Adhyaya 58: The Kurma-Form of Narayana: Mapping Bharata through Nakshatras, Regions, and Planetary Afflictions
कूर्मसंस्थान-नक्षत्रदेशवर्णन (Kūrma-saṃsthāna–Nakṣatra-Deśa-Varṇana)
The Solar Attendants
এই অধ্যায়ত নাৰায়ণৰ কূৰ্মৰূপক আধাৰ কৰি ভাৰতবৰ্ষৰ সংস্থান নক্সাৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। নক্ষত্ৰসমূহৰ ক্ৰম, সেই অনুসাৰে দেশ-প্ৰদেশৰ অৱস্থান, আৰু সূৰ্যাদি গ্ৰহপীড়াৰ ফলত জনপদত হোৱা দুঃখ-কষ্ট তথা তাৰ শান্তি-উপায় সংক্ষেপে কোৱা হৈছে।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 58
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ नद्यादिवर्णन नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । अष्टपञ्चाशोऽध्यायः—५८ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् कथितं सम्यक् भवता भारतं मम । सरितः पर्वता देशा ये च तत्र वसन्ति वै ॥
এইদৰে শ্ৰীমাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণত ‘নদীবৰ্ণনাদি’ নামৰ সপ্তপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল; এতিয়া অষ্টপঞ্চাশতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। ক্রৌষ্টুকিয়ে ক’লে—হে ভগৱন! আপুনি মোক ভাৰতভূমি—তাৰ নদী, পৰ্বত, জনপদ আৰু তাত বাস কৰা লোকসকলক যথাযথভাৱে বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 2
किन्तु कूर्मस्त्वया पूर्वं भारते भगवान् हरिः । कथितस्तस्य संस्थानं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥
কিন্তু আগতে আপুনি ভাৰতৰ প্ৰসঙ্গত কূৰ্ম—ভগৱান হৰি—ৰ কথা কৈছিল। মই সেই কূৰ্মৰ আকৃতি আৰু বিস্তাৰ নিঃশেষভাৱে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 3
कथं स संस्थितो देवः कूर्मरूपी जनार्दनः । शुभाशुभं मनुष्याणां व्यज्यते च ततः कथम् । यथामुखं यथापादन्तस्य तद्ब्रूह्यशेषतः ॥
সেই ভগৱান জনাৰ্দন কূৰ্মৰূপে কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত হৈ অৱস্থিত? আৰু তাৰ পৰা মানুহৰ শুভ-অশুভ ফল কেনেকৈ সূচিত হয়? তেওঁৰ মুখৰ দিশ অনুসাৰে আৰু পদৰ বিস্তাৰ অনুসাৰে সকলো সম্পূৰ্ণকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
Verse 4
मार्कण्डेय उवाच प्राङ्मुखो भगवान् देवः कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं द्विज ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সেই ভগৱান কূৰ্মৰূপে পূৰ্বমুখী হৈ অৱস্থিত। হে দ্বিজ, ভাৰতবৰ্ষক আৱৰি এই নৱবিধ বিভাগ স্থাপিত হৈছে।
Verse 5
नवधा संस्थितान्यस्य नक्षत्राणि समन्ततः । विषयाश्च द्विजश्रेष्ठ ये सम्यक् तान्निबोध मे ॥
তেওঁৰ চাৰিওফালে নক্ষত্ৰসমূহ নৱধা বিন্যস্ত। আৰু হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, কোন কোন বিষয়/প্ৰদেশ আছে, সেয়া মোৰ পৰা যথাযথভাৱে ভালদৰে জানি লোৱা।
Verse 6
वेदमन्त्राः विमाण्डव्याः शाल्वनीपास्तथा शकाः । उज्जिहानास्तथा वत्स घोषसंख्यास्तथा खसाः ॥
(সেই জন/প্ৰদেশ:) বেদমন্ত্ৰ, বিমাণ্ডব্য, শাল্বনীপ আৰু শক; তদ্ৰূপ উজ্জিহান; আৰু হে প্ৰিয়, ঘোষসংখ্য আৰু খসো।
Verse 7
मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः । धर्मारण्याः ज्योतिषिकाः गौरग्रीवा गुडाश्मकाः ॥
