Adhyaya 23: Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati
मदालसाप्राप्त्यर्थं तपः, सरस्वतीस्तुति-वरदानम् (Madālasā-prāptyarthaṁ tapaḥ, Sarasvatī-stuti-varadānam)
The Brahmin and His Wife
মদালসাক লাভ কৰিবলৈ অশ্বতাৰ কঠোৰ তপস্যা আৰম্ভ কৰে। তেওঁ ভক্তিভাৱে সৰস্বতীদেৱীক স্তৱ কৰে। দেৱী প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে—মদালসাৰ প্ৰাপ্তি আৰু গীত-বাদ্য-নৃত্যসহ সংগীতশাস্ত্ৰৰ দিৱ্য জ্ঞান। বৰলাভে তেওঁ সন্তুষ্ট হৈ ধৰ্মপথত স্থিৰ থাকে।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 23
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीयॆ मदालसावियोग नाम द्वाविंशोऽध्यायः । त्रयोविंशोऽध्यायः पुत्रावूचतुः स राजपुत्रः संप्राप्य वेगादात्मपुरं ततः । पित्रोरवन्दिषुः पादौ दिदृक्षुश्च मदालसाम् ॥
এইদৰে শ্ৰীমাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ কুৱলয়াশ্ব-চৰিতত ‘মদালসা-বিয়োগ’ নামৰ দ্বাবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ত্ৰয়োবিংশ অধ্যায় আৰম্ভ হয়। দুয়ো পুত্ৰ ক’লে। সেই ৰাজপুত্ৰ শীঘ্ৰে নিজৰ নগৰত উপস্থিত হৈ পিতৃ-মাতৃৰ পদত প্ৰণাম কৰি মদালসাক দৰ্শন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 2
ददर्श जनमुद्विग्नमप्रहृष्टमुखं पुरः । पुनश्च विस्मिताकारं प्रहृष्टवदनं ततः ॥
সিয়ে নিজৰ আগত থকা লোকসকলক দেখিলে—তেওঁলোক উদ্বিগ্ন, মুখত আনন্দ নাছিল; পুনৰ সিয়ে আন কিছুমানক দেখিলে, বিস্ময়ে ভৰা, যিসকলৰ মুখ হর্ষে উজ্জ্বল আছিল।
Verse 3
अन्यमुत्फुल्लनयनं दृष्ट्या दृष्ट्येतिवादिनम् । परिष्वजन्तमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम् ॥
সিয়ে আন কিছুমানকো দেখিলে—চকু বিস্তাৰিত, “চোৱা! চোৱা!” বুলি কৈ, পৰস্পৰক আলিঙ্গন কৰি, মহা কৌতূহল আৰু উদ্দীপনাৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।
Verse 4
चिरं जीवोरुकल्याण ! हतास्ते परिपन्थिनः । पित्रोः प्रह्लादय मनस्तथास्माकमकण्टकम् ॥
“দীৰ্ঘায়ু হওঁক, হে মহাভাগ্যবান! যিসকল শত্রু ঘাত পাতি আছিল, সিহঁত নিহত হৈছে। এতিয়া তোমাৰ পিতৃ-মাতৃৰ মন আনন্দিত কৰা—আৰু আমাৰ পথো কণ্টকমুক্ত (কষ্টমুক্ত) কৰা।”
Verse 5
पुत्रावूचतुः इत्येवं वादिभिः पौरैः पुरः पृष्ठे च संवृतः । तत्क्षणप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गृहम् ॥
নগৰবাসীয়ে আগফাল-পিছফালৰ পৰা তাক ঘেৰি এইদৰে ক’লে; সি সেই মুহূর্ততে উদ্ভৱ হোৱা হর্ষ লৈ পিতৃগৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 6
पिता च तं परिष्वज्य माता चान्ये च बान्धवाः । चिरं जीवेतिकल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिषः ॥
তাৰ পিতৃয়ে তাক আলিঙ্গন কৰিলে, মাতৃ আৰু আন আত্মীয়সকলেও; তাৰ পিছত “দীৰ্ঘায়ু হওঁক” বুলি কৈ মঙ্গলময় আশীৰ্বাদ দিলে।
Verse 7
प्रणिपत्य ततः सोऽथ किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ पितरं तात ! सोऽस्मै सम्यक् तदुक्तवान् ॥
তেতিয়া সি বিস্মিত হৈ প্ৰণাম কৰি পিতাক সুধিলে—“পিতা, এইটো কি?” তেতিয়া পিতাই তাক সেই কথা যথাযথভাৱে ভালদৰে বুজাই দিলে।
Verse 8
स भार्यां तां मृतां श्रुत्वा हृदयेष्टां मदालसाम् । पितरौ च पुरो दृष्ट्वा लज्जाशोकाब्धिमध्यगः ॥
প্ৰিয় পত্নী মদালসাৰ মৃত্যু-সংবাদ শুনি আৰু সন্মুখত পিতৃ-মাতৃক দেখি, সি লাজ আৰু শোকৰ সাগৰত ডুবি গ’ল।
Verse 9
चिन्तयामास सा बाला मां श्रुत्वा निधनं गतम् । तत्याज जीवितं साध्वी धिङ्मां निष्ठुरमानसम् ॥
“সেই যুৱতীয়ে নিশ্চয় ভাবিছিল—‘মোৰ মৃত্যুসংবাদ শুনি সেই পতিব্ৰতা প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।’ ধিক্ মোক—মই কিমান নিষ্ঠুৰহৃদয়!”
Verse 10
नृशंसोऽहमनार्योऽहं विना तां मृगलोचनाम् । मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्घृणः ॥
“মই নিৰ্দয়; সেই মৃগনয়না নাথাকিলে মই অযোগ্য, অনাৰ্য। মোৰ কাৰণেই সি মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হ’ল—তথাপি মই জীয়াই আছোঁ, কৰুণাহীন!”
