Adhyaya 37: Alarka’s Crisis and the Teaching on Non-Attachment (Madālasa’s Instruction Recalled)

Verse 1

सप्तत्रिंशोऽध्यायः जड उवाच सोऽप्यलर्को यथान्यायं पुत्रवन्मुदिताः प्रजाः । पालयामास धर्मात्मा स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः ॥

অধ্যায় ৩৭। জড়ে ক’লে—সেই অলৰ্কেও ধৰ্ম অনুসাৰে প্ৰজাক পালন কৰিছিল; প্ৰজাই তাক নিজৰ পুত্ৰৰ দৰে জানি আনন্দিত আছিল আৰু নিজ নিজ ধৰ্মকৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল।

Verse 2

दुष्टैषु दण्डं शिष्टेषु सम्यक्च परिपालनम् । कुर्वन् परां मुदं लेभे इयाज च महामखैः ॥

সি দুষ্টক দণ্ড দিলে আৰু সুশীলক যথাযথভাৱে ৰক্ষা কৰিলে; এইদৰে কৰি সি মহৎ আনন্দ লাভ কৰিলে আৰু মহাবিধিৰে যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 3

अजायन्त सुताश्चास्य महाबलपराक्रमाः । धर्मात्मानो महात्मानो विमार्गपरिपन्थिनः ॥

তেওঁৰ পুত্ৰসকল জন্মিল—মহাবল আৰু পৰাক্ৰমে সমৃদ্ধ, ধৰ্মস্বভাৱী, মহাত্মা, আৰু কুপথগামীসকলৰ প্ৰতিপক্ষ।

Verse 4

चकार सोऽर्थं धर्मेण धर्ममर्थेन वा पुनः । तयोश्चैवाविरोधेन बुभुजे विषयानपि ॥

তেওঁ ধৰ্মৰ দ্বাৰা অৰ্থ অৰ্জন কৰিছিল, আৰু পুনৰ অৰ্থৰ আশ্ৰয়ে ধৰ্ম আচৰণ কৰিছিল; দুয়োৰে বিৰোধ নথকাত তেওঁ কাম-ভোগো উপভোগ কৰিছিল।

Verse 5

एवं बहूनि वर्षाणि तस्य पालयतो महीम् । धर्मार्थकामसक्तस्य जग्मुरेकमहर्ह्यथा ॥

এইদৰে পৃথিৱী শাসন কৰি, ধৰ্ম-অৰ্থ-কামত নিবিষ্ট তেওঁৰ বহু বছৰ যেন একেদিনৰ দৰে পাৰ হৈ গ’ল।

Verse 6

वैराग्यं नास्य सञ्जज्ञे भुञ्जतो विषयान् प्रियान् । न चाप्यलमभूत्तस्य धर्मार्थोपार्जनं प्रति ॥

প্ৰিয় বিষয়ভোগ উপভোগ কৰিলেও তেওঁৰ বৈৰাগ্য জাগিল নহয়; আৰু ধৰ্ম-অৰ্থ সঞ্চয়ত তেওঁ কেতিয়াও ‘যথেষ্ট’ বুলি নাভাবিলে।

Verse 7

तं तथा भोगसंसर्ग-प्रमत्तमजितेन्द्रियम् । सुबाहुर्नाम शुश्राव भ्राता तस्य वनेचरः ॥

তেওঁৰ ভ্ৰাতা সুবাহু নামৰ বনবাসীয়ে শুনিলে যে তেওঁ ভোগসঙ্গতিত মত্ত হৈ ইন্দ্ৰিয়সমূহ জয় কৰা নাই।

Verse 8

तं बुबोधयिषुः सोऽथ चिरं ध्यात्वा महीपतिः । तद्वैरिसंश्रयं तस्य श्रेयोऽमन्यत भूपतेः ॥

তেওঁক জাগ্ৰত কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি তেওঁ দীৰ্ঘ সময় চিন্তা কৰিলে আৰু এইটোকেই শ্ৰেয় বুলি মানিলে যে সেই ৰজাক শত্রুৰ আশ্ৰয় ল’বলৈ বাধ্য কৰা হওক, যাতে সি বৈৰী চাপৰ সন্মুখীন হয়।

