Adhyaya 57: The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples
भारतवर्षविभाग-वर्णन (Bhāratavarṣa-vibhāga-varṇana)
Clouds and Rain
এই অধ্যায়ত ভাৰতবৰ্ষৰ নৱবিধ বিভাগৰ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। পৰ্বত, নদী আৰু বিভিন্ন জনপদ তথা জনসমূহৰ নাম ক্ৰমে উল্লেখ কৰি দেশসীমা আৰু দিশানুক্ৰমৰ ইঙ্গিতো দিয়া হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতভূমিৰ পৱিত্ৰতা, বৈচিত্ৰ্য আৰু ধৰ্মাধিষ্ঠানত্ব সংক্ষেপে প্ৰকাশ পায়।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 57
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे गङ्गावतारो नाम षट्पञ्चाशोऽध्यायः । सप्तपञ्चाशोऽध्यायः- ५७ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् ॥
এইদৰে শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ ‘গঙ্গাৱতৰণ’ নামৰ ছাপ্পন্নতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া সাতান্নতম অধ্যায়। ক্ৰৌষ্টুকিয়ে ক’লে— ভগৱন, আপুনি জম্বুদ্বীপক সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰিলে। লগতে অন্যত্ৰ কৰ্ম ইয়াৰ দৰে পুণ্যফলদায়ক নহয় বুলিও ক’লে।
Verse 2
पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते ॥
হে মহাভাগ, ভাৰতক বাদ দি— পাপৰ দ্বাৰাই হওক বা অন্য উপায়ে— ইয়াৰ পৰা স্বৰ্গ, মোক্ষ, আৰু মধ্যম তথা পৰম পুৰুষাৰ্থো লাভ হয়।
Verse 3
न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैदद्भारतं वद ॥
নিশ্চয়কৈ পৃথিৱীত অন্য ক’তো মর্ত্যমানৱৰ বাবে কৰ্ম (মাৰ্গৰূপে) বিধিবদ্ধ নহয়। সেয়ে, হে ব্ৰাহ্মণ, এই ভাৰতৰ কথা মোক বিস্তাৰে কওক।
Verse 4
ये चास्य भेदाः यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षोऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ ব্যাঘ্ৰ, এই অঞ্চলৰ কিমান বিভাগ আছে, তাৰ যথোচিত বিন্যাস কি, আৰু এই বৰ্ষত থকা দেশ আৰু পৰ্বতসমূহো মোক কওক।
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— মোৰ পৰা ভাৰতবৰ্ষৰ নটা বিভাগ শুনা। জানিবা, সেয়া সমুদ্ৰেৰে বিভক্ত আৰু পৰস্পৰে পৰস্পৰলৈ অগম্য।
Verse 6
इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥
ইন্দ্ৰদ্বীপ, কশেৰুমান, তাম্ৰবৰ্ণ আৰু গভস্তিমান; তদ্ৰূপ নাগদ্বীপ, সৌম্য, গান্ধৰ্ব আৰু বাৰুণ—এইবোৰ দ্বীপ/প্ৰদেশ নামে উল্লেখিত।
Verse 7
अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ॥
এইটো সঁচাকৈয়ে তেওঁলোকৰ মাজত নবম দ্বীপ, যি সাগৰেৰে পৰিবেষ্টিত। দক্ষিণৰ পৰা উত্তৰলৈ মাপিলে ইয়াৰ বিস্তাৰ এক হাজাৰ যোজন।
Verse 8
पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिताः द्विज ॥
ইয়াৰ পূব প্ৰান্তত কিৰাতসকল, আৰু পশ্চিম প্ৰান্তত তদ্ৰূপ যৱনসকল। আৰু সীমান্তত ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ অৱস্থিত, হে দ্বিজোত্তম।
Verse 9
इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥
যজ্ঞ/পূজা, বেদ অধ্যয়ন, বাণিজ্য আদি কৰ্মৰ দ্বাৰা তেওঁলোক শুদ্ধ হয়; আৰু সেই একে বৃত্তিৰে সম্পন্ন সামাজিক ব্যৱহাৰো প্ৰশংসিত বুলি মানা হয়।
Verse 10
स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥
তাত স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি আৰু মোক্ষপ্ৰাপ্তিও আছে; আৰু পুণ্য-পাপো আছে। (সেই দেশত) মহেন্দ্ৰ, মলয়, সহ্য, শুক্তিমান আৰু ঋক্ষ পৰ্বত আছে।
Verse 11
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधराः ये समीपगाः ॥
বিন্ধ্য আৰু পাৰিয়াত্ৰ—এইদৰে ইয়াত সাতটা ‘কুলাচল’ পৰ্বত-ব্যৱস্থা উল্লেখ কৰা হৈছে। সিহঁতৰ ওচৰত সহস্ৰ সহস্ৰ আন আধাৰভূত সহায়ক পৰ্বতও আছে।
Verse 12
विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ॥
ইয়াত শিখৰ-ৰেখাসহ মনোৰম, বিস্তৃত আৰু অতি উচ্চ পৰ্বতশ্ৰেণী আছে—কোলাহল, বৈভ্ৰাজ, মন্দৰ আৰু দৰ্দুৰ পৰ্বত।
