Adhyaya 20: Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya
ऋतध्वज-नागकुमारमैत्री तथा कुभलयाश्वरत्नोपाख्यान (Ṛtadhvaja–Nāgakumāra-maitrī tathā Kuvalayāśvaratna-upākhyāna)
Duties of Life Stages
এই অধ্যায়ত ঋতধ্বজে নাগলোকলৈ গৈ নাগকুমাৰসকলৰ সৈতে মিত্ৰতা স্থাপন কৰে আৰু ধৰ্মসম্মত সৌহাৰ্দ বৃদ্ধি পায়। তেওঁলোকৰ সংলাপৰ জৰিয়তে পৰস্পৰ সহায় আৰু বিশ্বাস দৃঢ় হয়। তাৰ পাছত কুভলয় নামৰ দিৱ্য অশ্বৰত্নৰ উৎপত্তিকথা, তাৰ মহিমা-গুণ আৰু প্ৰাপ্তিৰ বিধি বৰ্ণিত হয়; এই অশ্বে বিপদত ৰক্ষা, বিজয় আৰু যশ প্ৰদান কৰে।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 20
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयीये ऊनविंशोऽध्यायः । विंशोऽध्यायः । जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः । तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः ॥
এইদৰে শ্ৰীমাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ দত্তাত্ৰেয়-প্ৰকৰণত ঊনবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া বিংশ অধ্যায় আৰম্ভ হয়। জড় ক’লে—পূৰ্বে শত্রুজিত্ নামৰ এজন মহাবলী ৰজা আছিল; তেওঁৰ যজ্ঞসমূহত সোমলাভৰ দ্বাৰা পুরন্দর (ইন্দ্ৰ) প্ৰসন্ন হৈছিল।
Verse 2
तस्यात्मजो महावीर्यो बभूवारिविदारणः । बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशक्राश्विभिः समः ॥
তেওঁৰ পুত্ৰো মহাবলী আৰু শত্রুনাশক আছিল; বুদ্ধি, পৰাক্ৰম আৰু সৌন্দৰ্যত সি বৃহস্পতি, ইন্দ্ৰ আৰু অশ্বিনীকুমাৰসকলৰ সমান আছিল।
Verse 3
स समानवयो-बुद्धि-सत्त्व-विक्रम-चेष्टितैः । नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समावृतः ॥
সেই ৰাজপুত্ৰ সদায় একে বয়সৰ আন আন ৰাজপুত্ৰেৰে পৰিবৃত থাকিছিল; বুদ্ধি, সাহস, পৰাক্ৰম আৰু সদাচাৰত যিসকল তাৰ সমান, সি সদায় তেওঁলোকৰ সঙ্গতেই থাকিছিল।
Verse 4
कदाचिच्छास्त्रसम्भार-विवेककृतनिश्चयः । कदाचित् काव्यसंलाप-गीत-नाटकसम्भवैः ॥
কেতিয়াবা সি শাস্ত্ৰ-সংগ্ৰহসমূহ বিবেকসহ অধ্যয়ন কৰি দৃঢ় সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ত; কেতিয়াবা আকৌ কাব্য, শিষ্ট সংলাপ, গীত আৰু নাট্যত নিমগ্ন হ’ত।
Verse 5
तथैवाक्षविनोदैश्च शस्त्रास्त्रविनयेषु च । योग्यानि युद्धनागाश्व-स्यान्दनाभ्यासतत्परः ॥
তদ্ৰূপ সি পাশাখেলাতো আমোদ কৰিছিল; আৰু আয়ুধ-অস্ত্ৰবিদ্যাত শিক্ষা লৈ, যি যথোচিত তাক পৰিশ্ৰমে অনুশীলন কৰিছিল—যুদ্ধহস্তী, অশ্ব আৰু ৰথচালনাৰ বিধিত।
