Adhyaya 30: Madālasā’s Instruction on Household Duties and Naimittika–Śrāddha Rites
मदालसोपदेशः (Madālasopadeśaḥ)
Dattatreya's Story
এই অধ্যায়ত মদালসাই পুত্ৰক গৃহস্থধৰ্মৰ উপদেশ দিয়ে—গৃহশৌচ, অতিথি-সত্কাৰ, দান, সত্যাচৰণ আৰু দম্পতীৰ পৰস্পৰ কৰ্তব্য। নিত্যকৰ্ম বিধিমতে পালন কৰিবলৈ ক’লে আৰু নৈমিত্তিক-শ্ৰাদ্ধৰ বিধি ব্যাখ্যা কৰে—পিতৃপূজা, পিণ্ড-উদক দান, ব্ৰাহ্মণভোজন, লগতে শ্ৰদ্ধা আৰু শুদ্ধতাৰ অনুশাসন। লোভ-ক্রোধ ত্যাগ কৰি দেশ-কাল অনুসৰি নিয়ম মানা, কৰুণাধৰ্মনিষ্ঠ জীৱন যাপন কৰাৰ কথা জোৰ দিয়ে।
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 30
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपदेशो नामोनत्रिंशोऽध्यायः । त्रिंशोऽध्यायः । मदालसोवाच नित्यं नैमित्तकञ्चैव नित्यनैमित्तिकं तथा । गृहस्थस्य तु यत् कर्म तन्निशामय पुत्रक ॥
এইদৰে শ্ৰীমাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণত ‘মদালসাৰ উপদেশ’ নামৰ ঊনত্রিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ত্ৰিশতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। মদালসা ক’লে—গৃহস্থধৰ্ম তিনিধৰণৰ: নিত্য, নৈমিত্তিক আৰু নিত্য‑নৈমিত্তিক। হে পুত্ৰ, সেয়া শুনা।
Verse 2
पञ्चयज्ञाश्रितं नित्यं यदेतत् कथितं तव । नैमित्तिकं तथैवान्यत् पुत्रजन्मक्रियादिकम् ॥
তোমাক নিত্যধৰ্ম বুলি যি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে, সেয়া পঞ্চযজ্ঞৰ ওপৰত আধাৰিত। আৰু নৈমিত্তিক ধৰ্ম আন ধৰণৰ—যেনে পুত্ৰজন্ম-সম্পৰ্কীয় সংস্কাৰ আদি অনুষ্ঠান।
Verse 3
नित्यनैमित्तिकं ज्ञेयं पर्वश्राद्धादि पण्डितैः । तत्र नैमित्तिकं वक्ष्ये श्राद्धमभ्युदयं तव ॥
পণ্ডিতসকলে পৰ্ব-শ্ৰাদ্ধ আদি উৎসৱ/ঋতুকালীন শ্ৰাদ্ধকর্মক নিত্য-নৈমিত্তিক কৰ্তব্যৰ অন্তৰ্গত বুলি বুজিব। সেইসমূহৰ মাজত এতিয়া মই ‘অভ্যুদয়’ নামৰ শুভ নৈমিত্তিক শ্ৰাদ্ধৰ বিধান তোমাক বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 4
पुत्रजन्मनि यत्कार्यं जातकर्मसमं नरैः । विवाहादौ च कर्तव्यं सर्वं सम्यक् क्रिमोदितम् ॥
পুত্ৰজন্মৰ সময়ত পুৰুষসকলে যি যি কৰণীয়—জাতকৰ্মৰ সমতুল্য আচাৰসহ—আৰু তদ্ৰূপ বিবাহ আদি উপলক্ষে যি কৰ্মসমূহ আছে, সেই সকলো শাস্ত্ৰোক্ত বিধি অনুসাৰে যথাযথভাৱে সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 5
पितरश्चात्र सम्पूज्याः ख्याताः नन्दीमुखास्तु ये । पिण्डांश्च दधिसंमिश्रान् दद्याद् यवसमन्वितान् ॥
ইয়াত ‘নন্দীমুখ’ নামে পৰিচিত পিতৃসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে; আৰু দধি-মিশ্ৰিত, যৱসহ পিণ্ড নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 6