Verse 11
पुनः स चिन्तयामास परिसंस्तभ्य मानसम् । मोहोद्गममपास्याशु निःश्वस्योच्छ्वस्य चातरः ॥
পুনৰায় সি মন স্থিৰ কৰি চিন্তা কৰিলে; উঠি অহা মোহক শীঘ্ৰে ত্যাগ কৰি সি চঞ্চল আৰু ব্যাকুল হৈ শ্বাস-প্ৰশ্বাস ল’বলৈ ধৰিলে।
Verse 12
मृतेति सा मन्ममित्तं त्यजामि यदि जीवितम् । किं मयोपकृतं तस्याः श्लाघ्यमेतत्तु योषिताम् ॥
মই যদি ‘সেইজনী মৃত’ বুলি ভাবি প্ৰাণ ত্যাগ কৰোঁ, তেন্তে তাইৰ বাবে মই কি উপকাৰ কৰিলোঁ? নাৰীৰ ক্ষেত্ৰত এনে ত্যাগকেই প্ৰশংসিত (উদাৰ) বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 13
यदि रोदिमि वा दीनो हा प्रियेति ! वदन्मुहुः । तथाप्यश्लाघ्यमेतन्नो वयं हि पुरुषाः किल ॥
মই দুখত ব্যাকুল হৈ বাৰে বাৰে ‘হায়, প্ৰিয়ে!’ বুলি কান্দিলেও, সেয়া আমাৰ বাবে প্ৰশংসনীয় নহয়; কিয়নো আমি পুৰুষ।
Verse 14
अथ शोकजडो दीनो स्त्रजा हीनो मलान्वितः । विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदम् ॥
তাৰ পাছত শোকে জড় হৈ, দীন, মালাহীন, অশুচি আৰু মলিন হৈ মই মোৰ শত্রুবোৰৰ তিৰস্কাৰৰ লক্ষ্য হ’ম।
Verse 15
मयारिशातनं कार्यं राज्ञः शुश्रूषणं पितुः । जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया ॥
মোৰে যুদ্ধত শত্রুবোৰক বিনাশ কৰিব লাগিব; ৰজাক সেৱা কৰিব লাগিব; পিতাক পৰিচৰ্যা কৰিব লাগিব। মোৰ প্ৰাণ সেয়াতেই নিৰ্ভৰ—তেন্তে মই কেনেকৈ তাক ত্যাগ কৰোঁ?
Verse 16
किंत्वत्र मन्ये कर्तव्यस्त्यागो भागस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा ॥
কিন্তু ইয়াত মোৰ মত এই যে, সেই নাৰীৰ বাবে মোৰ অংশ ত্যাগ কৰা উচিত; তথাপি সেয়া সেই সুকোমলাঙ্গিনীৰ হিতৰ বাবে নহয়, সম্পূৰ্ণ অন্য উদ্দেশ্যৰ বাবে।
Verse 17
मया नृशंस्यं कर्तव्यं नोपकार्यपकारि च । या मदर्थे 'त्यजत प्राणांस्तदर्थे 'ल्पमिदं मम ॥
মোৰে কঠোৰ কৰ্মো কৰিব লাগিব—ই ‘সহায়কৰ সহায়’ নহয়, ন ‘অহিংসকৰ ক্ষতি’; যিয়ে মোৰ বাবে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে, তাৰ তুলনাত মোৰ এই ত্যাগ অতি সামান্য।
Verse 18
पुत्रावूचतुरिति कृत्वा मतिं सो 'थ निष्पाद्योदकदानिकम् । क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः ॥
দুয়োটা পুত্ৰে কথা কোৱাৰ পাছত তেওঁ সিদ্ধান্ত কৰি জল-অৰ্ঘ্য দিলে; তাৰ পিছত পৰৱৰ্তী বিধি সম্পন্ন কৰি ঋতধ্বজে উত্তৰ দিলে।
Verse 19
ऋतध्वज उवाच यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्भार्या मदालसा । अस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी ॥
ঋতধ্বজে ক’লে: যদি সেই সুকোমল অঙ্গৰ মদালসা মোৰ পত্নী নহ’লেহেঁতেন, তেন্তে এই জীৱনত আন কোনো নাৰী মোৰ সহচৰিণী নহ’লেহেঁতেন।
Verse 20
तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्वतनयामहम् । न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम् ॥
সেই গন্ধৰ্বকন্যা, হৰিণাক্ষীক বাদ দি মই আন কোনো নাৰীক ভোগ নকৰোঁ; এইটো মোৰ কোৱা সত্য।
Verse 21
सद्धर्मचारिणीं पत्नीं तां मुक्त्वा गजगामिनीम् । काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत् सत्यं मयोदितम् ॥
সুধৰ্মত চলা, গজগামিনী সেই পত্নীক বাদ দি মই আন কাকো গ্ৰহণ নকৰোঁ; এইটো মোৰ কোৱা সত্য।
Verse 22
पुत्रावूचतुः परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात! सर्वंस्तया विना । क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा ॥
দুয়ো পুত্ৰ ক’লে—পিতা, তাই নথকাত তেওঁ স্ত্ৰীসঙ্গৰ সকলো ভোগ ত্যাগ কৰিছে। তেওঁ কেৱল নিজৰ বয়স আৰু স্বভাৱৰ সঙ্গীসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰিয়েই থাকে।
Verse 23
एतत्तस्य परं कार्यं तात! तत् केन शक्यते । कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः ॥
পিতা, এইয়েই তাৰ পৰম লক্ষ্য; তাক কোনে সাধন কৰিব পাৰে? ই মহাবলৱানসকলৰ বাবেও অতি দুৰ্লভ—অন্যসকলৰ কথা আৰু কি।
Verse 24
जड उवाच इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा विमर्शमगमत्पिता । विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट् प्रहसन्निव ॥
জড়ে ক’লে—সেই দুজনৰ কথা শুনি তেওঁলোকৰ পিতা চিন্তাত পৰিল; আৰু বিবেচনা কৰি নাগৰাজ যেন মৃদু হাঁহিৰে নিজৰ দুয়ো পুত্ৰক ক’লে।
Verse 25
नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहाण्या हानिस्ततः परम् ॥
নাগৰাট অশ্বতৰ ক’লে—‘ই অসম্ভৱ’ বুলি ভাবি যদি মানুহে কৰ্মত প্ৰবৃত্ত নহয়, তেন্তে কৰ্মত উদ্যোগ আৰু প্ৰচেষ্টাৰ ক্ষয় হৈ কেৱল অধিক বিনাশেই ঘটে।
Verse 26
आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवस्थिताः ॥
মানুহে নিজৰ প্ৰচেষ্টা ত্যাগ নকৰি কৰ্ম আৰম্ভ কৰা উচিত। কৰ্মসিদ্ধি দैৱ আৰু পুৰুষাৰ্থ—উভয়তে প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 27
तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत् साध्यतेऽचिरात् ॥
সেয়ে, হে পুত্ৰসকল, তোমালোকৰ প্ৰেৰণা পাই মই তেনেকুৱা প্ৰচেষ্টা কৰিম; তপস্যা আৰম্ভ কৰি, যাতে এই কাৰ্য বিলম্ব নোহোৱাকৈ সিদ্ধ হয়।
Verse 28
जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥
জড়ে ক’লে—এনেদৰে কৈ নাগসকলৰ সেই অধিপতি হিমৱৎ পৰ্বতৰ ‘প্লক্ষাৱতৰণ’ নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থলৈ গ’ল আৰু তাত অতি দুৰ্বহ তপস্যা কৰিলে।
Verse 29
तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीṃ सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः ॥
তাৰ পিছত সি তাত দেৱী সৰস্বতীক স্তোত্ৰেৰে স্তৱ কৰিলে; মন তেওঁত স্থিৰ কৰি, নিয়মিত আহাৰত থাকি, আৰু ত্ৰিসন্ধ্যাত স্নান কৰিলে।
Verse 30
अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिṃ सरस्वतीम् ॥
অশ্বতৰ ক’লে—জগত ধাৰণ কৰা সেই শুভ দেৱীক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, ব্ৰহ্মযোনি সৰস্বতীক শিৰ নত কৰি মই স্তৱ কৰিম।
Verse 31
सदसद्देवि! यत् किंचिन्मोक्षवच्चार्थवत् पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि! संस्थितम् ॥
হে দেৱী! সৎ আৰু অসৎ ৰূপে যি কোনো বাক্য/উচ্চাৰণ আছে—মোক্ষদায়ী হওক বা অৰ্থবাহী—সেই সকলো যোগৰ দৰে অবিচ্ছেদ্যভাৱে তোমাতেই প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 32
त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत् ॥
হে দেৱী, তুমিয়েই পৰম অক্ষৰ (অবিনাশী), য’ত সকলো বস্তু প্ৰতিষ্ঠিত। হে দেৱী, তুমিয়েই সেই সৰ্বোচ্চ অক্ষৰ; অণুৰ দৰে সূক্ষ্ম, সৰ্বব্যাপী আৰু আধাৰ-ৰূপে অৱস্থিত।
Verse 33
अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत् क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः ॥
পৰম ব্ৰহ্ম অক্ষৰ (অবিনাশী), কিন্তু এই সমগ্ৰ জগত ক্ষৰ (নশ্বৰ) স্বভাৱৰ। যেনেকৈ কাঠৰ ভিতৰত অগ্নি অৱস্থিত থাকে, তেনেকৈ ভূত-অণুবোৰ প্ৰকাশিত জগতৰ সূক্ষ্ম আধাৰ হৈ অৱস্থিত।
Verse 34
तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः । ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि ! स्थिरास्थिरम् ॥
তেনেকৈ তোমাৰ ভিতৰত ব্ৰহ্ম অৱস্থিত, আৰু এই সমগ্ৰ জগতও নিঃশেষে। আৰু ‘ওঁ’ অক্ষৰত যি কিছুমান প্ৰতিষ্ঠিত—হে দেৱী—চৰ-অচৰ সকলোও তোমাৰ ভিতৰতেই আছে।
Verse 35
तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ॥
তাত ‘ওঁ’ৰ তিন মাত্রাৰ ত্ৰয়ত যি কিছুমান আছে—আৰু যি নাই (অব্যক্ত অৰ্থত)—সকলো অন্তৰ্ভুক্ত। তিন লোক, তিন বেদ, ত্ৰিবিধ পবিত্ৰ বিদ্যা, আৰু তিন অগ্নিও।
Verse 36
त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः ॥
তিন পোহৰ আছে, আৰু বৰ্ণো তিন; তেনেকৈ ধৰ্মীয় পৰম্পৰা/উপদেশো তিন। তিন গুণ, তিন স্বৰ (বৈদিক উচ্চাৰণ), তিন বেদ, আৰু তদ্ৰূপ আশ্ৰমো ত্ৰিৰূপে কোৱা হয়।
Verse 37
त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरोऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति ॥
তিন কাল আৰু তেনেদৰে তিন অৱস্থা; পিতৃগণ আৰু দিন-ৰাতি আদি সকলো তাত অন্তৰ্ভুক্ত। হে দেৱী, এই মাত্রাত্ৰয়েই—এইয়েই সৰস্বতীৰূপে তোমাৰ স্বৰূপ।
Verse 38
विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः ॥
ভিন্ন দৃষ্টিধাৰীসকলৰ বাবে ব্ৰহ্মৰ প্ৰাচীন আৰু নিত্য ৰূপসমূহক প্ৰধান বুলি কোৱা হৈছে। সেই সাতটা হ’ল—সোম-সংস্থা, হৱিষ্ (আহুতি)-সংস্থা, আৰু পাক-সংস্থা।
Verse 39
तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम् ॥
হে দেৱী, সেই (সাত) ব্ৰহ্মবিদসকলে তোমাৰ উচ্চাৰণশক্তিৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন কৰে। আৰু আন এক পৰম তত্ত্বো আছে—অনিৰ্বচনীয়, ‘অৰ্ধ-মাত্ৰা’যুক্ত।
Verse 40
अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैत्तत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम् ॥
অবিকাৰী, অজৰ, দিব্য আৰু পৰিৱর্তনহীন—এইয়েই তোমাৰ পৰম স্বৰূপ; মই বাক্যৰে তাক প্ৰকাশ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।
Verse 41
न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्कौ ज्योतिरेव च ॥