Verse 6
रेमे नरेन्द्रपुत्रोऽसौ नरेन्द्रतनयैः सह । यथैव हि दिवा तद्वद्रात्रावपि मुदा युतः ॥
এইদৰে সেই ৰজাৰ পুত্ৰ ৰজাপুত্ৰসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰিছিল; দিনে যেনেকৈ, ৰাতিও তেনেকৈ সি আনন্দত যুক্ত হৈ থাকিছিল।
Verse 7
तेषां तु क्रीडतां तत्र द्विज-भूप-विशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्त्यनेकशः ॥
তেওঁলোকে তাত খেলি থাকোঁতে, একে বয়সৰ ব্ৰাহ্মণ, ৰজা আৰু বৈশ্যসকলৰ পুত্ৰসকলে স্নেহসহ বহু সংখ্যাত আহি সেই ক্ৰীড়াত যোগ দিলে।
Verse 8
कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् । कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु ॥
তাৰ পিছত কিছু সময় অতিবাহিত হোৱাত নাগলোকৰ পৰা দুজন নাগ-যুৱক ভূতললৈ আহিল—সিহঁত সঁচাকৈ অশ্বতৰৰ দুজন পুত্ৰ আছিল।
Verse 9
ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नौ तरुणौ प्रियदर्शनौ । तौ तैर्नृपसुतैः सार्धं तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः ॥
সেই দুজন সুদৰ্শন যুৱক ব্ৰাহ্মণবেশে গোপনে সেই ৰাজপুত্ৰসকলৰ সৈতে আৰু অন্য দ্বিজ যুৱসকলৰ সৈতে একেলগে থাকিবলৈ ধৰিলে।
Verse 10
विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ । सर्वे च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः ॥
তাত স্নেহে যুক্ত হৈ সেই দুজন নানাবিধ ক্ৰীড়া-বিনোদৰ মাজত থাকিল; আৰু সেই সকলো ৰাজপুত্ৰ, লগতে ব্ৰাহ্মণ আৰু বৈশ্যৰ পুত্ৰসকলো সেই সখ্যসমূহত একেলগে আছিল।
Verse 11
नागराजात्मजौ तौ च स्नानसंवाहनादिकम् । वस्त्रगन्धानुसयुक्तां चक्रुर्भागभुजिक्रियाम् ॥
আৰু সেই নাগৰাজৰ দুজন পুত্ৰে স্নান, অভ্যঙ্গ (মৰ্দন) আদি ব্যৱস্থা কৰি, বস্ত্ৰ আৰু সুগন্ধসহ পৰিচৰ্যা-সেৱাও কৰিলে।
Verse 12
अहन्यह्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ । आजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः ॥
প্ৰতিদিন সময় আহিলে সেই দুজন নাগ-যুৱক আনন্দ আৰু স্নেহে পৰিপূৰ্ণ হৈ ৰজাৰ পুত্ৰৰ ওচৰলৈ আহিছিল।
Verse 13
स च ताभ्यां नृपसुतः परं निर्वाणमाप्तवान् । विनोदैर्विविधैर्हास्य-सम्लापादिभिरेव च ॥
সেই দুয়োৰ দ্বাৰাই ৰাজপুত্ৰজনে হাঁহি, ক্ৰীড়া-পরিহাস, ৰসালাপ আদি নানাবিধ বিনোদনৰ উপায়ে পৰম শান্তি—যেন মোক্ষসদৃশ—লাভ কৰিলে।
Verse 14
विना ताभ्यां न बुभुजे न सस्त्रौ न पपौ मधु । न रराम न जग्राह शास्त्राण्यात्मगुणर्धये ॥