Verse 9

ततः स काशिभूपालमुदीर्णबलवाहनम् । स्वराज्यं प्राप्तुमागच्छद् बहुशः शरणं कृतिः ॥

তাৰপিছত তেওঁ কাশীৰ সেই ৰজাৰ ওচৰলৈ গ’ল, যাৰ সৈন্যবল আৰু বাহনবল অতি প্ৰবল আছিল; নিজৰ ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰিবলৈ সেই সক্ষম ব্যক্তি বাৰে বাৰে তেওঁৰ আশ্ৰয় ল’লে।

Verse 10

सोऽपि चक्रे बलोद्योगमलर्कं प्रति पार्थिवः । दूतञ्च प्रेषयामास राज्यं अस्मै प्रदीयताम् ॥

সেই ৰজাইও আলৰ্কৰ বিৰুদ্ধে সৈন্যসজ্জা কৰিলে আৰু এজন দূত পঠাই ক’লে— ‘ৰাজ্যখন তাক সমৰ্পণ কৰা হওক।’

Verse 11

सोऽपि नैच्छत्तदा दातुमाज्ञापूर्वं स्वधर्मवित् । प्रत्युवाच च तं दूतमलर्कः काशिभूभृतः ॥

কিন্তু ন্যায়সঙ্গত অনুমতি অবিহনে তেওঁ তেতিয়া তাক ত্যাগ কৰিব খোজা নাছিল; নিজৰ ধৰ্ম জানি আলৰ্কে কাশীৰজাৰ দূতক উত্তৰ দিলে।

Verse 12

मामेवाभ्येत्य हार्देन याचतां राज्यमग्रजः । नाक्रान्त्या सम्प्रदास्यामि भयेनाल्पामपि क्षितिम् ॥

মোৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা নিজে মোৰ ওচৰলৈ আহি শুদ্ধভাৱে ৰাজ্য বিচাৰক; আক্ৰমণৰ জোৰত বা ভয়ত মই এক বিন্দু মাটিও নেদিম।

Verse 13

सुबाहुरपि नो याञ्चां चकार मतिमांस्तदा । न धर्मः क्षत्रियस्येति याञ्चा वीर्यधनो हि सः ॥

সেই সময়তো প্ৰজ্ঞাৱান সুবাহুৱে ভিক্ষা কৰিবলৈ আগবাঢ়িল নাছিল; কিয়নো ভিক্ষা কৰা ক্ষত্ৰিয়ৰ ধৰ্ম নহয়, তেওঁৰ ধন হৈছে শৌৰ্য।

Verse 14

ततः समस्तसैन्येन काशीशः परिवारितः । आक्रान्तुमभ्यगाद्राष्ट्रमलर्कस्य महीपतेः ॥

তাৰ পিছত কাশীৰ অধিপতি সমগ্ৰ সেনাবাহিনীৰে পৰিবেষ্টিত হৈ ৰজা অলৰ্কৰ ৰাজ্য জয় কৰিবলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 15

अनन्तरैश्च संश्लेषमभ्येत्य तदनन्तरम् । तेषामन्यतमैर्भृत्यैः समाक्रम्यानयद्वशम् ॥

তাৰ পিছত ওচৰলৈ আহি তৎক্ষণাৎ আক্ৰমণ কৰি, নিজৰ কিছুমান অনুচৰ/পৰিচাৰকৰ দ্বাৰা (তেওঁলোকক) বশ কৰিলে।

Verse 16

अपीडयंश्च सामन्तांस्तस्य राष्ट्रोपरोधनैः । तथा दुर्गानुपालांश्च चक्रे चाटविकान् वशे ॥

দেশ অৱৰোধ কৰি সি সেই ৰজাৰ সামন্তসকলক প্ৰবলভাৱে চেপি ধৰিলে; তদ্ৰূপ দুৰ্গৰক্ষক আৰু বনবাসী জনজাতিসকলকো বশ কৰিলে।

Verse 17

कांश्चिच्चोपप्रदानेन कांश्चिद् भेदेन पार्थिवान् । साम्नैवान्यान् वशं निन्ये निभृतास्तस्य येऽभवन् ॥

কিছুমান ৰজাক সি দান দি নিজৰ পক্ষলৈ আনিলে, কিছুমানক ভেদ সৃষ্টি কৰি; আৰু যিসকল গোপনে তাৰ প্ৰতি অনুকূল হৈছিল, তেওঁলোকক সি সাম (সান্ত্বনা/সমঝোতা)ৰে বশ কৰিলে।