মধ্যভাগত সাৰস্বত, মৎস্য, শূৰসেন আৰু মথুৰাবাসী আছে। (আৰু) ধৰ্মাৰণ্য, জ্যোতিষিক, গৌৰগ্ৰীৱ আৰু গুডাশ্মকো আছে।
Verse 8
कालकोटिसपाषण्डाः पारियात्रनिवासिनः । कापिङ्गलाः कुरुर्बाह्यस्तथैवोडुम्बरा जनाः ॥
কালকোটী আৰু পাশণ্ড, পাৰিয়াত্ৰ-নিবাসী; কপিঙ্গল; বাহিৰ অঞ্চলৰ কুৰু; আৰু উডুম্বৰ নামে জনসমূহ—এইসকল (তাত) আছে।
Verse 9
वैदेहकाः सपाञ्चालाः संकेताḥ कङ्कमारुताः । गजाह्वयाश्च कूर्मस्य जलमध्यानिवासिनः ॥
বৈদেহকসকল পাঞ্চালসকলৰ সৈতে; সংকেত আৰু কঙ্কমাৰুত; লগতে গজাহ্বয়—এইসকল কূৰ্মৰ মধ্যজলত বাস কৰে।
Verse 10
कृत्तिका रोहिणी सौम्या एतेषां मध्यवासिनाम् । नक्षत्रत्रितयं विप्र शुभाशुभविपाकदम् ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! মধ্যবাসীসকলৰ বাবে কৃত্তিকা, ৰোহিণী আৰু সৌম্যা—এই নক্ষত্ৰ-ত্ৰয় শুভ-অশুভ ফলৰ পৰিপাক ঘটায়।
Verse 11
वृषध्वजोऽञ्जनश्चैव जम्ब्वाख्यो मानवाचलः । शूर्पकर्णो व्याघ्रमुखः खर्मकः करवटाशनः ॥
(তাত) বৃষধ্বজ আৰু অঞ্জন; জম্ব্বাখ্য আৰু মানবাচল; শূৰ্পকৰ্ণ, ব্যাঘ্ৰমুখ, খর্মক আৰু কৰৱটাশন (আছে)।
Verse 12
तथा चन्द्रेश्वराश्चैव खशाश्च मगधास्तथा । गिरयो मैथिलाः शुभ्रास्तथा वदनदन्तुराः ॥
তদ্ৰূপ চন্দ্ৰেশ্বৰ, খস আৰু মগধ; পৰ্বতবাসী; উজ্জ্বল (গৌৰ) মৈথিল; আৰু বদনদন্তুৰ নামে জনসমূহো উল্লেখিত।
Verse 13
प्राग्ज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः । पूर्णोत्कटो भद्रगौरस्तथोदयगिरिर्द्विज ॥
হে দ্বিজ! প্ৰাজ্যোতিষ, সলৌহিত্য, সামুদ্ৰ আৰু ‘পুৰুষাদক’ নামে জনপদ আছে; লগতে পূৰ্ণোৎকট, ভদ্ৰগৌৰ আৰু উদয়গিৰিও (দেশ) আছে।
Verse 14
कशायाः मेखलामुष्टास्ताम्रलिप्तैकपादपाः । वर्धमानाः कोशलाश्च मुखे कूर्मस्य संस्थिताः ॥
কশায়, মেখলামুষ্ট, তাম্ৰলিপ্ত, একপাদপ, বর্ধমান আৰু কোশল—এই সকলো বিশ্ব-কূৰ্মৰ মুখপ্ৰদেশত অৱস্থিত।
Verse 15
रौद्रः पुनर्वसुः पुष्यो नक्षत्रत्रितयं मुखे । पादे तु दक्षिणे देशाः क्रौष्टुके वदतः शृणु ॥
ৰৌদ্ৰ, পুনৰ্বসু আৰু পুষ্য—এই নক্ষত্ৰ-ত্রয় মুখপ্ৰদেশত আছে। এতিয়া শুনা; মই কোৱা মতে, ক্রৌষ্টুক বিভাগত দক্ষিণ পাদত অৱস্থিত দেশসমূহ।
Verse 16
कलिङ्गवङ्गजठराः कोशलाः मूषिकास्तथा । चेदयश्चोर्ध्वकर्णाश्च मत्स्याद्या विन्ध्यवासिनः ॥
কলিঙ্গ, বঙ্গ, জঠৰ, কোশল আৰু মূষিক; চেদি, ঊৰ্ধ্বকৰ্ণ, মৎস্য আৰু বিন্ধ্য অঞ্চলত বাস কৰা অন্যান্যসকল।
Verse 17
विदर्भा नारिकेलाश्च धर्मद्वीपास्तथैलिकाः । व्याघ्रग्रीवा महाग्रीवास्त्रैपुराः श्मश्रुधारिणः ॥
বিদর্ভ, নাৰিকেল, ধৰ্মদ্বীপ আৰু আইলিক; ব্যাঘ্ৰগ্ৰীৱ, মহাগ্ৰীৱ আৰু ত্ৰৈপুৰ—এইসকল দাড়িধাৰী জন।
Verse 18
कैष्किन्ध्याः हैमकूटाश्च निषधाः कटकस्थलाः । दशार्णाहारिका नग्ना निषादाः काकुलालकाः ॥
কৈষ্কিন্ধ্য, হৈমকূট, নিষধ আৰু কাটকাশ্থল; লগতে দশাৰ্ণ, হাৰিক, নগ্ন, নিষাদ আৰু কাকুলালক—এই জনপদসমূহ ইয়াত উল্লেখিত।
Verse 19
तथैव पर्णशबराः पादे वै पूर्वदक्षिणे । आश्लेषर्क्षं तथा पैत्र्यं फाल्गुण्यः प्रथदमास्तथा ॥
একেদৰে পূৰ্ব-দক্ষিণ পাদত পৰ্ণশবৰসকল অৱস্থিত। আশ্লেষা, আৰ্ক্ষ আৰু পৈত্ৰ্য; লগতে ফাল্গুনীসমূহ আৰু প্ৰথদামাসকলও এই বিন্যাসত স্থাপিত।
