Adhyaya 27: Madālasa’s Instruction to King Alarka: Royal Ethics, Self-Conquest, and Statecraft

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पुत्रानुशासनं नाम षड्विंशोऽध्यायः । सप्तविंशोऽध्यायः । जड उवाच । एवमुल्लाप्यमानस्तु स तु मात्रा दिने दिने । ववृधे वयसा बालो बुद्ध्या चाऽलर्कसंज्ञितः ॥

এইদৰে শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণত ‘পুত্ৰোপদেশ’ নামৰ ষড়বিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া সপ্তবিংশ অধ্যায় আৰম্ভ হয়। জড়ে ক’লে—মাতৃবচনে দিনেদিনে সম্বোধিত হৈ সেই বালকে বয়স আৰু বুদ্ধিত বৃদ্ধি পাই ‘আলৰ্ক’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

Verse 2

स कौमारकमासाद्य ऋतध्वजसुतस्ततः । कृतोपनयनः प्राज्ञः प्रणिपत्याह मातरम् ॥

তাৰ পিছত ঋতধ্বজৰ পুত্ৰে কৌমাৰ অৱস্থালৈ গৈ উপনয়ন সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰি, সেই জ্ঞানীয়ে মাতৃক প্ৰণাম কৰি এইদৰে ক’লে।

Verse 3

मया यदत्र कर्तव्यमैहिकामुष्मिकाय वै । सुखाय वद तत्सर्वं प्रश्रयावनतस्य मे ॥

মই বিনয়ে নত হৈ প্ৰণাম কৰিছোঁ; ইহলোক আৰু পৰলোকত সুখৰ বাবে মই যি যি কৰণীয়, সেয়া সকলো মোক কওক।

Verse 4

मदालसोवाच वत्स ! राज्येऽभिषिक्तेन प्रजारञ्जनमादितः । कर्तव्यमविरोधेन स्वधर्मस्य महीभृता ॥

মদালসাই ক’লে—ৱৎস, ৰাজ্যাভিষিক্ত ৰজাৰ প্ৰধান ধৰ্ম হ’ল স্বধৰ্ম নলঙ্ঘি, কোনো বিৰোধ নোহোৱাকৈ আচৰণ কৰি প্ৰজাক প্ৰসন্ন কৰা।

Verse 5

व्यसनानि परित्यज्य सप्त मूलहराणि वै । आत्मा रिपुभ्यः संरक्ष्यो बहिर्मन्त्रविनिर्गमात् ॥

দোষ-ব্যসন ত্যাগ কৰা—বিশেষকৈ সেই সাতটা, যিয়ে সমৃদ্ধি মূলসহ উচ্ছেদ কৰে। শত্রুৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰা, আৰু মন্ত্ৰণা (ৰাজগোপন) বাহিৰলৈ যাবলৈ নিদিবা।

Verse 6

अष्टधा नाशमाप्नोति सुचक्रात् स्यन्दनाद्यथा । तथा राजाप्यसंदिग्धं बहिर्मन्त्रविनिर्गमात् ॥

যেনেকৈ চকাৰ দোষত ৰথ আদি আঠ প্ৰকাৰে বিনষ্ট হয়, তেনেকৈ মন্ত্র (ৰাজগুপ্ত) বাহিৰলৈ ফাঁস হ’লে ৰজাও নিঃসন্দেহে বিনাশ পায়।

Verse 7

दुष्टादुष्टांश्च जानीयादमात्यानरिदोषतः । चरैश्चरास्तथा शत्रोरन्वेष्टव्याः प्रयत्नतः ॥

শত্রুৰ দুৰ্বলতা লক্ষ্য কৰি (সেইবোৰ কেনেকৈ সামলোৱা হয় সেয়া দেখি) কোন কোন মন্ত্ৰী দুষিত আৰু কোন নহয় সেয়া বিবেচনা কৰি জানিব লাগে। তদ্ৰূপ গুপ্তচৰৰ দ্বাৰা শত্রুৰ গুপ্তচৰসকলকো যত্নেৰে অনুসন্ধান কৰিব লাগে।

Verse 8

विश्वासो न तु कर्तव्यो राज्ञा मित्राप्तबन्धुषु । कार्ययोगादमित्रेऽपि विश्वासीत नराधिपः ॥