সেই দুয়োৰ অবিহনে সি ন আহাৰ কৰিছিল, ন বস্ত্ৰ পৰিধান/অস্ত্ৰ ধাৰণ কৰিছিল, ন মদ্য পান কৰিছিল। সি আনন্দ নাপাইছিল, আৰু নিজৰ গুণবৃদ্ধিৰ বাবে শাস্ত্ৰ অধ্যয়নো নকৰিছিল।
Verse 15
रसातले च तौ रात्रिं विना तेन महात्मना । निश्वासपरमौ नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने ॥
ৰসাতলত সেই মহাত্মা অবিহনে তেওঁলোকে ৰাতি কটালে; কেৱল নিশ্বাসতেই সেই ৰাতি অতিবাহিত হ’ল। তাৰ পাছত দিনেদিনে তেওঁলোকে তেওঁৰ ওচৰলৈ গৈ থাকিল।
Verse 16
मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुत्रकौ । सहेति पप्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ ॥
“মর্ত্যলোকত, হে মোৰ পুত্ৰদ্বয়, তোমালোক দুয়ো কাহাৰ দ্বাৰা এনে আশ্চৰ্য স্নেহ লাভ কৰিলা?”—এইদৰে কৈ পিতাই সেই দুজন যুৱ নাগক সুধিলে।
Verse 17
दृष्टयोरत्र पाताले बहूनि दिवसानि मे । दिवा रजन्यामेवोभौ पश्यामि प्रियदर्शनौ ॥
“ইয়াত পাতালত মই বহু দিন ধৰি তোমালোক দুয়োক দিনেও আৰু ৰাতিও দেখি আহিছোঁ; তোমালোক দুয়ো দৰ্শনীয়, মনোহৰ।”
Verse 18
जड उवाच इति पित्रा स्वयं पृष्टौ प्रणिपत्य कृताञ्जली । प्रत्यூचतुर्महाभागावुरगाधिपतेः सुतौ ॥
জড়ে ক’লে—পিতাই স্বয়ং সোধাত, নাগাধিপতিৰ সেই দুজন মহিমান্বিত পুত্ৰে কৰযোৰ কৰি প্ৰণাম কৰি উত্তৰ দিলে।
Verse 19
पुत्रावूचतुः पुत्रः शत्रुजितस्तात नाम्ना ख्यात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियंवदः ॥
পুত্ৰদ্বয়ে ক’লে—পিতৃ, শত্রুজিতৰ পুত্ৰ ‘ঋতধ্বজ’ নামে খ্যাত—সুন্দৰ, ঋজুস্বভাৱসম্পন্ন, বীৰ, মহোৎসাহী আৰু মধুৰভাষী—সেই জন।
Verse 20
अनापृष्टकथो वाग्मी विद्वान् मैत्रो गुणाकरः । मान्यमानयिता धीमान् ह्रीमान् विनयभूषणः ॥
সি নোসোধাকৈ কথা নকয়; বাক্পটু, বিদ্বান, সুহৃদ, গুণনিধি; পূজ্যক পূজা কৰে, বুদ্ধিমান, বিনীত আৰু সদাচাৰে ভূষিত।
Verse 21
तस्योपचारसम्प्रीति-सम्भोगापहृतं मनः । नागलोके भुवर्लोके न रतिं विन्दते पितः ॥
তেওঁৰ (ৰাজকুমাৰৰ) সৎকাৰ, স্নেহ আৰু সহবাসে আমাৰ মন হৰি লৈছে; সেয়ে নাগলোকে বা ভূলোকে—কোনো বস্তুতেই আনন্দ নাপাওঁ।
Verse 22
तद्वियोगेन नस्तात ! न पातालञ्च शीतलम् । परितापाय तत्सङ्गादाह्लादाय रविर्दिवा ॥
হে পিতৃ, তেওঁৰ বিৰহত আমাৰ বাবে পাতালও শীতল নহয়। দিনে সূৰ্যই আমাক দহে; কিন্তু তেওঁৰ সঙ্গই আনন্দ দিয়ে।
Verse 23
पितोवाच पुत्रः पुण्यवतो धन्यः स यस्यैवं भविद्विधैः । परोक्षस्यापि गुणिभैः क्रियते गुणकीर्तनम् ॥
পিতাই ক’লে—যাৰ পুত্ৰ এনেকুৱা, সেই ধৰ্মাত্মা পুৰুষ সঁচাকৈ ধন্য; তেওঁৰ অনুপস্থিতিতো সৎপুৰুষে তেওঁৰ গুণগান কৰে।
