিশতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ক্ৰৌষ্টুকিয়ে ক’লে—আদিকৰ্তা ভগৱান ব্ৰহ্মাই প্ৰজাসকলক কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিলে? হে প্ৰজাপতি, ভূতসমূহৰ দেব, মোক বিস্তাৰে কওক।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच— कथयाम्येष ते ब्रह्मन् ससर्ज भगवान् यथा । लोककृत् शाश्वतः कृत्स्नं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, নিত্য লোককর্তা ভগৱানে স্থাৱৰ আৰু জংগমসহ সমগ্ৰ জগত কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিলে, সেয়া মই তোমাক ক’ম।

Verse 3

पद्मावसाने प्रलये निशासुत्पोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥

পাদ্ম-কল্পৰ অন্তত প্ৰলয় হোৱাত, মহাৰাত্ৰিৰ পাছত প্ৰভাতে জাগি উঠা ভগৱান ব্ৰহ্মাই সত্ত্বগুণে পৰিপূৰ্ণ হৈ জগতখন শূন্যপ্ৰায় দেখিলে।

Verse 4

इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥

ইয়াত নাৰায়ণক উদ্দেশ কৰি এই শ্লোক পাঠ কৰা হয়— ‘যি দেৱতা ব্ৰহ্মস্বৰূপ, তেৱেঁই জগতৰ উৎপত্তি আৰু লয়।’

Verse 5

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः ॥

‘নাৰা’ বুলিলে জলৰ নাম বুজায়—এনে আমি শুনিছোঁ; আৰু তেওঁ সেই জলত শয়ন কৰে বুলিয়েই নাৰায়ণ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 6

विबुद्धः सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात् समुद्धारं कर्तुकामस्तदा क्षिते ॥

সেই জলত জাগি উঠি, পৃথিৱী যে তাত নিমজ্জিত আছে সেয়া জানি, তেতিয়া তেওঁ অনুমানবলে পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।

Verse 7

अकरोत् स तनूरन्याः कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः ॥

পূৰ্বে আন আন কল্পত যিদৰে কৰিছিল, তেনেদৰে তেওঁ আন এটা দেহ ধাৰণ কৰিলে; মৎস্য আৰু কূৰ্ম আদি ৰূপ লোৱাৰ দৰে, তেনেদৰে বৰাহৰূপ দেহো গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 8

वेदयज्ञमयं दिव्यं वेदयज्ञमयो विभुः । रूपं कृत्वा विवेशाप्सु सर्वगः सर्वसम्भवः ॥

সৰ্বব্যাপী ভগৱান, সকলো ভূতৰ উৎস, বেদ-যজ্ঞময় দিৱ্য দেহ ধৰি জলত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 9

समुद्धृत्य च पातालान्मुमोच सलिले भुवम् । जनलोकस्थितैः सिद्धैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः ॥

পাতালৰ পৰা পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰি জগতীশ্বৰে তাক জলৰ ওপৰত স্থাপন কৰিলে; জনলোকত থকা সিদ্ধসকলে তেখেতক ধ্যান কৰিলে।

Verse 10

तस्योपरि जलौघस्य महती नैरिव स्थिताः । विततत्वात्तु देहस्य न मही याति सम्प्लवम् ॥

সেই জলৰাশিৰ ওপৰত মহাপৃথিৱী যেন আধাৰত স্থিৰ ৰ’ল; তেখেতৰ দেহ বিস্তৃত হৈ থকা বাবে পৃথিৱী প্লাৱনত ডুবিল নাছিল।

Verse 11

ततः क्षितिं समीक्ष्य पृथिव्यां सोऽसृजद् गिरिन् । प्राक् सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना ॥

তাৰ পাছত ভূমি সমতল কৰি তেখেতে পৃথিৱীত পৰ্বত সৃষ্টি কৰিলে; কিয়নো পূৰ্ব সৃষ্টিত সিহঁত তেতিয়া প্ৰলয়াগ্নিত দগ্ধ হৈছিল।

Verse 12

तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैला एकार्णवे मग्ना वायुनापस्तु संहताः ॥

সেই অগ্নিয়ে পৃথিৱীৰ সৰ্বত্ৰ পৰ্বতসমূহ ভাঙি চূৰ্ণ হ’ল; শিলাৰাশি এক মহাসাগৰত নিমজ্জিত হ’ল, আৰু বায়ুৱে জল একত্ৰ কৰিলে।

Verse 13

निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्र तत्राचलाभवन् । भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितम् ॥

য’ত য’ত সেই পিণ্ডসমূহ স্থিৰ হ’ল, ত’ত ত’ত পৰ্বত হ’ল; তাৰ পিছত তেওঁ পৃথিৱীক বিভাজন কৰি তাক সপ্তদ্বীপে বিভূষিত কৰিলে।

Verse 14

भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्वंवत् समकल्पयत् । सृष्टिंचिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ॥