Verse 18

ततः सोऽल्पबलो राजा परचक्रावपीजितः । कोषक्षयमवापोच्चैः पुरञ्चारुध्यतारिणा ॥

তেতিয়া সেই ৰজা অল্পবল আৰু শত্ৰুসেনাৰ পীড়নত, নগৰ অৱৰোধ হোৱাত নিজৰ কোষৰ মহাক্ষয় ভোগ কৰিলে।

Verse 19

इत्थं सम्पीड्यमानस्तु क्षीणकोषो दिने दिने । विषादमागात्परमं व्याकुलत्वञ्च चेतसः ॥

এইদৰে চেপি ধৰা পৰি আৰু দিনেদিনে কোষ ক্ষয় হোৱা দেখি, তেওঁ গভীৰ বিষাদত নিমগ্ন হ’ল আৰু মনত অতিশয় ব্যাকুলতা জন্মিল।

Verse 20

आर्ति स परमां प्राप्य तत् सस्माराङ्गुलीयकम् । यदुद्दिश्य पुरा प्राह माता तस्य मदालसा ॥

চৰম দুখত পৰি তেতিয়া তেওঁৰ সেই আঙুঠিৰ কথা মনত পৰিল, যাৰ বিষয়ে তেওঁৰ মাতৃ মদালসাই বহু আগতে কৈছিল।

Verse 21

ततः स्नातः शुचिर्भूत्वा वाचयित्वा द्विजोत्तमान् । निष्कृष्य शासनं तस्माद्ददृशे प्रस्फुटाक्षरम् ॥

তাৰ পিছত স্নান কৰি শুচি হৈ, শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা পাঠ কৰাই, তাতৰ পৰা লিখিত উপদেশ উলিয়াই অক্ষৰসমূহ স্পষ্টকৈ দেখিলে।

Verse 22

तत्रैव लिखितं मात्रा वाचयामास पार्थिवः । प्रकाशपुलकाङ्गोऽसौ प्रहर्षोत्फुल्ललोचनः ॥

সেই ঠাইতেই ৰজাই মাতৃয়ে লিখা বাক্য উচ্চস্বৰে পঢ়িলে; তেওঁৰ দেহত স্পষ্ট ৰোমাঞ্চ উঠিল আৰু চকু আনন্দত প্ৰস্ফুটিত হ’ল।

Verse 23

सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत् त्यक्तुं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम् ॥

সাংসাৰিক সঙ্গ সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰা উচিত। যদি ত্যাগ কৰিব নোৱাৰি, তেন্তে সৎসঙ্গ কৰা উচিত; কিয়নো সজ্জনৰ সঙ্গই সঁচাকৈ ঔষধ।

Verse 24

कामः सर्वात्मना हेयो हातुं चेच्छक्यते न सः । मुमुक्षां प्रति तत्कार्यं सैव तस्यापि भेषजम् ॥

কামনা সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰা উচিত। যদি ত্যাগ কৰিব নোৱাৰি, তেন্তে তাক মোক্ষৰ দিশে নিয়োজিত কৰা উচিত; মুক্তিৰ সেই আকাঙ্ক্ষাই তাৰ প্ৰতিকাৰ।

Verse 25

वाचयित्वा तु बहुशो नृणां श्रेयः कथं त्विति । मुमुक्षयेति निश्चित्य सा च तत्सङ्गतो यतः ॥

“মানুহৰ পৰম শ্ৰেয় কেনেকৈ লাভ হয়?” বুলি পুনঃপুনঃ চিন্তা কৰি সি সিদ্ধান্ত কৰিলে—“মোক্ষৰ আকাঙ্ক্ষাৰ দ্বাৰা।” আৰু সেই (আকাঙ্ক্ষা) তেনে সৎসঙ্গৰ পৰাই জন্মে।

Verse 26

ततः स साधुसम्पर्कं चिन्तयन् पृथिवीपतिः । दत्तात्रेयं महाभागम् अगच्छत् परमार्तिमान् ॥

তেতিয়া ৰজা, পবিত্ৰজনৰ সংস্পৰ্শৰ কথা ভাবি, অতি দুঃখিত হৈ মহাভাগ দত্তাত্ৰেয়ৰ ওচৰলৈ গ’ল।