Verse 24
सन्ति शास्त्रविदोऽशीलाḥ सन्ति मूर्खाः सुशीलिनः । शास्त्रशीले समं मन्ये पुत्रौ धन्यतरन्तु तम् ॥
কিছুমান শাস্ত্ৰজ্ঞানী হ’লেও সদাচাৰহীন, আৰু কিছুমান অশিক্ষিত হ’লেও সুশীল। মই বিদ্যা আৰু শীলক সমান বুলি মানো; তোমালোক দুয়োয়ে দুয়োটাই ধৰি সেই পুৰুষক অধিক ধন্য কৰা।
Verse 25
तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता ॥
তেওঁৰ বন্ধুয়ে তেওঁৰ মৈত্ৰী-গুণৰ কথা কয়, আৰু শত্রুৱেও তেওঁৰ পৰাক্ৰমৰ কথা কয়; তেওঁ সদায় সৎলোকৰ মাজত কীৰ্তিত—সেয়ে এনে পুত্ৰ পোৱা পিতা নিশ্চয় ধন্য।
Verse 26
तस्योपकारिणः कच्चिद् भवद्भ्यामभिवाञ्छितम् । किञ्चिन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः ॥
প্ৰিয় পুত্ৰদ্বয়, সেই উপকাৰীৰ বাবে তোমালোক দুয়োয়ে এনে কোনো ইষ্ট কাৰ্য কৰিছা নে, যিয়ে তেওঁৰ হৃদয় সন্তুষ্ট কৰে?
Verse 27
स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । यस्यार्थिनो न विमुखा मित्रार्थो न च दुर्बलः ॥
ধন্য তেওঁৰ জীৱন, ধন্য সেই সুকুলজাত পুৰুষৰ জন্ম—যাৰ পৰা আশ্ৰয়প্ৰাৰ্থীসকল নিৰাশ হৈ উভতি নাযায়, আৰু বন্ধুৰ প্ৰয়োজনত যি দুৰ্বল নহয়।
Verse 28
मद्गृहे यद् सुवर्णादि रत्नं वाहनमासनम् । यच्चान्यत् प्रीतये तस्य तद्देयमविशङ्कया ॥
মোৰ ঘৰত যি কিবা আছে—সোণ আদি, ৰত্ন, বাহন, আসন আৰু আন সকলো—তেওঁৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে বিনা দ্বিধাই দান কৰিব লাগে।
Verse 29
धिक् तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारिणाम् । प्रतीरूपमकुर्वन् यो जीवामीत्यवगच्छति ॥
যিজন মানুহে বন্ধু-বান্ধৱৰ সহায় পাইও যথোচিত প্ৰতিউপকাৰ নকৰে, তথাপি ভাবে ‘মই ভালকৈ জীয়াই আছোঁ’—তাৰ জীৱন ধিক্।
Verse 30
उपकारं सुहृद्वर्गे योऽपकारञ्च शत्रुषु । नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम् ॥
যি জনে বন্ধু-মণ্ডলীৰ মঙ্গল কৰে আৰু শত্রুৰ অনিষ্টৰ (প্ৰয়োজন হ’লে) উপযুক্ত প্ৰতিকার কৰিব পাৰে, সি ‘মানৱ-মেঘ’ৰ দৰে উপকাৰৰ বৰষুণ ঝৰায়; জ্ঞানীসকলে তাৰ উন্নতি আৰু সমৃদ্ধি সদায় কামনা কৰে।
Verse 31
पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् । यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदाऽर्च्चिताः ॥
সেই দুজন পুত্ৰ ক’লে—যিজনে কৰণীয় সকলো সম্পন্ন কৰিছে, যি সৰ্বাৰ্থসিদ্ধ, যাৰ ঘৰত সকলো যাচক নিজৰ কাম্য বস্তুসহ সদায় সন্মান পায়—তেনে মানুহৰ বাবে আন কোনে কি কৰিব পাৰে?