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा यजमानः समाहितः । वैश्वदेवविहीनं तत् केचिदिच्छन्ति मानवाः ॥
যজমান শান্তচিত্তে উত্তৰ বা পূব দিশলৈ মুখ কৰি বহিব লাগে। কিছুমানে এই কৰ্ম বৈশ্বদেৱ নিবেদন নকৰাকৈ সম্পন্ন কৰাই উচিত বুলি মানে।
Verse 7
युग्माश्चात्र द्विजाः कार्यास्ते च पूज्याः प्रदक्षिणम् । एतन्नैमित्तिकं वृद्धौ तथान्यच्चौर्ध्वदेहिकम् ॥
ইয়াত দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) সমসংখ্যাত নিয়োজিত কৰিব লাগে আৰু প্ৰদক্ষিণা কৰি তেওঁলোকক সন্মান কৰিব লাগে। এইটো বৃদ্ধি/সমৃদ্ধিৰ সময়ৰ নৈমিত্তিক কৰ্ম; আৰু তদ্ৰূপ অন্যান্য ঔর্ধ্বদেহিক (অন্ত্যেষ্টি-উত্তৰ) কৰ্মসমূহো তেনেকুৱাই।
Verse 8
मृताहनि च कर्तव्यमेकोद्दिष्टं शृणुष्व तत् । दैवहीनं तथा कार्यं तथैवैकपवित्रकम् ॥
মৃত্যুৰ দিনা একোद्दিষ্ট শ্ৰাদ্ধ কৰা উচিত—তাৰ বিধি শুনা। ই দৈৱভাগ বর্জিতভাৱে, আৰু তদ্ৰূপ একেটা পবিত্ৰ (কুশ-ৱলয়) সহ কৰা হয়।
Verse 9
आवाहनं न कर्तव्यमग्नौकरणवर्जितम् । प्रेतस्य पिण्डमेकञ्च दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ ॥
আৱাহন কৰা উচিত নহয়; ই অগ্নিকৰণ ক্ৰিয়া বর্জিত হ’ব। উচ্ছিষ্টৰ ওচৰত প্ৰেতৰ বাবে একেটা পিণ্ড দান কৰিব লাগে।
Verse 10
तिलोदकं चापसव्यं तन्नामस्मरणान्वितम् । अक्षय्यममुकस्येति स्थाने विप्रविसर्जने ॥
যজ্ঞোপবীত আপসব্যভাৱে ধৰি, তেওঁৰ নামস্মৰণসহ তিলোদক অৰ্পণ কৰিব লাগে। যথাস্থানে—ব্ৰাহ্মণসকলক বিসৰ্জন দিওঁতে—ক’ব: ‘অমুকৰ বাবে ই অক্ষয় হওক।’
Verse 11
अभिरण्यतामिति ब्रूयाद् ब्रूयुस्ते 'भिरताः स्म ह । प्रतिमासं भवेदेतत् कार्यमावात्सरं नरैः ॥
সেই ক’ব: ‘অভিৰণ্যতাম্’ (আনন্দ/সমৃদ্ধি হওক)। তেওঁলোকে (ব্ৰাহ্মণসকল) ক’ব: ‘অভিৰতাঃ স্ম’ (আমি প্ৰসন্ন)। এই বিধি পুৰুষে প্ৰতিমাহে, পূৰ্ণ এক বছৰ পৰ্যন্ত পালন কৰিব লাগে।
Verse 12
अथ संवत्सरे पूर्णे यदा वा क्रियते नरैः । सपिण्डीकरणं कार्यं तस्यापि विधिरुच्यते ॥
তাৰ পিছত এক বছৰ পূৰ্ণ হ’লে—অথবা পুৰুষে যেতিয়াই এই ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে—সপিণ্ডীকৰণ বিধি কৰিব লাগে; তাৰ পদ্ধতিও এতিয়া কোৱা হৈছে।
Verse 13
तच्चापि दैवरहितमेकाऽर्घ्यैकपवित्रकम् । नैवाग्नौकरणं तत्र तच्चावाहनवर्जितम् ॥
সেই একোद्दিষ্ট ক্ৰিয়াও দেৱতালৈ নৈবেদ্য/উপহাৰ নিদিয়াকৈ সম্পন্ন হয়; ইয়াত এটা অৰ্ঘ্য আৰু এটা পৱিত্ৰ (কুশ-বলয়) থাকে। ইয়াত হোমকর্মৰ ব্যৱহাৰ নাই আৰু আৱাহনো কৰা নহয়।
Verse 14