Verse 20
नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । लङ्का कालाजिनाश्चैव शैलिका निकटास्तथा ॥
পূৰ্ব-দক্ষিণ পাদৰ বাবে নক্ষত্ৰৰ এক ত্ৰয়ী নিৰ্ধাৰিত বুলি কোৱা হৈছে। তাত লঙ্কা, কালাজিন, শৈলিক আৰু নিকটসকলো (উল্লেখিত)।
Verse 21
महेन्द्रमलयाद्रौ च दुर्दुरे च वसन्ति ये । कर्कोटकवने ये च भृगुकच्छाः सकोङ्कणाः ॥
যিসকলে মহেন্দ্ৰ, মলয় আৰু দুর্দুৰ পৰ্বতত বাস কৰে, আৰু যিসকলে কৰ্কোটক অৰণ্যত থাকে—তেওঁলোকৰ মাজত ভৃগুকচ্ছ আৰু কোঙ্কণো অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 22
सर्वाश्चैव तथाभीराः वेण्यास्तीरनिवासिनः । अवन्तयो दासपुरास्तथैवाकणिनो जनाः ॥
একেদৰে সকলো আভীৰ; আৰু নদীৰ পাৰত বাস কৰা বেণ্যা; অৱন্তি, দাসপুৰ আৰু ‘আকণিন’ নামে পৰিচিত লোকসকলও (উল্লেখিত)।
Verse 23
महाराष्ट्राः सकर्णाटाः गोनर्दाश्चित्रकूटकाः । चोलाः कोलगिराश्चैव क्रौञ्चद्वीपजटाधराः ॥
ইয়াত মহাৰাষ্ট্ৰবাসী কৰ্ণাটসকলৰ সৈতে, গোনৰ্দ আৰু চিত্ৰকূটবাসী, চোল আৰু কোলগিৰিবাসী, আৰু ক্ৰৌঞ্চদ্বীপৰ জটাধাৰী লোকসকলকো পৰিগণনা কৰা হৈছে।
Verse 24
कावेरी ऋष्यमूकस्था नासिक्याश्चैव ये जनाः । शङ्खशुक्त्यादिवैदूर्यशैलप्रान्तचराश्च ये ॥
কাবেৰী অঞ্চলৰ লোক, ঋষ্যমূকত বসবাস কৰা, নাশিক্যজন, আৰু শঙ্খ-ঝিনুক আদি বাবে প্ৰসিদ্ধ বৈদূৰ্য পৰ্বতৰ সীমান্তত থকা লোকসকলকো ইয়াত গণনা কৰা হৈছে।
Verse 25
तथा वारिचराः कोलाः चर्मपट्टनिवासिनः । गणबाह्याः पराः कृष्णा द्वीपवास निवासिनः ॥
তদ্ৰূপ জলপথে বিচৰণ কৰা কোল, চর্মপট্টবাসী, স্বীকৃত গণ/সমাজৰ বাহিৰৰ লোক, দূৰৱৰ্তী কৃষ্ণবৰ্ণ জনগোষ্ঠী, আৰু দ্বীপবসতিৰ বাসিন্দাসকলকো তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।
Verse 26
सूर्याद्रौ कुमुदाद्रौ च ते वसन्ति तथा जनाः । औखावनाः सपिशिकास्तथा ये कर्मनायकाः ॥
সেই লোকসকল সূৰ্যাদ্ৰি আৰু কুমুদাদ্ৰিত বাস কৰে; লগতে ঔখাৱন, সপীশিক আৰু ‘কৰ্মনায়ক’ নামে পৰিচিত লোকসকলকো ইয়াত গণনা কৰা হৈছে।
Verse 27
तक्षिणाः कौरुषा ये च ऋषिकास्तापसाश्रमाः । ऋषभाः सिहलाश्चैव तथा काञ्चीनिवासिनः ॥
তক্ষিণ আৰু কৌৰুষ, তপোবনৰ আশ্ৰমত বাস কৰা ঋষিক, ঋষভ, সিংহল (শ্ৰীলংকা) আৰু কাঁচীবাসীসকলকো ইয়াত পৰিগণনা কৰা হৈছে।
Verse 28
तिलङ्गा कुञ्जारदरीकच्छवासाश्च ये जनाः । ताम्रपर्णो तथा कुक्षिरिति कूर्मस्य दक्षिणः ॥
তিলংগ, কুঞ্জৰদৰী (হাতী-উপত্যকা)ৰ কচ্ছ জলাভূমিত বাস কৰা লোকসকল, লগতে তাম্ৰপৰ্ণী দেশ আৰু ‘কুক্ষি’—এইসকল কূৰ্ম (কচ্ছপ-আকাৰ) বিভাগৰ দক্ষিণ অংশ।
Verse 29
फाल्गुन्यश्चोत्तरा हस्ता चित्रा चर्क्षत्रयं द्विज । कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ बाह्यपादस्तथापरम् ॥
হে দ্বিজ! উত্তৰাফল্গুনী, হস্তা আৰু চিত্ৰা—এই তিন নক্ষত্ৰ কূৰ্মৰ দক্ষিণ ‘কুক্ষি’ত স্থাপিত; আৰু অন্যত্ৰ বাহ্য পাদ নিৰ্ধাৰিত।
Verse 30
कम्बोजाः पहलवाश्चैव तथैव वहवामुखाः । तथा च सिन्धुसौवीराः सानर्ता वनितामुखाः ॥
কাম্বোজ, পহ্লৱ, লগতে বহবামুখ; আৰু সিন্ধু-সৌবীৰ, আনর্ত আৰু বনিতামুখ—এইসকলকো ইয়াত পৰিগণনা কৰা হৈছে।
Verse 31
द्रावणाः मार्गिकाः शूद्रा कर्णप्राधेयवर्वराः । किराताः पारदाः पाण्ड्यास्तथा पारशवाः कलाः ॥