Verse 27

तं समेत्य महात्मानम् अकल्पषम् असङ्गिनम् । प्रणिपत्याभिसम्पूज्य यथान्यायम् अभाषत ॥

সেই নিৰ্মল আৰু অসঙ্গ মহাত্মাৰ ওচৰলৈ গৈ সি প্ৰণাম কৰিলে, বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে, তাৰ পিছত সদাচাৰৰ অনুৰূপ কথা ক’লে।

Verse 28

ब्रह्मन् ! कुरु प्रसादं मे शरणं शरणार्थिनाम् । दुःखापहारं कुरु मे दुःखार्तस्यातिकामिनः ॥

হে ব্ৰাহ্মণ! অনুগ্ৰহ কৰক—শৰণাগতজনৰ আশ্ৰয় হওক। মোৰ শোক দূৰ কৰক; মই দুখে পীড়িত আৰু তাৰ পৰা পাৰ হ’বলৈ অতি আকুল।

Verse 29

दुःखापहारम् अद्यैव करोमि तव पार्थिव ! । सत्यं ब्रूहि किमर्थं ते दुःखं तत् पृथिवीपते ॥

হে ৰাজা! আজিেই মই তোমাৰ শোক দূৰ কৰিম। সত্য কোৱা—হে ভূমিকর্তা, কোন কাৰণত এই শোক তোমাৰ?

Verse 30

जड उवाच इत्युक्तश् चिन्तयामास स राजा तेन धीमता । त्रिविधस्यापि दुःखस्य स्थानम् आत्मानम् एव च ॥

জড়ে ক’লে: সেই জ্ঞানী মুনিয়ে এইদৰে সম্বোধন কৰাত ৰজাই চিন্তা কৰিলে—ত্রিবিধ দুখৰ আসন আৰু আত্মা সম্বন্ধেও।

Verse 31

स विमृश्य चिरं राजा पुनः पुनरुदारधीः । आत्मानम् आत्मना धीरः प्रहस्येदम् अथाब्रवीत् ॥

পুনৰ পুনৰ দীঘল সময় চিন্তা কৰি, সুমতি আৰু স্থিৰ সেই ৰজাই মৃদু হাঁহিলে; তাৰ পাছত নিজকে নিজে পৰীক্ষা কৰি এই বাক্য ক’লে।

Verse 32

नाहम् उर्वो न सलिलं न ज्योतिरनिलो न च । नाकाशं किन्तु शारीरं समेत्य सुखमिष्यते ॥

মই না পৃথিৱী, না জল, না অগ্নি, না বায়ু, না আকাশ। কিন্তু এইবোৰৰ সংযোগে গঠিত দেহভাবেই সুখ বিচাৰে আৰু সুখ বুলি ধাৰে।

Verse 33

न्यूूनातिरिक्ततां याति पञ्चकेऽस्मिन् सुखासुखम् । यदि स्यान्म किन्न स्यादन्यस्थेऽपि हि तन्मयि ॥

সুখ আৰু দুখ এই পঞ্চবিধ দেহ-সমষ্টিত ঘাটতি বা অধিক্যৰ ৰূপে দেখা যায়। যদি সেয়া সঁচাকৈ মোৰেই হ’লহেঁতেন, তেন্তে মই ইয়াৰ পৰা পৃথক অন্য ঠাইত অৱস্থিত থাকিলেও, চৈতন্য-স্বৰূপ হৈও, সেয়া মোৰ বাবে তাতো কিয় নাথাকিলেহেঁতেন?

Verse 34

नित्यप्रभूतसद्भावे न्यूूनाधिक्यान्नतोन्नते । तथा च ममतात्यक्ते विशेषो नोपलभ्यते ॥

নিত্যপূর্ণ আৰু নিত্যসত্য সত্তাস্বৰূপত ঘাটতি-অধিক্যৰ কাৰণে ‘নীচ’ বা ‘উচ্চ’ বুলি একো নাই। তেনেদৰে ‘মমত্ব’ ত্যাগ কৰিলে কোনো ভেদ উপলব্ধ নহয়।

Verse 35

तन्मात्रावस्थिते सूक्ष्मे तृतीयांशे च पश्यतः । तथैव भूतसद्भावं शरीरं किं सुखासुखम् ॥

যেতিয়া কোনো ব্যক্তি সূক্ষ্ম ‘তদেৱ-এক’ শুদ্ধ অৱস্থাত স্থিত হৈ ‘তৃতীয় অংশ’ (স্থূল-সূক্ষ্মৰ অতীত উচ্চ দৃষ্টিভংগী) দৰ্শন কৰে, তেতিয়া দেহ কেৱল ভূত-মাত্ৰ সত্তাৰূপে দেখা যায়—তেন্তে আত্মাৰ বাবে সুখ বা দুখ কি?