তেওঁ ভূ (পৃথিৱী) ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চাৰিটা লোকক পূৰ্ববৎ বিন্যাস কৰিলে; সৃষ্টিৰ বিষয়ে তেওঁ যেনেকৈ চিন্তা কৰিলে, তেনেকৈয়ে কল্পৰ আদিতো পূৰ্বৰ দৰে ঘটিল।

Verse 15

अबुद्धिपूर्वकस्तस्मात् प्रादुर्भूतस्तमोमयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः ॥

তেওঁৰ পৰা কোনো ইচ্ছাকৃত সংকল্প নোহোৱাকৈ অন্ধকাৰময় বিকাৰ উৎপন্ন হ’ল—তমস্, মোহ, মহামোহ, তামিস্ৰ আৰু অন্ধ (অন্ধতা)।

Verse 16

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् ॥

পাঁচ ‘গ্ৰন্থি’ (বিভাগ) বিশিষ্ট এই অবিদ্যা সেই মহাসত্তাৰ পৰা প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; আৰু তেওঁ এতিয়াও অপ্রবুদ্ধ অৱস্থাত সৃষ্টিৰ চিন্তা কৰোঁতেই সৃষ্টিও পঞ্চবিধ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।

Verse 17

बहिरन्तश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ॥

বাহিৰে-অন্তৰে আলোক নথকা, আত্মা আৱৰণে ঢকা এই সৃষ্টি স্থাবৰ-স্বভাৱৰ আছিল; ইয়াক ‘নাগ’ (অচল/উদ্ভিদজাত জীৱ) বুলি কোৱা হয়। আৰু এই ‘নাগ’সকল ‘মুখ্য’ বুলি কোৱা হেতুকে ইয়াক ‘মুখ্যসৰ্গ’ (প্ৰাথমিক সৃষ্টি) বুলি অভিহিত কৰা হয়।

Verse 18

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः । तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्‍स्रोतो ह्यवर्तत ॥

সেই সৃষ্টিক উদ্দেশ্যসিদ্ধিত অক্ষম দেখি তেওঁ পুনৰ অন্য এক সৃষ্টিৰ সংকল্প কৰিলে। ধ্যান কৰোঁতেই ‘তিৰ্যক্-স্ৰোতস্’ নামে সৃষ্টিৰ উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 19

यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः सा तिर्यक्‍स्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्रायो ह्यवेदिनः ॥

তেওঁলোকৰ ক্ৰিয়া তিৰ্যক (পাশলৈ) ধাৱিত হোৱাৰ বাবে তেওঁলোক ‘তিৰ্যক্-স্ৰোতস্’ বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোক পশু আদি ৰূপে প্ৰসিদ্ধ; তমোগুণপ্ৰধান আৰু অল্পবুদ্ধি।

Verse 20

अतपथग्राहिणश्चैव ते ’ज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः ॥

তেওঁলোকে অমাৰ্গকেই মাৰ্গ বুলি গ্ৰহণ কৰে আৰু অজ্ঞতাবশত নিজকে জ্ঞানী বুলি ভাবে। তেওঁলোক অহংকাৰ আৰু আত্মগৰ্বে গঠিত, অষ্টাবিংশতি তত্ত্বৰ সংহতি-স্বৰূপ।

Verse 21

अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृतास्तु परस्परम् । तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतो ’न्यस्ततो ’भवत् ॥

সকলোৰে ভিতৰত অন্তৰ্তেজ আছিল, কিন্তু তেওঁলোক পৰস্পৰৰ বাবে আৱৃত আছিল। সেই সৃষ্টিকো অপ্রয়োজনীয় বুলি মানি, ধ্যান কৰোঁতেই পুনৰ অন্য সৃষ্টিৰ উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 22

ऊर्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकः समवर्तत । ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः ॥

তৃতীয় সৃষ্টিৰ নাম ‘ঊৰ্ধ্ব-স্ৰোতস্’; ই সত্ত্বিক ৰূপে উদ্ভৱ হ’ল। তেওঁলোক সুখ আৰু প্ৰীতিত পৰিপূৰ্ণ আছিল আৰু বাহ্য-অন্তৰ উভয় দিশতে অনাৱৃত আছিল।

Verse 23

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतः समुद्भवाः । तुष्टात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स स्मृतः ॥

ঊৰ্ধ্বস্ৰোতস ৰূপে জন্ম লোৱা সত্তাসকল বাহিৰে আৰু ভিতৰে দুয়োফালে তেজোময় আছিল। সন্তোষস্বভাৱ এই তৃতীয় সৃষ্টি ‘দেৱসৰ্গ’ বুলি স্মৰণীয়।

Verse 24

तस्मिन् सर्गे ’भवत् प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा । ततो ’न्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् ॥

সেই সৃষ্টি সম্পূৰ্ণ হোৱাত ব্ৰহ্মা তাত আনন্দিত হ’ল। তাৰ পিছত তেওঁ আন এটা—উত্তম আৰু সত্যই সাধক (ফলদায়ক) সৃষ্টি—সঙ্কল্প কৰিলে।