দ্ৰাৱণ, মাৰ্গিক, শূদ্ৰ, কৰ্ণপ্ৰাধেয় আৰু বৰ্বৰ; কিৰাত, পাৰদ, পাণ্ড্য, লগতে পাৰশৱ আৰু কল—এইসকলকো পৰিকীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 32
धूर्तका हैमगिरिकाः सिन्धुकालकवैरताः । सौराष्ट्रा दरदाश्चैव द्राविडाश्च महार्णवाः ॥
ধূৰ্তক, হৈমগিৰিক (হিমালয় পৰ্বতবাসী), সিন্ধুকালক আৰু বৈৰট; সৌরাষ্ট্র আৰু দাৰদ; লগতে দ্ৰাৱিড় আৰু মহাৰ্ণৱ—এইসকলকো পৰিকীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 33
एते जनपदाः पादे स्थिताः वै दक्षिणेऽपरे । स्वात्यो विशाखा मैत्रञ्च नक्षत्रत्रयमेव च ॥
এই জনপদসমূহ কূৰ্ম-ৰচনাৰ দক্ষিণ, বাহিৰ পাদত অৱস্থিত। সেই একে অঞ্চলতে স্বাতী, বিশাখা আৰু মৈত্ৰ (অনুৰাধা) নামৰ চন্দ্ৰ-নক্ষত্ৰ ত্ৰয়ো আছে।
Verse 34
मणिमेघः क्षुराद्रिश्च खञ्जनोऽस्तगिरिस्तथा । अपरान्तिका हैहयाश्च शान्तिका विप्रशस्तकाः ॥
মণিমেঘ, ক্ষুৰাদ্ৰি, খঞ্জন আৰু অস্তগিৰি; লগতে অপৰান্তিক, হৈহয়, শান্তিক আৰু বিপ্ৰশস্তক—এসমূহ সেই দিশাভাগত জন আৰু অঞ্চল হিচাপে কীৰ্তিত।
Verse 35
कौङ्कणाः पञ्चनदका वामना ह्यवरास्तथा । तारक्षुरा ह्यङ्गतकाḥ कर्कराः शाल्मवेश्मकाः ॥
কৌঙ্কণ, পঞ্চনদক, বামন আৰু অৱৰ; আৰু তাৰক্ষুৰ, অঙ্গতক, কৰ্কৰ, শাল্মবেশ্মক—এসমূহো তাত পৰিগণিত।
Verse 36
गुरुस्विराः फल्गुणका वेणुमत्याञ्च ये जनाः । तथा फल्गुलुका घोरा गुरूहाश्च कलास्तथा ॥
গুৰুস্বিৰ, ফল্গুণক আৰু বেণুমতীৰ লোক; তদ্ৰূপ ফল্গুলুক, ঘোৰ, গুৰুহ আৰু কল—এসমূহো নিৰ্দেশিত।
Verse 37
एकेक्षणा वाजिकेशा दीर्घग्रीवाः सचूलिकाः । अश्वकेशास्तथा पुच्छे जनाḥ कूर्मस्य संस्थिताः ॥
একেক্ষণ, বাজিকেশ, দীৰ্ঘগ্ৰীৱ, সচূলিক আৰু অশ্বকেশ—এই জনসমূহ কূৰ্ম (বিশ্ব-কচ্ছপ)ৰ পুচ্ছভাগত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়।
Verse 38
ऐन्द्रं मूलं तथाषाढा नक्षत्रत्रयमेव च । माण्डव्याश्चण्डखाराश्च अश्वकालानतास्तथा ॥
আৰু চন্দ্ৰ-নক্ষত্ৰৰ ত্ৰয়ী—ঐন্দ্ৰ, মূল আৰু আষাঢ়া। তদুপৰি মাণ্ডব্য, চণ্ডখাৰ আৰু অশ্বকালানত (জনপদ/প্ৰদেশ)ো উল্লেখিত।
Verse 39
कुन्यतालडहाश्चैव स्त्रीबाह्या बालिक्रास्तथा । नृसिंहा वेणुमत्याञ्च बलावस्थास्तथापरे ॥
কুন্যতালঢহ, স্ত্ৰীবাহ্য, বালিক্ৰ; নৃসিংহ; বেণুমতীৰ লোক; আৰু বলাবস্থ আদি অন্যান্যসকলকো (তালিকাত) গণনা কৰা হৈছে।
Verse 40
धर्मबद्धास्तथालूका उरुकर्मस्थिताः जनाः । वामपादे जनाः पार्श्वे स्थिताः कूर्मस्य भागुरे ॥
ধৰ্মবদ্ধ, আলূক আৰু উৰুকৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত লোক—এই জনসমূহ কূৰ্মৰ পাৰ্শ্বত, বাওঁ পাদত, ভাগুৰ অংশত অৱস্থিত।
Verse 41
आषाढश्रवणे चैव धनिष्ठा यत्र संस्थिता । कैलासो हिमवांश्चैव धनुष्मान् वसुमांस्तथा ॥
য’ত আষাঢ়া, শ্ৰৱণ আৰু ধনিষ্ঠা নক্ষত্ৰ অৱস্থিত, তাত কৈলাস, হিমবান, ধনুষ্মান আৰু বসুমান (পৰ্বত/প্ৰদেশ)ো আছে।
Verse 42
क्रौञ्चाः कुरुवकाः चैव क्षुद्रवीणाश्च ये जनाः । रसालयाः सकैकेयाः भोगप्रस्थाः सयामुनाः ॥
ক্ৰৌঞ্চ, কুৰুবক আৰু ক্ষুদ্ৰবীণ—সেই জনসমূহ; ৰসালয় কৈকেয়সকলৰ সৈতে; আৰু ভোগপ্ৰস্থ যামুনসকলৰ সৈতে (ইয়াত) উল্লেখিত।
Verse 43
अन्तर्द्वोपास्त्रिगर्ताश्च अग्नीjyāḥ सार्दनाः जनाः । तथैवाश्वमुखाः प्राप्ताश्चिविडाः केशधारिणः ॥