Verse 32
यानि रत्नानि तद्गेहे पाताले तानि नः कुतः । वाहनासनयानानि भूषणान्यम्बराणि च ॥
তেওঁৰ ঘৰত থকা ৰত্নসঞ্চয় যেন পাতালত আছে—এনে ৰত্ন আমি কেনেকৈ লাভ কৰিম? লগতে বাহন, আসন, যান, অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰও আছে।
Verse 33
विज्ञानं तत्र यच्चास्ति तदन्यत्र न विद्यते । प्राज्ञानामप्यसौ तात सर्वसन्देहहृत्तमः ॥
সেই ঠাইত যি বিবেকবুদ্ধি আছে, সি অন্য ঠাইত পোৱা নাযায়। প্ৰিয় বালক, সেই উপদেশ জ্ঞানীসকলৰ বাবেও সকলো সন্দেহৰ পৰম নাশক।
Verse 34
एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतम् । हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादीन् ईश्वरादृते ॥
তেওঁৰ বাবে কৰিবলগীয়া একেটা কাৰ্যই অসাধ্য—এনেই আমাৰ মত—হিৰণ্যগৰ্ভ, গোবিন্দ, শৰ্ব আদি প্ৰভুসকলক বাদ দি।
Verse 35
पितोवाच पथापि श्रोतुमिच्छामि तस्य यत् कार्यमुत्तमम् । असाध्यमथवा साध्यं किं वासाध्यं विपश्चिताम् ॥
পিতাই ক’লে: পথত থাকোঁতেই মই শুনিব খোজোঁ—তেওঁৰ পৰম প্ৰয়াস কি; সি অসাধ্য নে সাধ্য; আৰু বিবেকীসকলৰ বাবে সঁচাকৈ কি সাধ্য।
Verse 36
देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छितं वान्यद् दृढं ये व्यवसाहिनः ॥
দৃঢ় সংকল্প থকা মানুহে দেৱত্ব, অমৰসকলৰ মাজত অধিপত্য আৰু পূজ্য হোৱাৰ অৱস্থাও লাভ কৰে; নতুবা তেওঁলোকে যি আন কিবা ইচ্ছা কৰে সেয়াও পায়।
Verse 37
नाविज्ञातं न चागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा । उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम् ॥
যিসকল মানুহ প্ৰয়াসী—যিসকলৰ মন, ইন্দ্ৰিয় আৰু আত্মা সংযত—তেওঁলোকৰ বাবে একো অজ্ঞেয় নহয়, একো অপ্রাপ্য নহয়, একো অসাধ্য নহয়; স্বৰ্গত হওক বা এই পৃথিৱীত।
Verse 38
योजनानां सहस्राणि व्रजन् याति पितीलिकः । अगच्छन् वैनतेयोऽपि पादमेकं न गच्छति ॥
চলন্ত পিপীলিকা সহস্ৰ যোজন গমন কৰে; কিন্তু বৈনতেয় (গৰুড়) যদি নচলে, তেন্তে এক পদো আগবঢ়িব নোৱাৰে।
Verse 39
क्व भूतलं क्व च ध्रौव्यं स्थानं यत् प्राप्तवान् ध्रुवः । उत्तानपादनृपतेः पुत्रः सन् भूमिगोचरः ॥
পৃথিৱী আৰু ধ্ৰুৱে লাভ কৰা ধ্ৰুৱপদ—ইয়াৰ মাজত কিমান বৈপৰীত্য! তেওঁ ৰজা উত্তানপাদৰ পুত্ৰ হ’লেও পৃথিৱীত চলমানেই আছিল।
Verse 40
तत् कथ्यतां महाभाग कार्यवान् येन पुत्रकौ । स भूपालसुतः साधुर्येनानृण्यं भवेत वाम् ॥
হে সৌভাগ্যৱতী, যাৰ দ্বাৰা সেই দুজন পুত্ৰ নিজৰ কাৰ্যত সিদ্ধি লাভ কৰিব, সেই কথা কোৱা; আৰু যাৰ দ্বাৰা তোমালোক দুজনৰ ঋণমোচন হ’ব, সেই ধৰ্মাত্ম ৰাজকুমাৰৰ কথাও কোৱা।
Verse 41
पुत्रावूचतुः तेनाख्यातमिदं तात पूर्ववृत्तं महात्मना । कौमारके यथा तस्य वृतं सद्वृत्तशालिनः ॥