ৰজাই বন্ধু, অন্তৰঙ্গ বা আত্মীয়-স্বজনৰ ওপৰতো অন্ধ বিশ্বাস নকৰিব লাগে। কিন্তু কাৰ্য-অৱস্থাৰ প্ৰয়োজন হ’লে নৃপতি শত্রুৰ ওপৰতো বিশ্বাস স্থাপন কৰিব পাৰে।

Verse 9

स्थानवृद्धिक्षयज्ञेन षाड्गुण्यगुणितात्मना । भवितव्यं नरेन्द्रेण न कामवशवर्तिना ॥

ৰজা স্থিতি, বৃদ্ধি আৰু ক্ষয় বুজি পোৱা আৰু ষাড্গুণ্য অনুসাৰে নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা হ’ব লাগে; তেওঁ কামনাৰ বশৱৰ্তী নহ’ব।

Verse 10

प्रागात्मा मन्त्रिणश्चैव ततो भृत्या महीभृता । जेयाश्चानन्तरं पौराः विरुध्येत ततोऽरिभिः ॥

প্ৰথমে ৰজাই নিজকে জয় কৰিব লাগে, তাৰ পিছত মন্ত্ৰীসকলক, তাৰ পিছত সেৱকসকলক। তাৰ পাছত নাগৰিকসকলক যথাযথ নিয়ন্ত্ৰণত আনিব লাগে; তেতিয়াহে শত্রুৰ সন্মুখীন হ’ব লাগে।

Verse 11

यस्त्वेतानविजित्यैव वैरिणो विजिगीषते । सोऽजितात्मा जितामात्यः शत्रुवर्गेण बाध्यते ॥

যি প্ৰথমে এই অন্তৰ্দোষসমূহ জয় নকৰি, নিজ আত্মাক অজিত ৰাখি—মন্ত্ৰীসকল দমন হ’লেও—শত্ৰু জয় কৰিব খোজে, সি শত্ৰুগণে পীড়িত হয়।

Verse 12

तस्मात् कामादयः पूर्वं जेयाः पुत्र ! महीभुजा । तज्जये हि जयोऽवश्यं राजा नश्यति तैर्जितः ॥

সেয়ে, হে পুত্ৰ, ৰজাই প্ৰথমে কাম আদি দোষসমূহ জয় কৰিব লাগে। সেয়া জয় হ’লে বিজয় নিশ্চিত; কিন্তু ৰজা যদি সেয়াই জয় কৰে, তেন্তে সি বিনষ্ট হয়।

Verse 13

कामः क्रोधश्च लोभश्च मदो मानस्तथैव च । हर्षश्च शत्रवो ह्येते विनाशाय महीभृताम् ॥

কাম, ক্ৰোধ, লোভ, মদ (অহংকাৰজনিত মোহ), মান আৰু অতিউৎসাহ—এইবোৰেই ৰজাসকলৰ শত্রু, বিনাশকাৰী।

Verse 14

कामप्रसक्तमात्मानं स्मृत्वा पाण्डुं निपातितम् । निवर्तयेत्तथा क्रोधादनुह्रादं हतात्मजम् ॥

কামাসক্তিত নিম্নগামী পাণ্ডুক স্মৰণ কৰি মানুহে আত্মসংযম কৰিব লাগে; তদ্ৰূপ ক্ৰোধত নিজৰ পুত্ৰক বধ কৰা অনুহ্ৰাদকো স্মৰণ কৰিব লাগে।

Verse 15

हतमैलं तथा लोभान्मदाद्वेनं द्विजैर्हतम् । मानादनायुषापुत्रं बलिं हर्षात् पुरञ्जयम् ॥

তদ্ৰূপ লোভত নিহত ঐলক; মদ/অহংকাৰত ব্ৰাহ্মণসকলে নিহত কৰা বেনক; মানত (অনায়ুষৰ পুত্ৰ) বলিক; আৰু হর্ষ/অতিউৎসাহত পুরঞ্জয়ক স্মৰণ কৰি—এই দোষসমূহ দমন কৰিব লাগে।

Verse 16

एभिर्जितैर्जितं सर्वं मरुत्तेन महात्मना । स्मृत्वा विवर्जयेदेतान् दोषान् स्वीयान्महीपतिः ॥