অন্তৰ্দ্বীপ, ত্ৰিগৰ্ত, অগ্নীজ্য আৰু সাৰ্দন; তদ্ৰূপ অশ্বমুখ, চিবিড় আৰু কেশধাৰী (জটাধাৰী)সকলৰো উল্লেখ আছে।
Verse 44
दासेरका वाटधानाः शवधानास्तथैव च । पुष्कलाधमकैरातास्तथा तक्षशिलाश्रयाः ॥
দাসেৰক, ৱাটধান আৰু শাৱধান; লগতে পুষ্কল, অধম-কিৰাত আৰু তক্ষশিলা-পৰিসৰৰ নিবাসীসকলৰো উল্লেখ আছে।
Verse 45
अम्बाला मालवा मद्रा वेणुकाः सवदन्तिकाः । पिङ्गला मानकलहा हूणाः कोहलकाश्च तथा ॥
অম্বাল, মালৱ, মদ্ৰ, বেণুক আৰু সবদন্তিক; পিঙ্গল, মানকলহ, হূণ আৰু কোহলকো উল্লেখিত।
Verse 46
माण्डव्या भूतियुवकाः शातका हेमतारकाः । यशोमत्याः सगान्धाराः खरसागरराशयः ॥
মাণ্ডব্য, ভূতিযুৱক, শাটক আৰু হেমতাৰক; গান্ধাৰসকলৰ সৈতে যশোমত্য আৰু খৰ-সাগৰ-ৰাশয়সকলৰো উল্লেখ আছে।
Verse 47
यौधेया दासमेयाश्च राजन्याः श्यामकास्तथा । क्षेमधूर्ताश्च कूर्मस्य वामकुक्षिमुपाश्रिताः ॥
যৌধেয়, দাসমেয়, ৰাজন্য আৰু শ্যামক; লগতে কূৰ্মৰ বাম-কুক্ষিত বাস কৰা ক্ষেমধূর্তসকলৰো উল্লেখ আছে।
Verse 48
वारुणञ्चात्र नक्षत्रं तत्र प्रौष्ठपदाद्वयम् । येन किन्नरराज्यञ्च पशुपालं सकीचकम् ॥
ইয়াত বৰুণ-সম্পৰ্কীয় নক্ষত্ৰ আছে, আৰু তাত প্ৰোষ্ঠপদা-যুগলও আছে; ইয়াৰ দ্বাৰা কিন্নৰসকলৰ লোক আৰু কীচকসহ গোপালসকলৰ দেশ সূচিত হয়।
Verse 49
काश्मीरकं तथा राष्ट्रमभिसारजनस्तथा । दवदास्त्वङ्गनाश्चैव कुलटा वनराष्ट्रकाः ॥
কাশ্মীৰো, আৰু ৰাষ্ট্ৰদেশ; তদ্ৰূপে অভিসাৰ-জনসকল; দৱদাস, অঙ্গনা, কুলট আৰু বনৰাষ্ট্ৰক।
Verse 50
सैरिष्ठा ब्रह्मपुरकास्तथैव वनवाह्यकाः । किरातकौशिका नन्दा जनाः पह्णवलोलनाः ॥
সৈৰিষ্ঠ, ব্ৰহ্মপুৰক আৰু বনবাহ্যক; কিৰাত-কৌশিক, নন্দ আৰু ‘পহ্ণবলোলন’ নামে পৰিচিত লোকসকল।
Verse 51
दार्वादा मरकाश्चैव कुरटाश्चान्नदारकाः । एकपादा खशा घोषाः स्वर्गभौमानवद्यकाः ॥
দাৰ্বাদ, মৰক, কুৰট আৰু অন্নদাৰক; একপাদ, খশ, ঘোষ, স্বৰ্গভৌম আৰু অনবদ্যকো।
Verse 52
तथा सयवना हिङ्गाश्चीरप्रावरणाश्च ये । त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्वाश्च द्विजोत्तम ॥
তদ্ৰূপ সয়বন আৰু হিঙ্গ, আৰু বাকল-বস্ত্ৰ ধাৰণ কৰা লোকসকল; ত্ৰিনেত্ৰ জন, পৌৰৱ আৰু গন্ধৰ্বো—হে দ্বিজোত্তম।
Verse 53
पूर्वोत्तरन्तु कूर्मस्य पदामेते समाश्रिताः । रेवत्यश्चाश्विदैवत्यं याम्यञ्चर्क्षमिति त्रयम् ॥
এই তিন নক্ষত্ৰ—ৰেৱতী, অশ্বিনী (যাৰ দেৱতা অশ্বিনদ্বয়), আৰু যাম্য অৰ্থাৎ ভৰণী—বিশ্ব-কূৰ্মৰ পূৰ্ব আৰু উত্তৰ পাদত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়।
Verse 54
तत्र पादे समाख्यातं पाकाय मुनिसत्तम । देशेष्वेतेषु चैतानि नक्षत्राण्यपि वै द्विज ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সেই পাদত ‘পাক’ (ফলনিৰ্ণয়/পূৰ্বলক্ষণ)ৰ বাবে এই ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। হে দ্বিজ! এই অঞ্চলসমূহত সঁচাকৈ এই নক্ষত্ৰসমূহেই কাৰ্যকৰী বুলি বুজিব লাগে।
Verse 55
एतत्पीडा अमी देशाः पीड्यन्ते ये क्रमोदिताः । यान्ति चाभ्युदयं विप्र ग्रहैः सम्यगवस्थितैः ॥
এনেধৰণৰ পীড়াৰে ক্ৰমে উল্লেখ কৰা এই অঞ্চলসমূহ পীড়িত হয়; আৰু হে ব্ৰাহ্মণ! গ্ৰহসমূহ সঠিকভাৱে অৱস্থিত হ’লে সিহঁতে সমৃদ্ধিও লাভ কৰে।
Verse 56
यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्भावितो भयम् । तद्देशस्य मुनिश्रेष्ठ तदुत्कर्षे शुभागमः ॥
যি নক্ষত্ৰৰ যি গ্ৰহ অধিপতি—সেই গ্ৰহ প্ৰতিকূল হ’লে সেই অঞ্চলৰ বাবে ভয় উৎপন্ন হয়, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ; কিন্তু সি উন্নত/বলৱান হ’লে শুভফল দিয়ে।
Verse 57
प्रत्येकं देशसामान्यं नक्षत्रग्रहसम्भवम् । भयं लोकस्य भवति शोभनं वा द्विजोत्तम ॥
প্ৰত্যেক অঞ্চলৰ বাবে নক্ষত্ৰ আৰু গ্ৰহৰ পৰা উৎপন্ন এক সাধাৰণ নিমিত্ত থাকে; সেয়া জনসাধাৰণৰ বাবে কেতিয়াবা ভয়, কেতিয়াবা শুভ হয়, হে দ্বিজোত্তম।
Verse 58
स्वर्क्षैरशोभनैरजन्तोः सामान्यं इति भीतिदम् । ग्रहैर्भवति पीडोत्थमल्पायासमशोभनम् ॥
নিজৰ অশুভ নক্ষত্ৰৰ পৰা মানুহৰ সাধাৰণ ভয় জন্মে বুলি কোৱা হয়; কিন্তু গ্ৰহদোষৰ পৰা অল্প প্ৰয়াসতেই ক্লেশজনিত অশুভ ফল অনিবাৰ্যভাৱে দেখা দিয়ে।
Verse 59
तथैव शोभनः पाकः दुःस्थितैश्च तथा ग्रहैः । अल्पोपकाराय नृणां देशज्ञैश्चात्मनो बुधैः ॥
একেদৰে গ্ৰহবোৰ দুষ্টস্থানত থাকিলে মানুহৰ বাবে শুভ ‘পাক’ (শুভ পূৰ্বলক্ষণ)ো অল্প ফলদায়ক হয়; দেশ-দিশা জনা আৰু স্ববিবেকী প্ৰাজ্ঞসকলে ইয়াক বুজে।
Verse 60
द्रव्ये गोष्ठेऽथ भृत्येषु सुहृत्सु तनयेषु वा । भार्यायाञ्च गृहे दुष्ठे भयं पुण्यवतां नृणाम् ॥
যেতিয়া কাৰোবাৰ ভাৱ/গৃহত গ্ৰহ দুষ্টস্থানে থাকে, তেতিয়া ধন, পশুধন/ঝাঁক, দাস-সেৱক, বন্ধু, পুত্ৰ আৰু পত্নী বিষয়েও পুণ্যবানৰো ভয় জন্মে।
Verse 61
आत्मन्यथाल्पपुण्यानां सर्वत्रैवातिपापिनाम् । नैकत्रापि ह्यपापानां भयमस्ति कदाचन ॥
এইদৰে অল্প পুণ্যৱান আৰু মহাপাপীৰ সৰ্বত্ৰ, নিজৰ বিষয়েও ভয় জন্মে; কিন্তু নিষ্পাপৰ কেতিয়াও ভয় নহয়, এটা ঠাইতো নহয়।
Verse 62
दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्मजम् । नक्षत्रग्रहसामान्यं नरो भुङ्क्ते शुभाशुभम् ॥
মানুহে দিশা, অঞ্চল আৰু জনসমাজ-সম্পর্কিত সাধাৰণ প্ৰভাৱৰ দ্বাৰা; ৰজা-সম্পর্কিত প্ৰভাৱৰ দ্বাৰা; নিজৰ সন্তানৰ দ্বাৰা; আৰু নক্ষত্ৰ-গ্ৰহৰ সাধাৰণ প্ৰভাৱৰ দ্বাৰা শুভ-অশুভ ফল অনুভৱ কৰে।
Verse 63
परस्पराभिरक्षा च ग्रहादौस्थ्येन जायते । एतेभ्य एव विप्रेन्द्र ! शुभहानिस्तथाशुभैः ॥
যেতিয়া গ্ৰহ আদি প্ৰতিকূল অৱস্থাত থাকে, তেতিয়া মানুহৰ মাজত পৰস্পৰ ৰক্ষাৰ প্ৰবৃত্তি জাগে। সেই যোগসমূহৰ পৰাই, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, শুভৰ ক্ষয় আৰু অশুভ প্ৰভাৱজনিত পীড়াও হয়।
Verse 64
यदेतत्कूर्मसंस्थानं नक्षत्रेषु मयोदितम् । एतत्तु देशसामान्यमशुभं शुभमेव च ॥
নক্ষত্ৰমণ্ডলত মই বৰ্ণনা কৰা ‘কূৰ্মাকাৰ’ (কাছপ-আকাৰ) বিন্যাসটো অঞ্চলৰ সাধাৰণ লক্ষণ; ই অশুভ আৰু শুভ—উভয়ৰেই সূচক হ’ব পাৰে।
Verse 65
तस्माद्विज्ञाय देशर्क्षं ग्रहपीडां तथात्मनः । कुर्वोत शान्तिं मेधावी लोकवादांश्च सत्तम ॥
সেয়ে অঞ্চলৰ নক্ষত্ৰলক্ষণ আৰু নিজৰ গ্ৰহপীড়া নিৰ্ণয় কৰি জ্ঞানীয়ে শান্তিকৰ্ম কৰিব লাগে; লগতে, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, লোকবাদ (জনশ্ৰুতি-ৰূপ শকুন-সংকেত)ো লক্ষ্য কৰিব লাগে।
Verse 66
आकाशाद्देवतानाञ्च दैत्यादीनाञ्च दौर्हृदाः । पृथ्व्यां पतन्ति ते लोके लोकवादाः इति श्रुताः ॥