দুজন পুত্ৰ ক’লে—প্ৰিয় পিতা, এই পূৰ্ববৃত্তান্ত সেই মহাত্মাই কৈছিল—শৈশৱত সেই সদাচাৰী পুৰুষৰ আচৰণ কেনেকৈ দেখা হৈছিল, অৰ্থাৎ তেওঁ কোন ব্ৰত-নিয়ম গ্ৰহণ কৰিছিল।
Verse 42
तन्तु शत्रुजितं तात पूर्वं कश्चिदिद्वजोत्मः । गालवोऽभ्यागमद्धीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमम् ॥
এতিয়া, প্ৰিয় পিতা, পূৰ্বে শত্রুজিত নামৰ এজন দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ আছিল। বুদ্ধিমান গালৱে এটা উৎকৃষ্ট অশ্ব লৈ আহিল।
Verse 43
प्रत्युवाच च राजानं समुपेत्याश्रमं मम । कोऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापकृत् ॥
সেই মোৰ আশ্ৰমলৈ আহি ৰজাক উত্তৰ দিলে— “হে ৰাজন, দৈত্যসকলৰ মাজত কোনো নীচ পাপিষ্ঠ দুষ্টে এই স্থান ধ্বংস কৰি আছে।”
Verse 44
तत्तद्रूपं समास्थाय सिंहैभ-वनचारिणाम् । अन्येषाञ्चाल्पकायानामहर्निशमकारणात् ॥
সিংহ, হাতী আৰু অন্য বনচৰ, আনকি সৰু দেহধাৰী প্ৰাণীৰো নানা ৰূপ ধৰি, সি অকাৰণে দিন-ৰাত তেওঁলোকক পীড়া দিয়ে।
Verse 45
समाधिध्यानयुक्तस्य मौनव्रतरतस्य च । तथा करोति विघ्राणि यथा चलति मे मनः ॥
সমাধি-ধ্যানত লীন আৰু মৌনব্ৰতত স্থিত সাধকৰ বাবে সি এনেকুৱা বিঘ্ন সৃষ্টি কৰে যে মোৰ মন অস্থিৰ আৰু টলমল হয়।
Verse 46
दग्धं कोपाग्निना सद्यः समर्थस्त्वं वयं न तु । दुःखार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव ॥
তুমি তোমাৰ ক্ৰোধাগ্নিয়ে তাক তৎক্ষণাৎ দগ্ধ কৰিব পাৰা; আমি নোৱাৰোঁ। হে ৰাজন, দুখেৰে অৰ্জিত মোৰ তপস্যা যেন বৃথা নষ্ট নহয়— মই সেয়া নুচাওঁ।
Verse 47
एकदा तु मया राजन्नतिनिर्विण्णचेतसा । तत्क्लेशितेन निश्वासो निरीक्ष्यासुरमुज्जहितः ॥
কিন্তু এবাৰ, হে ৰাজন, যেতিয়া মোৰ মন অতিশয় ক্লান্ত হৈছিল, তেতিয়া মোক পীড়া দিয়া সেই অসুৰে এৰি যোৱা শ্বাসৰ কোনো চিন/আভাস মই দেখিলোঁ।
Verse 48
ततोऽम्बरतलात् सद्यः पतितोऽयं तुरङ्गमः । वाक् चाशरीरिणी प्राह नरनाथ शृणुष्व ताम् ॥
তেতিয়াই সেই অশ্ব আকাশতলৰ পৰা তললৈ পৰি গ’ল। তাৰ পাছত এক অশৰীৰী বাণী ক’লে— “হে নৰাধিপ, ই শুনা।”
Verse 49
अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः ॥
এই উৎকৃষ্ট অশ্ব, অক্লান্ত, সমগ্ৰ ভূ-মণ্ডল পৰিভ্ৰমণ কৰিবলৈ সক্ষম; ই অর্ক (সূৰ্য)য়ে তোমাক দান কৰিছে।
Verse 50
पातालाम्बरतॊयेषु न चास्य विहता गतिः । समस्तदिक्षु व्रजतो न भङ्गः पर्वतेष्वपि ॥
পাতালত, আকাশত আৰু জলতও ইয়াৰ গতি ৰুদ্ধ নহয়; সৰ্বদিশে গমন কৰোঁতে পৰ্বতেও বাধা নহয়।
Verse 51
यतो भूवलयं सर्वमश्रान्तोऽयं चरिष्यति । अतः कुवलयो नाम्ना ख्यातिं लोके प्रयास्यति ॥