এই দোষসমূহ জয় কৰি মহাত্মা ৰজা মৰুঠ্টে সকলোকে জয় কৰিলে। এই কথা স্মৰণ কৰি শাসকে নিজৰ ব্যক্তিগত দোষ ত্যাগ কৰা উচিত।

Verse 17

काककोकिलभृङ्गाणां मृगव्यालशिखण्डिनाम् । हंसकुक्कुटलोहानां शिक्षेत चरितं नृपः ॥

ৰজাই কাক, কোকিল, মৌমাখি, হৰিণ, বনৰীয়া পশু, ময়ূৰ, হাঁহ, কুকুৰা আৰু লোহাৰ (দৃঢ়তা) পৰা উপযুক্ত আচৰণৰ বিধি শিকিব উচিত।

Verse 18

कीटकस्य क्रियां कुर्यात् विपक्षे मनुजेश्वरः । चेष्टां पिपीलिकानाञ्च काले भूपः प्रदर्शयेत् ॥

শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে নৰাধিপতিয়ে সৰু কীটৰো উপায় প্ৰয়োগ কৰিব; আৰু যথাসময়ে ৰজাই পিঁপড়াৰ দৰে লক্ষ্যনিষ্ঠ কৰ্মতৎপৰতা দেখুৱাব।

Verse 19

ज्ञेयाग्निविस्फुलिङ्गानां बीजचेष्टा च शाल्मलेः । चन्द्रसूर्यस्वरूपेण नीत्यर्थे पृथिवीक्षितः ॥

নীতিৰ উদ্দেশ্যে শাসকে অগ্নিস্ফুলিঙ্গৰ স্বভাৱ আৰু বীজৰ কৰ্মশক্তি (শাল্মলী বীজৰ দৰে) বুজিব উচিত; আৰু শাসনৰ আদৰ্শ হিচাপে চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ ভূমিকা ধাৰণ কৰিব উচিত।

Verse 20

बन्धकीपद्मशरभशूलिकागुर्विणीस्तनात् । प्रज्ञा नृपेण चादेया तथा गोपालयोषितः ॥

ৰজাই বন্ধকী, পদ্মা (কমলসদৃশা), শৰভা-প্ৰকাৰ, শূলিকা আৰু গৰ্ভৱতী নাৰী (স্তনৰ সংকেতৰূপে) আদিৰ পৰাো প্ৰজ্ঞা গ্ৰহণ কৰিব উচিত; তদ্ৰূপ গোপালসকলৰ নাৰীসকলৰ পৰাও।

Verse 21

शक्रार्कयमसोमानां तद्वद्वायोर्महीपतिः । रूपाणि पञ्च कुर्वोत महीपालनकर्मणि ॥

পৃথিৱী ৰক্ষাৰ কৰ্মত ৰজাই পাঁচ ‘ৰূপ’ ধাৰণ কৰিব লাগে—শক্ৰ (ইন্দ্ৰ), অৰ্ক (সূৰ্য), যম, সোম (চন্দ্ৰ) আৰু তদ্ৰূপ বায়ুৰ ন্যায়।

Verse 22

यथेन्द्रश्चतुरो मासान् तोयोत्सर्गेण भूगताम् । आpyāययेत् तथा लोकं परिहारैर्महीपतिः ॥

যেনেকৈ ইন্দ্ৰে চাৰি মাহ জল (বৰষুণ) বৰষাই পৃথিৱীক সঞ্জীৱিত কৰে, তেনেকৈ ৰজাই কৰ-ৰেহাই, উপশম আৰু ক্ষমাশীলতাৰ কৰ্মেৰে প্ৰজাক তৃপ্ত কৰিব লাগে।

Verse 23

मासानष्टौ यथा सूर्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । सूक्ष्मेणैवाभ्युपायेन तथा शुल्कादिकं नृपः ॥

যেনেকৈ সূৰ্যই আঠ মাহ ধৰি কিৰণৰ দ্বাৰা জল শোষণ কৰে, তেনেকৈ ৰজাই কৰ আদি দায় সূক্ষ্ম আৰু ধীৰে ধীৰে উপায়ে (কঠোৰতা নকৰাকৈ) সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।