ইয়াত ‘মুখ’ নাই, ‘জিহ্বা’ও নাই—ৰঙা ওঁঠ আদি দেহ-উপকৰণ বুলি কোৱা কথাও তাত প্ৰযোজ্য নহয়। সেই দৃষ্টিত ইন্দ্ৰ, বসুগণ, ব্ৰহ্মা, আৰু চন্দ্ৰ-সূৰ্যও কেৱল পোহৰ-মাত্ৰ (আশ্ৰিত দীপ্তি)।
Verse 42
विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम् ॥
হে দেৱী! তুমি জগতৰ অধিষ্ঠান, বিশ্বৰূপিণী, সৰ্বেশ্বৰী আৰু পৰম শাসিকা—সাংখ্য আৰু বেদান্তৰ সিদ্ধান্তে ঘোষিত, আৰু বহু শাস্ত্ৰশাখাত প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 43
अनादिमध्यानिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकान्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रितम् ॥
যাৰ ন আদ্য, ন মধ্য, ন অন্ত; যি ভাব আৰু অভাৱ—তথাপি সত্যতে সৎ; যি এক হৈও বহু, কেৱল এক নহয়—প্ৰকাশিত সত্তাৰ ভেদৰ ওপৰত আশ্ৰিত।
Verse 44
अनाख्यं षड्गुणाख्यञ्च वर्गाख्यं त्रिगुणाश्रयम् । नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम् ॥
তুমি অবৰ্ণনীয়; তথাপি ষড়্গুণেৰে নামিত। গোষ্ঠীত বিভক্ত, ত্ৰিগুণত অধিষ্ঠিত—তথাপি বহু শক্তিৰ মাজত তুমি একাই পৰমা; যাৰ ঐশ্বৰ্য স্বয়ং শক্তি।
Verse 45
सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम् ॥
সুখ-দুখ আৰু পৰমানন্দৰ ৰূপ তোমাৰ মাজতেই ধ্যানিত হয়। সেয়ে, হে দেৱী, তোমাৰ দ্বাৰাই সকলো ব্যাপ্ত—সাৱয়ৱ আৰু নিৰৱয়ৱ; অদ্বৈতত প্ৰতিষ্ঠিত ব্ৰহ্মও, আৰু দ্বৈতত প্ৰতিষ্ঠিত তত্ত্বও।
Verse 46
येऽर्था नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ येऽन्तरीक्षेऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः ॥
যি যি সত্তা নিত্য, আৰু যি অন্য নশ্বৰ; যি স্থূল, আৰু যি সূক্ষ্ম বা অতিসূক্ষ্ম; পৃথিৱীত, অন্তৰীক্ষত বা অন্যত্ৰ—সেই সকলো কেৱল তোমাৰ দ্বাৰাই জ্ঞাত হয়।
Verse 47
यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खेऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च ॥
যি নিৰাকাৰ আৰু যি সাকাৰ—সকলো; জীৱসমূহৰ মাজত যি এক-এক বস্তু বিদ্যমান; পৃথিৱীত, আকাশত বা অন্যত্ৰ যি কিছু দিব্য—সেই সকলো তোমাৰ সৈতে সংযুক্ত, আৰু তোমাৰ স্বৰ আৰু ব্যঞ্জনৰ দ্বাৰাই প্ৰকাশিত হয়।
Verse 48
जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥
জড়ে ক’লে: এইদৰে স্তৱিত হোৱা দেৱী—বিষ্ণুৰ জিহ্বা স্বৰূপা সৰস্বতী—তেতিয়া মহাত্মা নাগ অশ্বতৰক উত্তৰ দিলে।
Verse 49
सरस्वत्युवाच वरं ते कंबलब्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥
সৰস্বতীয়ে ক’লে: হে কম্বলৰ ভ্ৰাতা, হে নাগনাথ, মই তোমাক বৰ দিছোঁ। তোমাৰ মনত যি আছে কোৱা—সেই সকলো মই প্ৰদান কৰিম।
Verse 50
अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कंबलमेव मे । समस्तस्वरसंबन्धमुभयोः संप्रयच्छ च ॥
অশ্বতৰে ক’লে: হে দেৱী, প্ৰথমে মোৰ ভ্ৰাতা কম্বলক যিদৰে সহায় দিছিলা, তেনেদৰে মোকো সহায় দিয়া। আৰু আমাৰ দুয়োৰে বাবে সকলো স্বৰৰ সম্পূৰ্ণ অন্বয়/জ্ঞান দান কৰা।
Verse 51
सरस्वत्युवाच सप्त स्वराः ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! कीटकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः ॥
সৰস্বতীয়ে ক’লে: হে ফণিশ্ৰেষ্ঠ, সাতটা স্বৰ আছে; সাতটা গ্ৰাম-ৰাগ আছে; সাতটা কীটকো আছে—আৰু মূৰ্ছনাও সাতটাই।
Verse 52
तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयं च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कंबलश्च तथानघ ॥
ঊনপঞ্চাশ তাল আৰু তিনিটা গ্ৰাম—এই সকলোত তুমি জ্ঞানী আৰু গায়ক হ’বা; হে নিষ্পাপ, কম্বলও তেনেদৰেই হ’ব।
Verse 53
ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम् ॥
মোৰ কৃপাৰে তুমি আন এজন নাগেন্দ্ৰকো জানিবা; চতুৰ্বিধ ‘পদ’, তাল, ত্ৰিবিধ ভেদ আৰু লয়ৰ ত্ৰয়ো তুমি বুজিবা।
Verse 54
यदित्रयं तथाऽतोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम् । एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्द्रापरं च यत् ॥
ত্রয় আৰু চতুৰ্বিধ আতোদ্য (বাদ্য) মই দিছোঁ। মোৰ কৃপাৰে তুমি এইটোও, আৰু আন নাগেন্দ্ৰ-সম্পৰ্কীয় সকলো কথাও জানিবা।
Verse 55
अस्यान्तर्गतमा यत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कंबलस्य च ॥
ইয়াত স্বৰ আৰু ব্যঞ্জনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সিহঁতৰ দ্বাৰা পৰিমিত যি কিছু আছে—তাৰ সম্পূৰ্ণতা মই তোমাক আৰু কম্বলকো দিছোঁ।
Verse 56
तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेता रौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥
হে নাগ, পৃথিৱীত বা পাতালতো তোমালোকৰ সমান আন কোনো নাথাকিব। আগন্তুক কালত তোমালোক দুয়ো এই সমগ্ৰ বিদ্যাৰ প্ৰৱৰ্তক হ’বা—পাতালত, দেৱলোকত আৰু পৃথিৱীতও, হে নাগদ্বয়।
Verse 57
जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥
জড়ে ক’লে—এইদৰে কৈ পদ্মলোচনা সৰ্বজিহ্বা সৰস্বতী দেৱী তৎক্ষণাৎ নাগৰ দৃষ্টিৰ পৰা অন্তৰ্হিত হ’ল।
Verse 58
तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोर्ग्र्यं पदतालस्वरादिकम् ॥
সেই দুজন ভায়েকৰ বাবে সকলো দেৱীয়ে কোৱা মতোই ঘটিল। দুয়োৰে পদ, তাল, স্বৰ আদি বিষয়ে উৎকৃষ্ট জ্ঞান উদয় হ’ল।
Verse 59
ततः कैलासशैलेन्द्र-शिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः सप्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ ॥
তাৰ পাছত সেই দুজন নাগে কৈলাসশিখৰত অৱস্থিত প্ৰভুক তন্ত্রী-বাদ্য আৰু লয়যুক্ত সাতটা গীতে স্তৱ কৰিলে।
Verse 60
आरिराधयिषू देवं अनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ ॥
অনঙ্গ (কাম)ৰ দেহ সংহাৰ কৰা হৰ দেৱক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, স্বৰ আৰু কৌশলত একত্ৰিত সেই দুয়োজনে পৰম প্ৰয়াস কৰিলে।
Verse 61
प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः ॥
প্ৰভাত, ৰাতি, মধ্যাহ্ন আৰু সন্ধ্যাসময়তো—সেই উপাসনাত তৎপৰ হৈ—দীৰ্ঘকাল ধৰি বৃষধ্বজ (শিৱ)ক তেওঁলোকে স্তৱ কৰিলে।
Verse 62
तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कंबलेन समं तदा ॥
তেওঁলোকৰ স্তুতিগীতে প্ৰসন্ন হৈ ভগৱান মহেশে ক’লে—“বৰ গ্ৰহণ কৰা।” তেতিয়া কম্বলৰ সৈতে অশ্বতৰে প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 63
व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान्प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥
তেওঁলোকে নীলকণ্ঠ মহাদেৱক, উমাপতিক, ত্ৰিনয়ন দেৱদেৱক আবেদন কৰিলে—“যদি দেৱাধিদেৱ ত্ৰিনয়ন ভগৱান আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হয়…”
Verse 64
ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ । मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव ! मदालसा ॥
সেয়ে, হে দেৱ, আমাৰ ইচ্ছামতে এই বৰ দিয়া—কুৱলয়াশ্বৰ পত্নী মদালসা মৃত্যুবৰণ কৰিছে।
Verse 65
तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव ॥
তেওঁ সেই একে বয়সতে তৎক্ষণাৎ মোৰ কন্যাৰূপে লাভ হওক; আগৰ দৰে পূৰ্বজন্মস্মৰণকাৰিণী হওক; সেই একে সৌন্দৰ্যৰে বিভূষিতা হওক; আৰু যোগিনী—অৰ্থাৎ যোগমাতা—হৈ মোৰ ঘৰত জন্ম লওক।
Verse 66
महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं शृणु चेदं भुजङ्गम ॥
মহাদেৱে ক’লে—“হে নাগশ্ৰেষ্ঠ, তুমি যেনেকৈ কৈছা তেনেকৈ এই সকলো হ’ব। মোৰ প্ৰসাদে কোনো সন্দেহ নাই। এতিয়া শুনা, হে নাগ।”
Verse 67
श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमांसनः ॥
শ্ৰাদ্ধৰ সময় উপস্থিত হ’লে, হে ফণিধৰসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, তুমি নিজে শুচি হৈ আৰু মন সংযত কৰি মধ্য পিণ্ড ভক্ষণ কৰা।
Verse 68
भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात्फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता ॥
সেই পিণ্ড ভক্ষণ হোৱাৰ পাছত, তোমাৰ মধ্য ফণাৰ পৰা সেই শুভা নাৰী মৃত্যুকালত যি ৰূপ আছিল সেই ৰূপতেই উদ্ভৱ হ’ব।
Verse 69
कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥
এই অভিপ্ৰায় মনত ধৰি পিতৃ-তৰ্পণ কৰা; সেই একে ক্ষণতে, তুমি শ্বাস লওঁতে থাকিলে, তোমাৰ মধ্য ফণাৰ পৰা সেই সুন্দৰ-ভ্ৰূ নাৰী উদ্ভৱ হ’ব।
Verse 70
समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥
সেই শুভা নাৰী মৃত্যুকালত যি ৰূপ আছিল সেই ৰূপতেই উদ্ভৱ হ’ব। এই কথা শুনি তেওঁলোক দুয়ো মহেশ্বৰক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 71
रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कंबलानुजः ॥
তেওঁলোক দুয়ো সন্তুষ্টচিত্তে পুনৰ ৰসাতললৈ উভতি গ’ল। আৰু তেনেদৰেই কম্বলৰ অনুজ সেই নাগে শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 72
पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमाः ॥
সিও বিধিমতে মধ্যভাগৰ গ্ৰাস ভক্ষণ কৰিলে। তাৰ পাছত যিদৰে ইচ্ছা তেনেদৰে ধ্যান কৰোঁতেই তাতেই সুকোমল কটিদেশীয়া নাৰী প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 73
जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात् फणात् । न चापि कथयामास कंस्यचित् स भुजङ्गमः ॥
সেইয়ে নিশ্বাস এৰোঁতেই একে ৰূপৰ এজন মধ্যফণাৰ পৰা তৎক্ষণাৎ জন্মিল। আৰু সেই নাগে এই কথা কাকো একেবাৰে নক’লে।