अपसव्यञ्च तत्रापि भोजयेदयुजो द्विजान् । विशेषस्तत्र चान्योऽस्ति प्रतिमासं क्रियाधिकः ॥
তাত অপসব্য বিধিত (পিতৃকাৰ্যত বাঁওফালে) বিজোড় সংখ্যাৰ দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক ভোজন কৰাব লাগে। আন এটা বিশেষ কথা কোৱা হৈছে—প্ৰতি মাহে অধিক নিয়মানুশাসনসহ এই কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 15
तं कथ्यमानमेकाग्रो वदन्त्याऽ मे निशामय । तिलगन्धोदकैर्युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम् ॥
মই যিদৰে বুজাইছোঁ, সাৱধানে শুনা। তাত তিল আৰু সুগন্ধি জলসহ চাৰিটা পাত্ৰৰ এটা সমষ্টি সুশৃঙ্খলভাৱে সাজি থ’ব লাগে।
Verse 16
कुर्यात् पितॄणां त्रितयमेकं प्रेतस्य पुत्रक । पात्रत्रये प्रेतपात्रमर्घ्यञ्चैव प्रसेचयेत् ॥
হে পুত্ৰ, তিন পিতৃৰ বাবে তিনিটা (অৰ্পণ) আৰু প্ৰেতৰ বাবে এটা প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। সেই তিনিটা পাত্ৰৰ ওপৰত—আৰু প্ৰেত-পাত্ৰৰ ওপৰতও—অৰ্ঘ্যজল ঢালিব লাগে।
Verse 17
ये समाना इति जपन् पूर्ववच्छेषमाचरेत् । स्त्रीणामप्येवमेवैतदेकोद्दिष्टमुदाहृतम् ॥
‘য়ে সমানাḥ …’ বুলি জপ কৰি অৱশিষ্ট ক্ৰিয়া আগতে কোৱা মতে সম্পন্ন কৰিব লাগে। এই একোद्दিষ্ট বিধি নাৰীৰ ক্ষেত্ৰতো সমান বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 18
सपिण्डीकरणं तासां पुत्राभावे न विद्यते । प्रतिसंवत्सरं कार्यमेकोद्दिष्टं नरैः स्त्रियाः ॥
পুত্ৰ নাথাকিলে সেই নাৰীৰ বাবে সপিণ্ডীকৰণ বিধেয় নহয়। তাৰ পৰিৱৰ্তে পুৰুষসকলে সেই নাৰীৰ উদ্দেশ্যে প্ৰতি বছৰে একোद्दিষ্ট শ্ৰাদ্ধ কৰিব লাগে।
Verse 19
मृताहनि यथान्यायं नॄणां यद्वदिहोदितम् । पुत्राभावे सपिण्डास्तु तदभावे सहोदकाः ॥
মৃত্যু-দিনত পুৰুষসকলৰ বিধি ইয়াত নিয়মানুসাৰে যিদৰে কোৱা হৈছে তেনেদৰেই। পুত্ৰ নাথাকিলে সপিণ্ড আত্মীয়ে কৰিব; তেওঁলোক নাথাকিলে সহোদক আত্মীয়ে কৰিব।
Verse 20
मातुः सपिण्डा ये च स्युर्ये च मातुः सहोदकाः । कुर्युरेनं विधिं सम्यगपुत्रस्य सुतासुतः ॥
যিসকল মাতৃপক্ষৰ সপিণ্ড আৰু যিসকল মাতৃপক্ষৰ সহোদক, তেওঁলোকে পুত্ৰহীন ব্যক্তিৰ বাবে এই কৰ্ম বিধিপূৰ্বক কৰিব; (এমনকি) কন্যাৰ পুত্ৰেও কৰিব পাৰে।
Verse 21
कुर्युर्मातामहायैवं पुत्रिकास्तनयास्तथा । द्व्यामुष्यायणसंज्ञास्तु मातामहपितामहान् ॥
এইদৰে নিয়ুক্ত পুত্ৰিকাৰ পুত্ৰসকলে নিজৰ মাতামহৰ বাবেও কৰ্ম কৰিব লাগে। যিসকল দ্ব্যামুষ্যায়ণ নামে প্ৰসিদ্ধ, তেওঁলোকে মাতামহ আৰু পিতামহ—উভয়ৰ বাবে (কৰ্ম কৰে)।
Verse 22
पूजयेयुर्यथान्यायं श्राद्धैर्नैमित्तिकैरपि । सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः स्वभर्तॄणाममन्त्रकम् ॥