Verse 36

मनस्यवस्थितं दुःखं सुखं वा मानसञ्च यत् । यतस्ततो न मे दुःखं सुखं वा न ह्यहं मनः ॥

দুখ বা সুখ, আৰু যি কিছু মানসিক, সেয়া মনতেই অৱস্থিত থাকে। সেয়ে সেয়া মোৰ নহয়—না দুখ না সুখ—কাৰণ মই মন নহয়।

Verse 37

नाहङ्कारो न च मनो बुद्धिर्नाहं यतस्ततः । अन्तःकरणजं दुःखं पारख्यं मम तत्कथम् ॥

মই অহংকাৰ নহয়, মনো নহয়; মই বুদ্ধিও নহয়। সেয়ে অন্তঃকৰণজাত, পৰৰ (অনাত্ম) দুখ মোৰ কেনেকৈ হ’ব পাৰে?

Verse 38

नाहं शरीरं न मनो यतोऽहं पृथक् शरीरान्मनसस्तथाहम् । तत् सन्तु चेतस्यथवापि देहे सुखानि दुःखानि च किं ममात्र ॥

মই দেহ নহয়, মনো নহয়; মই দেহৰ পৰা পৃথক আৰু মনৰ পৰাও পৃথক। সুখ-দুখ মনত হওক বা দেহত হওক—ইয়াত তাতে মোৰ কি?

Verse 39

राज्यस्य वाञ्छां सुरुतेऽग्रजोऽस्य देहस्य चेत् पञ्चमयः स राशिः । गुणप्रवृत्त्या मम किन्नु तत्र तत्स्थः स चाहञ्च शरीरतोऽन्यः ॥

যদি এই দেহৰ পূৰ্ব অংশ—পঞ্চময় সমষ্টি—ৰাজত্বৰ ইচ্ছা জন্মায়, তেন্তে সেয়া মোৰ কি? কিয়নো সেয়া গুণসমূহৰ ক্ৰিয়ামাত্ৰ। সেই সমষ্টি তাতেই থাকে, আৰু মই সাক্ষীস্বৰূপে দেহৰ পৰা অন্য।

Verse 40

न यस्य हस्तादिकमप्यशेषं मांसं न चास्थीनि खिराविभागः । कस्तस्य नागाश्वरथादिकोशैः स्वल्पोऽपि सम्बन्ध इहास्ति पुंसः ॥

যাৰ বাবে হাত আদিো আত্মা নহয়—না মাংস, না অস্থি, না বিভাগ—তাৰ ইয়াত হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ, কোষাগাৰ আদি সৈতে অলপো কি সম্পৰ্ক থাকিব পাৰে?

Verse 41

तस्मान्न मेऽरिर्न च मेऽस्ति दुःखं न मे सुखं नापि पुरं न कोषम् । न चाश्वनागादि बलं न तस्य नान्यस्य वा कस्यचिद्वा ममास्ति ॥

সেয়ে মইৰ কোনো শত্ৰু নাই; মোৰ দুখ নাই, সুখো নাই। মোৰ নগৰ নাই, কোষাগাৰো নাই। ঘোঁৰা-হাতী আদি বলো মোৰ নহয়—ন তাৰ, ন আন কাৰো একো ‘মোৰ’ নহয়।

Verse 42

यथा घटीकुम्भकमाṇ्डलुस्थम् आकाशमेकं बहुधा हि दृष्टम् । तथा सुबाहुः स च काशिपोऽहं मल्ये च देहेषु शरीरभेदैः ॥

যেনেকৈ একে আকাশ সৰু ঘট, কলস বা জলপাত্ৰত আবদ্ধ হ’লে বহু ৰূপে দেখা যায়, তেনেকৈ দেহভেদৰ বাবে—ইয়াত সুবাহু, ইয়াত কাশিপ, ইয়াত মই; আৰু মল্লসকল তথা অন্য দেহধাৰীসকলৰ মাজতো (এনে ভেদ দেখা যায়)।