Verse 74
अन्तर्गृहे तां सुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत् । तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम् ॥
সেই শুভদন্তা নাৰীক স্ত্ৰীসকলৰ ৰক্ষাত অন্তঃপুৰত স্থাপন কৰিলে। আৰু সেই দুজন পুত্ৰ দিনে দিনে আহি নাগাধিপতিক আনন্দ দিছিল।
Verse 75
ऋतध्वजेन सहितौ चिक्र्रीडातेऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजौ मुदान्वितः ॥
ঋতধ্বজৰ সৈতে তেওঁলোক দুয়ো অমৰৰ দৰে ক্ৰীড়া কৰিছিল। তাৰ পাছত এদিন আনন্দে ভৰপূৰ নাগৰাজে নিজৰ দুজন পুত্ৰক এইদৰে ক’লে।
Verse 76
यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम् ॥
মই আগতে যি কৈছিলোঁ, সেয়া কিয় যথাযথভাৱে কৰা নহয়? তোমালোকৰ উপকাৰী সেই যুবৰাজক মোৰ সন্নিধিলৈ আনক।
Verse 77
कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ ॥
‘হে মোৰ প্ৰিয় পুত্ৰসকল, তেওঁৰ উপকাৰৰ প্ৰতিদান দিবলৈ, হে মানদ, তেওঁক কিয় আনা নহয়?’ এইদৰে কোৱা হ’লে স্নেহময় পিতাই সেই দুজনক সস্নেহে উত্তৰ দিলে।
Verse 78
गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम् ॥
তেওঁৰ নগৰলৈ গৈ সেই দুজন বন্ধু সেই জ্ঞানীজনৰ সৈতে আনন্দে থাকিল। তাৰ পাছত কুবলয়াশ্ব সম্পৰ্কে আৰু কিছুমান ব্যৱস্থা কৰি, আন কথাবতৰাৰ পিছত তেওঁলোকে আগবাঢ়িল।
Verse 79
अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रोऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम् ॥
তেওঁলোকে স্নেহে নিজৰ ঘৰলৈ উভতি যোৱাৰ কথা ক’লে। তেতিয়া সেই ৰাজপুত্ৰই ক’লে—‘এইটোও কি তোমালোকৰ ঘৰ নহয়?’
Verse 80
धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥
‘মোৰ যি কিছু আছে—ধন, বাহন, বস্ত্ৰ আদি—সেয়া সকলো তোমালোকৰেই। আৰু তোমালোক দুজন যি পাবলৈ ইচ্ছা কৰাঁ—ধন হওক বা ৰত্ন—সেয়া কোৱা।’
Verse 81
तद्दोयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावता अहं दैवेन वञ्चितोऽस्मि दुरात्मना ॥
‘হে ব্ৰাহ্মণপুত্ৰদ্বয়, যদি তোমালোকৰ মোৰ প্ৰতি স্নেহ থাকে, তেন্তে সেইটোৱেই দিয়া। মই ইমানতেই দৈৱ—সেই নিৰ্দয় শক্তি—দ্বাৰা বঞ্চিত হ’লোঁ।’
Verse 82
यद्भवद्भ्यां ममत्वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्योऽस्मि वां यदि ॥
যদি তোমালোক দুজনৰ কাৰণে মোৰ গৃহত ‘মোৰ’ বোধ (মমত্ব) স্থাপিত হয়, আৰু যদি মোৰ প্ৰিয় কোনো কাৰ্য কৰা হয়—যদি মই তোমালোকৰ অনুগ্ৰহৰ পাত্ৰ হওঁ—
Verse 83
तद्धने मम गेहे च ममत्वमनुकल्प्यताम् । युवयोऱ्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम् ॥
সেয়ে সেই ধন আৰু মোৰ গৃহ সম্পৰ্কে যথাবিধি স্বত্ববোধ স্থিৰ কৰা হওক। যি মোৰ, তাক তোমালোকৰ বুলি গণ্য কৰা; আৰু যি তোমালোকৰ, তাক তোমালোকৰেই নিৰ্ভয়ে সুৰক্ষিত স্বত্ব বুলি জানিবা।
Verse 84
एतत् सत्यं विजानीतं युवां प्राणा बहिश्चराः । पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ ॥
এই কথা সঁচা বুলি জানিবা—তোমালোক দুজন মোৰেই প্ৰাণ, যেন মোৰ বাহিৰত চলি আছে। সেয়ে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, পুনৰ এনে কথা নক’বা যিয়ে আমাৰ উদ্দেশ্যত বিভেদ আনে।
Verse 85
मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ ॥
মোৰ অনুগ্ৰহত নিবেদিত হৈও, স্নেহবশত মই হৃদয়ৰ পৰা তেওঁলোকক শাপ দিলোঁ। তেতিয়া স্নেহে কোমল মুখবিশিষ্ট সেই দুজন নাগকুমাৰে (উত্তৰ) ক’লে।
Verse 86
ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित् प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम् ॥
স্নেহত অলপ ক্ৰোধ লৈ তেওঁলোকে ৰাজপুত্ৰক ক’লে—‘হে ঋতধ্বজ, কোনো সন্দেহ নাই; তুমি যেনেকৈ কৈছা, তেনেকৈয়ে।’
Verse 87
तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतोऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना ॥
আমাৰ মনত এইয়েই দৃঢ় নिश्चয়; অন্যথা কোনো সন্দেহ নাই। এই কথা আমাক আমাৰেই পিতাই, সেই মহাত্মাই, নিজে কৈছিল।
Verse 88
द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वोऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि ॥
তেওঁলোকে ক’লে—“আমি সেই কুবলয়াশ্বক বাৰে বাৰে চাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।” তেতিয়া কুবলয়াশ্বে নিজৰ উৎকৃষ্ট আসনৰ পৰা উঠি, “এবমস্তু, প্ৰিয়” বুলি কৈ ভূমিত প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 89
कुवलयाश्व उवाच धन्योऽहमति पुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥
কুবলয়াশ্বে ক’লে—“মই ধন্য; মই অতিশয় পুণ্যৱান। মোৰ দৰে আন কোন আছে? কিয়নো মোৰ পিতাৰ মন মোক চাবলৈ আগ্ৰহী হয়।”
Verse 90
तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पदेभ्यां तस्य शपाम्यहम् ॥
সেয়ে উঠা—চলো যাওঁ। পিতাৰ আজ্ঞা মই এক ক্ষণো বিলম্ব কৰিব নোখোজোঁ। মই তেওঁৰ চৰণৰ শপথ কৰোঁ।
Verse 91
जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सोऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्वहिः ॥
জড়ে ক’লে—এইদৰে কৈ ৰাজপুত্ৰ তেতিয়া সেই দুজনৰ সৈতে ওলাই গ’ল; আৰু নগৰৰ পৰা ওলাই পবিত্ৰ গোমতী নদীত উপস্থিত হ’ল।
Verse 92
तन्मध्येन ययुस्ते वै नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रोऽसौ पारे तस्यास्तयोर् गृहम् ॥
তাৰ মাজেদি গৈ নাগৰাজৰ পুত্ৰসকলে আগবাঢ়িল। আৰু সেই ৰাজকুমাৰে ভাবিলে যে তেওঁলোকৰ নিবাস তাৰ ওপৰ পাৰতে।
Verse 93
ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ ॥
তাৰপিছত সেই দুজনেই তাক টানি পাতাললৈ লৈ গ’ল আৰু ৰাজকুমাৰক তাত লৈ গ’ল। পাতালত সি সেই দুজনক দেখিলে—যুৱ নাগৰাজকুমাৰক।
Verse 94
फणामणिकृतोद्योतौ व्यक्तस्वस्तिकलक्षणौ । विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
ফণাত থকা মণিৰ জ্যোতিয়ে তেওঁলোক দীপ্তিমান হৈছিল আৰু স্পষ্ট দেখা শুভ স্বস্তিক-চিহ্ন ধাৰণ কৰিছিল। সেই সুগঠিত, সুন্দৰ যুৱক দুজনক দেখি তাৰ চকু বিস্ময়ে ডাঙৰ হৈ উঠিল।
Verse 95
विहस्य चाब्रवीत् प्रेम्णा साधु भो द्विजसत्तमौ । कथयामासतुस् तौ च पितरं पन्नगेश्वरम् ॥
সি হাঁহি মাৰি স্নেহে ক’লে—“সাধু, সাধু, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ!” তাৰপিছত সেই দুজনেই তাক তেওঁলোকৰ পিতা, নাগসকলৰ অধিপতি, বিষয়ে ক’লে।
Verse 96
शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवौकसाम् । रमणीयं ततोऽपश्यत् पातालं स नृपात्मजः ॥
সি ‘শান্তমশ্বতর’ নামৰ এজনৰ কথা জানিলে, যিজন স্বৰ্গবাসীসকলৰ মাজতো পূজ্য। তাৰপিছত সেই ৰাজকুমাৰে পাতাল দেখিলে—দৰ্শনে মনোৰম।
Verse 97
कुमारैस्तरुणैर्वृद्धैरुरगैरुपशोभितम् । तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः ॥
সেই পাতাল সৰ্পসকলৰ দ্বাৰা শোভিত আছিল—বালক, যুৱক আৰু বৃদ্ধ সকলো; আৰু নাগকন্যাসকলেও ইয়াত-তাত ক্ৰীড়া কৰি তাক অলংকৃত কৰিছিল।
Verse 98
चारुकुण्डलहाराभिस्ताराभिर्गगनं यथा । गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः ॥
সুন্দৰ কুণ্ডল আৰু হাৰেৰে সি তৰাৰে ভৰা আকাশৰ দৰে দেখা গৈছিল; আৰু আন ঠাইত বীণা আৰু বাঁহীৰ সুৰসহ গীতৰ ধ্বনি প্ৰতিধ্বনিত হৈছিল।
Verse 99
मृदङ्गपणवातोद्यम् हारिवेश्मशताकुलम् । वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः ॥
মৃদংগ আৰু পণৱৰ বাদ্য-ক্ৰীড়াৰে পাতাল পৰিপূৰ্ণ আছিল আৰু শত শত মনোৰম প্ৰাসাদেৰে গিজগিজাই আছিল। তাক দেখি শত্রুজিতৰ পুত্ৰ আগবাঢ়িল।
Verse 100
सह ताभ्यामभीष्टाभ्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः । ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम् ॥
সেই দুজন প্ৰিয় নাগৰ সৈতে শত্রুনিগ্ৰহকাৰী বীৰজন, তেওঁলোক সকলোকে লগ লৈ, তেতিয়া নাগৰাজৰ গৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 101
ददृशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम् ॥
তাত তেওঁলোকে মহাত্মা নাগাধিপতিক থিয় হৈ থকা দেখিলে—দিব্য মালা আৰু বস্ত্ৰধাৰী, আৰু মণিময় কুণ্ডলেৰে ভূষিত।
Verse 102
स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् । केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने ॥
সেই নাগেন্দ্ৰ স্বচ্ছ মুক্তাৰ হাৰ আৰু মুক্তাসূত্ৰৰ গুচ্ছৰে অলংকৃত, কেয়ূৰধাৰী, পৰম সৌভাগ্যবান প্ৰভু, সম্পূৰ্ণ সোণময় সিংহাসনত উপবিষ্ট হৈ দীপ্তিমান আছিল।
Verse 103
मणिविद्रुमवैदूर्य-जालान्तरितरूपके । स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातोऽस्माकमसाविति ॥
ৰত্ন, প্ৰৱাল আৰু বৈডূৰ্যৰ জালিৰে গাঁথা সেই ৰূপৰ ভিতৰত, সেই দুজনেই তেওঁক দেখুৱাই ক’লে—“এয়াই আমাৰ পিতা।”
Verse 104
वीरः कुवलयाश्वोऽयं पित्रे चासौ निवेदितः । ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्वजः ॥
“এয়াই বীৰ কুবলয়াশ্ব” বুলি কৈ তেওঁক পিতাৰ সন্মুখত উপস্থিত কৰা হ’ল। তেতিয়া ঋতধ্বজে নাগেন্দ্ৰৰ চৰণত প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 105
तमुत्थाप्य बलाद्गाढं नागेन्द्रः परिषस्वजे । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः ॥