Verse 25

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभौ तदाव्यक्तादर्वाक्‍स्रोतस्तु साधकः ॥

এনেদৰে তেওঁ সম্যক চিন্তা কৰি—সত্যই ধ্যান কৰি—থাকোঁতে, অব্যক্তৰ পৰা ‘অৰ্বাক্স্ৰোতস’ নামৰ সাধক (ফলদায়ক) সৃষ্টি প্ৰকাশ পালে।

Verse 26

यस्मादर्वाग् व्यवर्तन्त ततोऽर्वाक्‍स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजो ’धिकाः ॥

তেওঁলোক অধোমুখীভাৱে প্ৰবৃত্ত হোৱাৰ বাবে ‘অৰ্বাক্স্ৰোতস’ বুলি কোৱা হয়। তেওঁলোকো তেজস্বী; কিন্তু তমস বৃদ্ধি পাইছে আৰু ৰজসৰ প্ৰাধান্য আছে।

Verse 27

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते ॥

সেয়ে তেওঁলোক দুঃখে পৰিপূৰ্ণ আৰু পুনঃ পুনঃ কৰ্ম কৰে। তথাপি তেওঁলোক বাহিৰে-ভিতৰে তেজোময়; তেওঁলোক মানুহ আৰু সাধনাত সক্ষম (সাধক)।

Verse 28

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च ॥

পঞ্চম সৃষ্টি হৈছে 'অনুগ্রহ', আৰু ই চাৰি প্ৰকাৰে বিন্যস্ত: বিপৰ্যয়, সিদ্ধি, শান্তি আৰু তুষ্টিৰ দ্বাৰা।

Verse 29

निर्वृत्तं वर्तमानञ्च तेर्’थं जानन्ति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्ग स उच्यते ॥

সিহঁতে অতীত আৰু বৰ্তমানৰ অৰ্থ পুনৰ জানে। ইয়াক ভূতাদি (মৌলিক তত্ত্ব)ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা জীৱবোৰৰ ষষ্ঠ সৃষ্টি বুলি কোৱা হয়।

Verse 30

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरता तथा । चोदनाश्चाप्यशीलाś्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते ॥

সিহঁত সকলোৱে সংগ্ৰহকাৰী আৰু ভাগ-বাটোৱাৰা কৰিও আনন্দ পায়। সিহঁত প্ৰবৃত্তিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত আৰু নিৰ্দিষ্ট অনুশাসনহীন; সিহঁতক ভূতাদি শ্ৰেণীৰ বুলি জানিবা।

Verse 31

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते ॥

প্ৰথম সৃষ্টি হৈছে 'মহৎ' (মহান তত্ত্ব), যাক ব্ৰহ্মাৰ বুলি জনা যায়। দ্বিতীয়টো হৈছে তন্মাত্ৰসমূহৰ; ইয়াক ভূত-সৰ্গ (মৌলিক উপাদানৰ সৃষ্টি) বুলি কোৱা হয়।

Verse 32

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धैपूर्वकः ॥

তৃতীয় সৃষ্টিটোক 'বৈকাৰিক' বুলি কোৱা হয়, যাক ইন্দ্ৰিয় সৰ্গ বুলিও জনা যায়। এনেদৰে এই প্ৰাকৃত সৃষ্টিয়ে বুদ্ধিক পূৰ্ব কাৰক হিচাপে লৈ উদ্ভৱ হয়।

Verse 33

मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः ॥

চতুৰ্থটো ‘মুখ্য’ সৃষ্টি; স্থাৱৰসকলকেই প্ৰধান বুলি স্মৃত। পঞ্চমটো ‘তিৰ্যক্-স্ৰোতস্’ নামে খ্যাত, সেয়া তিৰ্যগ্-যোনিজ পশু-প্ৰাণীৰ সৃষ্টি।

Verse 34

तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥

তদ্ৰূপ ষষ্ঠটো—ঊৰ্ধ্ব-স্ৰোতস্ থকা সকলৰ—দেৱসৃষ্টি বুলি স্মৃত। তাৰ পিছত অৰ্বাক্-স্ৰোতস্ থকা সকলৰ সৃষ্টি সপ্তম, অৰ্থাৎ মানৱসৃষ্টি।

Verse 35

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः ॥

অষ্টমটো ‘অনুগ্ৰহ’ সৃষ্টি; সেয়া সাত্ত্বিকো আৰু তামসো। এই পাঁচটা বৈকৃত সৃষ্টি; প্ৰাকৃত সৃষ্টি তিনিটা বুলি স্মৃত।

Verse 36

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः ॥

আৰু নবমটো ‘কৌমাৰ’ সৃষ্টি বুলি স্মৃত; সেয়া প্ৰাকৃতো আৰু বৈকৃতো। এইদৰে প্ৰজাপতিৰ এই নটা সৃষ্টি সম্যকভাৱে গণনা কৰা হ’ল।