দেৱতা আৰু দৈত্য আদি সত্তাসকলৰ বৈমনস্য/অশান্তিৰ ফলত আকাশৰ পৰা এই লক্ষণসমূহ পৃথিৱীত পতিত হয়; আৰু জগতত ইহঁত ‘লোকবাদ’ বুলি শুনা যায়।
Verse 67
तां तथैव बुधः कुर्यात् लोकवादान्न हापयेत् । तेषान्तत्करणान्नॄणां युक्तो दुष्टागमक्षयः ॥
সেইদৰে জ্ঞানীয়ে যথোচিতভাৱে আচৰণ কৰিব লাগে আৰু লোকবাদক অৱজ্ঞা কৰিব নালাগে। যিসকল লোক তাৰ অনুসাৰে চলে, তেওঁলোকৰ আগন্তুক দুখৰ যথোচিত বিনাশ বা শমন হয়।
Verse 68
शुभोदयम् प्रहाणिं च पापानां द्विजसत्तम । प्रज्ञाहानिं प्रकुर्व्युस्ते द्रव्यादीनाञ्च कुर्वते ॥
হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, পাপপ্ৰভাৱ শুভোদয় আৰু সমৃদ্ধিৰ বিনাশ ঘটায়; ই বুদ্ধিনাশ কৰে আৰু ধন-আদি সম্পদৰ ক্ষয়ো সাধন কৰে।
Verse 69
तस्माच्छान्तिपरः प्राज्ञो लोकवादरतस्तथा । लोकवादांश्च शान्तींश्च ग्रहपीडासु कारयेत् ॥
সেয়ে জ্ঞানী জনে শান্তিকৰ্মত ভক্ত হ’ব লাগে আৰু লোকবাদ (শকুন-আচাৰ) বিষয়েও সাৱধান থাকিব লাগে; গ্ৰহপীড়াৰ সময়ত লোকবাদ আৰু শান্তি—উভয়েই কৰাব।
Verse 70
अद्रोहानुपवासांश्च शस्तं चैत्यादिवन्दनम् । जपं होमं तथा दानं स्नानं क्रोधादिवर्जनम् ॥
অহিংসা আৰু উপবাস; দেৱালয়-আদি পুণ্যস্থানৰ যথাবিধি পূজা; জপ, হোম, দান, স্নান আৰু ক্ৰোধ-আদি দোষ বর্জন—(এইবোৰ উপায়)।
Verse 71
अद्रोहः सर्वभूतेषु मैत्रीं कुर्याच्च पण्डितः । वर्जयेदसतीं वाचमतिवादांस्तथैव च ॥
পণ্ডিতজনে সকলো জীৱৰ প্ৰতি অহিংস হৈ মৈত্ৰীভাব গঢ়ি তুলিব; অসত্য/অশুদ্ধ বাক্য বর্জন কৰিব আৰু অধিক কথা কোৱাও পৰিহাৰ কৰিব।
Verse 72
ग्रहपूजां च कुर्वोत सर्वपीडासु मानवः । एवं शाम्यन्त्यशेषाणि घोराणि द्विजसत्तम ॥
আৰু সকলো ধৰণৰ পীড়াত গ্ৰহসমূহৰ পূজা কৰা উচিত। এইদৰে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, সকলো ভয়ংকৰ দুখ-কষ্ট শান্ত হয়।
Verse 73
प्रयतानां मनुष्याणां ग्रहर्क्षोत्थान्यशेषतः । एष कूर्मो मया ख्यातो भारते भगवान् विभुः ॥
পৰিশ্ৰমী আৰু সাধক লোকসকলৰ বাবে মই গ্ৰহ আৰু নক্ষত্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ফলসমূহ সম্পূৰ্ণকৈ ব্যাখ্যা কৰিলোঁ। এইদৰে ভাৰতত মহাবলবান কূৰ্মৰূপ প্ৰভুক মই বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 74
नारायणो ह्यचिन्त्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । तत्र देवाः स्थिताः सर्वे प्रतिनक्षत्रसंश्रयाः ॥
অচিন্ত্যস্বভাৱ নাৰায়ণেই সেই আধাৰ, যাঁৰ ভিতৰত সকলো প্ৰতিষ্ঠিত। তাত সকলো দেৱতা বাস কৰে আৰু নিজ নিজ নক্ষত্ৰ অনুসাৰে আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰে।
Verse 75
तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज । मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ ॥
হে দ্বিজ! মধ্যভাগত অগ্নি, পৃথিৱী আৰু সোম আছে। মধ্যতেই মেষৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তিনিটা ৰাশি; আৰু মুখভাগত মিথুনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা দুটা ৰাশি স্থিত।
Verse 76
प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ । सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशैत्रयं स्थितम् ॥