যিহেতু ই অক্লান্তভাৱে সমগ্ৰ ভূ-মণ্ডল পৰিভ্ৰমণ কৰিব, সেয়েহে লোকত ‘কুবলয়’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব।
Verse 52
क्लिश्यत्यहर्निशं पापो यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति ॥
দানৱসকলৰ মাজত সেই পাপিষ্ঠ অধম যিয়ে ৰাতি-দিন তোমাক পীড়া দিয়ে— হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, এই (অশ্বত) আৰোহণ কৰি তুমিও তাক বধ কৰিবা।
Verse 53
शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति ॥
শত্রুজিত নামে এজন ৰজা আছে; তেওঁৰ পুত্ৰ ঋতধ্বজ। এই ৰত্নসম অশ্ব লাভ কৰি সি তাৰ দ্বাৰাই খ্যাতি লাভ কৰিব।
Verse 54
सोऽहं त्वां समनुप्राप्तस्तपसो विघ्रकारिणम् । तं निवारय भूपाल भागभाङ्नृपतिर्यतः ॥
সেয়ে তপস্যাত বিঘ্ন ঘটোৱা জনৰ বিষয়ে মই আপোনাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ। হে ৰাজন, তাক সংযত কৰক; কিয়নো অন্যৰ নিৰ্ধাৰিত ভাগ হৰণ কৰা শাসক দোষী হয়।
Verse 55
तदेतदश्वरत्नं ते मया भूप निवेदितम् । पुत्रमाज्ञापय तथा यथा धर्मो न लुप्यते ॥
এইদৰে, হে ৰাজন, এই ৰত্নসম অশ্ব মই আপোনালৈ অৰ্পণ কৰিলোঁ। আপোনাৰ পুত্ৰক এনেদৰে শিক্ষা দিয়ক যাতে ধৰ্ম লংঘিত নহয়।
Verse 56
स तस्य वचनाद्राजा तं वै पुत्रमृतध्वजम् । तमश्वरत्नमारोप्य कृतकौतुकमङ्गलम् ॥
ঋষিৰ বাক্যত ৰজা হর্ষিত হৈ শুভকর্ম আৰু মঙ্গলোৎসৱ সম্পন্ন কৰাই, নিজৰ পুত্ৰ ঋতধ্বজক সেই ৰত্নসম অশ্বৰ ওপৰত আৰোহন কৰালে।
Verse 57
अप्रेषयत धर्मात्मा गालवेन समं तदा । स्वमाश्रमपदं सोऽपि तमादाय ययौ मुनिः ॥
তাৰ পাছত সেই ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজাই তাক গালৱৰ সৈতে পঠিয়ালে। আৰু ঋষিয়ে তাক লগত লৈ নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds nīti (ethical reasoning) around friendship, gratitude, and reciprocity: benefactors should be honored, virtue should be praised even in absence, and śāstra-learning is presented as incomplete without śīla (good conduct).
This Adhyāya is not structured as a Manvantara transition; instead it functions as a dynastic-ethical episode (vaṃśa/nṛpopākhyāna) that links royal dharma to cosmic order by showing a king and prince mobilized to protect ascetic practice from demonic disruption.
It does not belong to the Devī Māhātmya section (Adhyāyas 81–93). Its distinctive contribution is the vaṃśa-centered framing of exemplary kingship (Śatrujit–Ṛtadhvaja) and the aetiology of the horse Kuvalaya, which becomes an instrument of dharmic intervention.