Verse 24

यथा यमः प्रियद्वेष्ये प्राप्तकाले नियच्छति । तथा प्रियाप्रिये राजा दुष्टादुष्टे समो भवेत् ॥

যেনেকৈ যমে সময় আহিলে প্ৰিয় আৰু অপ্রিয়—দুয়োকেই সমভাবে সংযত কৰে, তেনেকৈ ৰজাই প্ৰিয়-অপ্ৰিয়ৰ প্ৰতি নিৰপেক্ষ আৰু দুষ্ট-অদুষ্টৰ প্ৰতি সমহস্ত হ’ব লাগে।

Verse 25

पूर्णेन्दुमालोक्य यथा प्रीतिमान् जायते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वत्ता स्तच्छशिव्रतम् ॥

যেনেকৈ পূৰ্ণচন্দ্ৰ দৰ্শনে মানুহ আনন্দিত হয়, তেনেকৈ য’ত সকলো প্ৰজা সন্তুষ্ট আৰু সুপ্ৰতিষ্ঠিত—সেয়াই ৰজাৰ ‘সোমব্ৰত’ (চন্দ্ৰসদৃশ শাসনধৰ্ম)।

Verse 26

मारुतः सर्वभूतेषु निगूढश्चरते यथा । एवं नृपश्चरेच्चारैः पौरामात्यादिबन्धुषु ॥

যেনেকৈ বায়ু সকলো জীৱৰ মাজত গোপনে বিচৰণ কৰে, তেনেকৈ ৰজাই নগৰবাসী, মন্ত্ৰী আৰু আত্মীয়‑সহচৰসকলৰ মাজতো গুপ্তচৰৰ জৰিয়তে চলাফেরা কৰিব লাগে।

Verse 27

न लोभाद्वा न कामाद्वा नार्थाद्वा यस्य मानसम् । यथान्यैः कृष्यते वत्स ! स राजा स्वर्गमृच्छति ॥

হে প্ৰিয়, যি ৰজাৰ মন লোভ, কামনা বা লাভৰ টানত আনসকলৰ দৰে টানাটানি নহয়, সেই ৰজাই স্বৰ্গ লাভ কৰে।

Verse 28

उत्पथग्राहिणो मूढान् स्वधर्माच्चलतो नरान् । यः करोति निजे धर्मे स राजा स्वर्गमृच्छति ॥

যি ৰজাই কুপথগামী আৰু স্বধৰ্মৰ পৰা বিচ্যুত মোহগ্ৰস্ত লোকসকলক তেওঁলোকৰ যথোচিত কৰ্তব্যত পুনৰ স্থাপন কৰে, সেই ৰজাই স্বৰ্গ লাভ কৰে।

Verse 29

वर्णधर्मा न सीदन्ति यस्य राज्ये तथाश्रमाः । वत्स ! तस्य सुखं प्रेत्य परत्रेह च शाश्वतम् ॥

হে প্ৰিয়, যাৰ ৰাজ্যত বৰ্ণ‑আশ্ৰমধৰ্মৰ অৱনতি নহয়, তাৰ সুখ ধ্ৰুৱ হয়—ইহলোকো, মৃত্যুৰ পাছতো, আৰু পৰলোকো।

Verse 30

एतद्राज्ञः परं कृत्यं तथैतत् सिद्धिकारकम् । स्वधर्मस्थापनं नृणां चाल्यन्ते ये कुबुद्धिभिः ॥

এইয়াই ৰজাৰ পৰম ধৰ্ম আৰু সিদ্ধিদায়ক—লোকসকলক তেওঁলোকৰ স্বধৰ্মত স্থাপন কৰা, বিশেষকৈ কুমতি (কু-উপদেশ)ৰ দ্বাৰা ভ্ৰান্ত হোৱা লোকক।

Verse 31

पालनेनैव भूतानां कृतकृत्यो महीपतिः । सम्यक् पालयिता भागं धर्मस्याप्नोति यत्नतः ॥

প্ৰাণীৰ ৰক্ষা মাত্ৰেই পৃথিৱীপতিয়ে নিজৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিলে। যি যথাযথভাৱে আৰু প্ৰচেষ্টাসহ ৰক্ষা কৰে, সি ধৰ্মৰ অংশ অৰ্থাৎ পুণ্যফল লাভ কৰে।