অগ্ৰ-দক্ষিণ পাদত কৰ্কট আৰু সিংহ আছে। আৰু উদৰত সিংহ, কন্যা আৰু তুলা—এই তিন ৰাশি একেলগে স্থিত।
Verse 77
तुलाथ वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे । पृष्ठे च वृश्चिकेनैव सह धन्वी व्यवस्थितः ॥
দক্ষিণ-পশ্চিম পাদত তুলা আৰু বৃশ্চিক আছে। আৰু পিঠিত বৃশ্চিকৰ সৈতে ধনুও একেলগে স্থিত।
Verse 78
वायव्ये चास्य वै पादे धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् । कुम्भमीनौ तथैवास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ ॥
তেওঁৰ (কূৰ্মৰ) বায়ব্য পাদত ধনু-আদি ত্ৰয়—ধনু, মকৰ আৰু কুম্ভ—অৱস্থিত। তদ্ৰূপ তেওঁৰ উত্তৰ উদৰত কুম্ভ আৰু মীন অৱস্থিত।
Verse 79
मीनमेषौ द्विजश्रेष्ठ ! पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ । कूर्मे देशास्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै द्विज ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! মীন আৰু মেষ ঈশান্য পাদত অৱস্থিত। এইদৰে (বিশ্ব) কূৰ্মত অঞ্চলসমূহ আৰু নক্ষত্ৰসমূহো—হে দ্বিজ—এই অঞ্চলসমূহত বিভক্তভাৱে বিন্যস্ত।
Verse 80
राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहराशिष्ववस्थिताः । तस्माद् ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् ॥
ৰাশিসমূহ নক্ষত্ৰসমূহৰ মাজতো অৱস্থিত, আৰু গ্ৰহসমূহ ৰাশিসমূহত প্ৰতিষ্ঠিত। সেয়ে গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ পীড়িত হ’লে, তদনুৰূপ অঞ্চলৰ পীড়া নিৰ্ণয় কৰা উচিত।
Verse 81
तत्र स्त्रात्वा प्रकुर्वोत दानहोमादिकं विधिम् । स एष वैष्णवः पादो ब्रह्मा मध्ये ग्रहस्य यः । नारायणाख्योऽचिन्त्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः ॥
তাত স্নানাদি (শুদ্ধিকৰ্ম) সম্পন্ন কৰি বিধিপূৰ্বক দান, হোম আদি আচৰণ কৰা উচিত। এইটো বৈষ্ণৱ পাদ। আৰু গ্ৰহমণ্ডলৰ মধ্যস্থ যি ব্ৰহ্ম-তত্ত্ব, সি অচিন্ত্যস্বভাৱ, জগত্কাৰণ প্ৰভু ‘নাৰায়ণ’ বুলি কোৱা হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter asks how cosmic order becomes legible in human geography: Mārkaṇḍeya explains that regional fortune and fear are read through nakṣatra–graha conditions, but the response is ethical and ritual—non-violence, truth-restraint, devotion, and śānti rites—so astrology functions as a discipline of responsibility rather than fatalism.
It does not directly enumerate a Manu, lineage, or Manvantara chronology. Instead, it supplies an interpretive apparatus—linking nakṣatras, grahas, and rāśis to Bhārata’s regions—that can be used to read collective (deśa-sāmānya) outcomes within any age, complementing the Purāṇa’s broader analytical style.
This chapter is outside the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93) and contains no stuti or battle-cycle of the Goddess. Its distinctive contribution is the Kūrma-saṃsthāna model centered on Nārāyaṇa and the practical śānti framework for mitigating graha/arkṣa afflictions affecting regions and rulers.