নাগেন্দ্ৰে তেওঁক জোৰে উঠাই দৃঢ়ভাৱে আলিঙ্গন কৰিলে; আৰু মূৰত ঘ্ৰাণ লৈ (চুম্বন কৰি) ক’লে—“দীৰ্ঘায়ু হওক।”
Verse 106
निहतामित्रवर्गश्च पित्रोः सुश्रूषणं कुरु । वत्स ! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः ॥
“শত্ৰুসেনা নিধন কৰি এতিয়া পিতৃ-মাতৃক সম্যকভাৱে সেৱা কৰা। হে পুত্ৰ! ধন্যজনৰ গুণ তেওঁলোক অনুপস্থিত থাকিলেও উচ্চাৰিত হয়” বুলি ক’লে।
Verse 107
भवतो मम पुत्राभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः ॥
মোৰ পুত্ৰসকলে তোমালোকৰ অসাধাৰণ গুণসমূহ বৰ্ণনা কৰিছে। মন, বাক্য আৰু দেহৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা তোমালোক নিশ্চয়েই ইয়াৰ দ্বাৰা সমৃদ্ধ হওক।
Verse 108
जीवितं गुणिनः श्लाघ्यं जीवान्नेव मृतोऽगुणः । गुणवान् निर्वृतिं पित्रोः शत्रूणां हृदयज्वरम् ॥
সজ্জনৰ জীৱন প্ৰশংসনীয়; অসজ্জন জীৱিত থাকিলেও মৃতসম। সদ্গুণী পুৰুষে পিতৃ-মাতৃক আনন্দ দিয়ে আৰু শত্রুৰ হৃদয়ত জ্বৰ জাগায়।
Verse 109
करोत्यात्महितं कुर्वन् विश्वासञ्च महाजने । देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः ॥
এনেদৰে আচৰণ কৰি সি নিজৰ মঙ্গল সাধে আৰু মহাজনৰ মাজত বিশ্বাস লাভ কৰে। দেৱতা, পিতৃগণ, ব্ৰাহ্মণ, বন্ধু, যাচক, পীড়িত আৰু অন্যসকলে তাকেই আশ্ৰয় বুলি চায়।
Verse 110
बान्धवाश्च तथैच्छन्ति जीवितं गुणिनश्चिरम् । परिवादनिवृत्तानां दुर्गतेषु दयावताम् । गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः ॥
আত্মীয়সকলেও সজ্জনসকল দীঘলীয়া হওক বুলি ইচ্ছা কৰে। যিসকলে নিন্দা পৰিহাৰ কৰে আৰু দুখীয়াৰ প্ৰতি দয়া দেখুৱায়, তেওঁলোকৰ সজ্জন-জন্ম সাৰ্থক—কাৰণ তেওঁলোক বিপদগ্ৰস্তৰ আশ্ৰয় হয়।
Verse 111
जड उवाच एवमुक्त्वा स तं वीरं पुत्राविदमथाब्रवीत् । पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः ॥
জড়ে ক’লে: এনেদৰে কৈ সি তেতিয়া সেই বীৰক সম্বোধন কৰিলে, যাক তাৰ পুত্ৰসকলে চিনিছিল। সেই সময়তে নাগৰাজ কুৱলয়াশ্বৰ পূজা কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি তাৰ প্ৰস্তুতিত লাগিল।
Verse 112
स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् । मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम् ॥
স্নানাদি ক্ৰম বিধিমতে সম্পন্ন কৰি তেওঁ তাৰ পাছত মধুপান আৰু অন্যান্য ভোগ উপভোগ কৰিলে আৰু ইচ্ছামতে আহাৰ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 113
ततः कुवलयाश्वेन हृदयोत्सवभूतया । कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः ॥
তাৰ পাছত কুবলয়াশ্বৰ সৈতে, হৃদয়ৰ উৎসৱসদৃশ সেই কথোপকথনৰ দ্বাৰা, আমি আনন্দিত মনে কিছু সময় থাকিম।
Verse 114
अनुमेना च तन्मौनं वचः शत्रुजितः सुतः । तथा चकार नृपतिः पन्नगानामुदारधीः ॥
আৰু শত্ৰুজিতৰ পুত্ৰেও নীৰৱতাৰে সেই বাক্যসমূহত সন্মতি দিলে; এইদৰে সেই ৰজা, মহাত্মা নাগাধিপতি, তদনুসাৰে কাৰ্য কৰিলে।
Verse 115
समेत्य तैरात्मजभूपनन्दनैर्महोरगाणामधिपः स सत्यवाक् । मुदान्वितोऽन्नानि मधूनि चात्मवान् यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक् ॥
ৰাজাৰ সেই পুত্ৰসকলক লগ পাই, সত্যবাদী মহোৰগাধিপতিয়ে আনন্দিত আৰু সংযত হৈ, যথোচিতভাৱে আহাৰ আৰু মধুপান গ্ৰহণ কৰিলে—তেওঁ ভোগৰ ভোক্তা।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma dilemma: how a householder-king (Ṛtadhvaja) should respond to bereavement without collapsing into paralyzing lamentation. It contrasts self-reproach and emotional excess with the ethical necessity of continuing service (to father, kingdom, and righteous action), and it endorses disciplined effort (udyama) over fatalistic resignation.
It does not primarily function as a Manvantara-chronology unit. Instead, it advances a dynastic-ethical episode within the Purāṇic narrative: the continuity of Kuvalayāśva’s line is preserved through a ritually mediated rebirth of Madālasā as his daughter, linking personal dharma to lineage stability.
Although outside the Devī Māhātmya (Adhyāyas 81–93), the chapter contains a significant Śākta-theological stuti to Sarasvatī. The hymn identifies the Goddess with speech, Oṃkāra, akṣara-brahman, and the cosmological triads, and her boon establishes her as the authoritative source of musical and phonetic science (svara-vyañjana, tāla, laya).