নিয়মানুসাৰে, নৈমিত্তিক শ্ৰাদ্ধৰ দ্বাৰাও তেওঁলোকক সন্মান কৰিব লাগে। যদি সকলো যোগ্য কৰ্তা অনুপস্থিত হয়, তেন্তে স্ত্ৰীসকলে নিজৰ পতিৰ বাবে অমন্ত্ৰক (মন্ত্ৰবিহীন) কৰ্ম কৰিব।
Verse 23
तदभावे च नृपतिः कारयेत् स्वकुटुम्बिना । तज्जातीयैर्नरैः सम्यग् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः ॥
যদি সেই (যথোচিত আত্মীয়/কৰ্তা) নাপোৱা যায়, তেন্তে ৰজাই নিজৰ গৃহজন (সেৱক-অনুচৰ) দ্বাৰা বা নিজৰেই জাতিৰ পুৰুষসকলৰ দ্বাৰা, দাহ আদি সকলো ক্ৰিয়া বিধিপূৰ্বক কৰাব।
Verse 24
सर्वेषामेव वर्णानां बान्धवो नृपतिर्यतः । एतास्ते कथिता वत्स ! नित्यनैमित्तकास्तथा ॥
কাৰণ ৰজা তত্ত্বতঃ সকলো বৰ্ণৰ বান্ধৱ। সেয়ে, প্ৰিয় বৎস, এই কৰ্মসমূহ তোমাক নিত্য আৰু নৈমিত্তিক (আবশ্যক আৰু উপলক্ষ-নির্ভৰ) ধৰ্মৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হ’ল।
Verse 25
क्रियां श्राद्धाश्रयामन्यां नित्यनैमित्तिकीं शृणु । दर्शस्तत्र निमित्तं वै कालश्चन्द्रक्षयात्मकः । नित्यतां नियतः कालस्तस्याः संसूचयत्यथ ॥
এতিয়া শ্ৰাদ্ধ-সম্পৰ্কিত আন এটা বিধি শুনা, যি নিত্যও আৰু নৈমিত্তিকও। তাত ‘দৰ্শ’ (অমাৱস্যা)য়েই নিমিত্ত; তাৰ কাল চন্দ্ৰক্ষয়/চন্দ্ৰান্তেৰে লক্ষিত। আৰু সেই নিৰ্দিষ্ট, নিয়মিত সময়েই তাৰ নিয়মিত পুনৰাবৃত্তিক সূচায়।
Frequently Asked Questions
It systematizes household dharma by distinguishing obligatory action into nitya, naimittika, and nitya-naimittika categories, then applies this taxonomy to the ethics of ancestral obligation—how and by whom śrāddha and post-death rites must be performed to maintain social and ritual continuity.
The chapter outlines ekoddiṣṭa to be done on the day of death and then monthly for a year, using features such as tilodaka with name-remembrance and apasavya performance, typically without āvāhana and agnikaraṇa; after the year (or when duly performed), sapiṇḍīkaraṇa is prescribed to integrate the departed into the ancestral (pitṛ) collective, with specific vessel/offerings arrangements and brāhmaṇa-feeding rules.
This Adhyāya is not part of the Devi Mahātmyam (Adhyāyas 81–93) and does not advance a Manvantara chronology; its relevance lies instead in dharma-śāstric ritual architecture within the Madālasā discourse, especially the household and funerary śrāddha framework and kinship-based ritual authority.