Verse 13
वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरि रोचनः पाण्डराचलः ॥
বাতস্বন আৰু বৈদ্যুত; মৈনাক আৰু স্বৰসা; তুঙ্গপ্ৰস্থ, নাগগিৰি, ৰোচন আৰু পাণ্ডৰাচল—এইবোৰ তাত থকা পৰ্বত।
Verse 14
पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः ॥
পুষ্পগিৰি, দুর্জয়ন্ত, ৰৈৱত আৰু অৰ্বুদ; ঋষ্যমূক, গোমন্ত, কূটশৈল আৰু কৃতস্মৰ—এইবোৰো পৰ্বত।
Verse 15
श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः ॥
শ্ৰীপৰ্বত আৰু চকোৰ, লগতে শ শতাধিক আন পৰ্বত আছে। সিহঁতৰ সৈতে জনপদসমূহ মিশ্ৰিত—ম্লেচ্ছ আৰু আৰ্য, প্ৰত্যেকে নিজ নিজ ভাগত অৱস্থিত।
Verse 16
तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥
মোৰ পৰা সঠিকভাৱে শুনা—পানযোগ্য জল থকা শ্ৰেষ্ঠ নদীসমূহ: গংগা, সৰস্বতী, সিন্ধু, চন্দ্ৰভাগা আৰু আনবোৰ।
Verse 17
यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती ॥
আৰু যমুনা, শতদ্ৰু, বিতস্তা, ৰাৱতী, কুহূ, গোমতী, ধূতপাপা, বাহুদা আৰু সদৃশদ্বতী।
Verse 18
विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिःसृताः ॥
বিপাশা, দেবিকা, ৰঙ্ক্ষু, নিশ্চীৰা আৰু গণ্ডকী; আৰু হে ব্ৰাহ্মণ, কৌশিকী আৰু আপগা—এইসকল হিমৱতৰ পাদদেশৰ পৰা প্ৰবাহিত নদী।
Verse 19
वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा ॥
বেদস্মৃতি, বেদৱতী, বৃত্ৰঘ্ৰী আৰু সিন্ধু; ভেণ্বা, সানন্দনী, সদানীৰা আৰু তেনেদৰে মহী।
Verse 20
पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥
পাৰা, চর্মণ্বতী, নূপী, বিদিশা আৰু বেত্ৰৱতী; লগতে শিপ্ৰা আৰু অৱৰ্ণা—এইসকল পাৰিয়াত্ৰ পৰ্বতাঞ্চলত আশ্ৰিত নদী বুলি স্মৃত।
Verse 21
शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥
শোণ, মহানদা, নর্মদা আৰু সুৰথাদ্ৰিজা; লগতে মন্দাকিনী, দশাৰ্ণা আৰু চিত্ৰকূটা আদি অন্য নদীসমূহ।
Verse 22
चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी ॥
চিত্ৰোৎপলা, সতামসা, কৰমোদা, পিশাচিকা; আৰু অন্য—পিপ্পলিশ্ৰোণী, বিপাশা আৰু বঞ্জুলা নদী।
Verse 23
सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥
সুমেৰুজা, শুক্তিমতী, শকুলী, ত্ৰিদিবাক্ৰমু; আৰু (বিন্ধ্য/স্কন্ধ—পাঠ অনিশ্চিত) ৰ পাদপ্ৰদেশৰ পৰা জন্ম হোৱা বুলি কোৱা অন্য নদীসমূহ, লগতে ‘বেগবাহিনী’ নামৰ আন এটা।
Verse 24
शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥
শিপ্ৰা, পয়োষ্ণী, নিৰ্বিন্ধ্যা, তাপী, সনিষধাৱতী; বেণ্যা, বৈতৰণী, আৰু সিনীবালী আৰু কুমুদ্বতী।
Verse 25
करतोया महागौरी दुर्गा चान्तःशिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूता स्ता नद्यः पुण्यजलाḥ शुभाḥ ॥
কৰতোয়া, মহাগৌৰী, দুৰ্গা আৰু অন্তঃশিৰা—এই নদীসমূহ (ঋক্ষ/বিন্ধ্য—পাঠ অনিশ্চিত) ৰ পাদপ্ৰদেশৰ পৰা উৎপন্ন বুলি কোৱা হয়; ইহঁত পবিত্ৰ জলে সমৃদ্ধ আৰু মঙ্গলদায়ক।
Verse 26
गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्याऽथापरा । तुंगभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेरी तथापगा ॥
গোদাৱৰী, ভীমৰথা, কৃষ্ণা আৰু বেণ্যা; লগতে তুঙ্গভদ্ৰা, সুপ্ৰয়োগা, বাহ্যা আৰু কাবেৰী—এই পৱিত্ৰ নদীবোৰ প্ৰবাহমান বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
Verse 27
पादविनिष्क्रान्ता इत्येताḥ सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥
এই নদীবোৰক শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হয়, যেন সহ্য আৰু বিন্ধ্য আদি পৰ্বতৰ পদতলৰ পৰা উৎসাৰিত; কৃতমালা, তাম্ৰপৰ্ণা, পুষ্পজা আৰু সূত্পলাবতীও আছে।
Verse 28
मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या ॥
মলয় পৰ্বতৰ পৰা জন্ম লোৱা এই নদীবোৰ শীতল জলেৰে পৰিপূৰ্ণ—পিতৃসোমর্ষিকুল্যা, ইক্ষুকা আৰু ত্ৰিদিবা।
Verse 29
लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी ॥
মহেন্দ্ৰৰ পৰা উৎপন্ন বুলি লাঙ্গূলিনী আৰু বংশকরা স্মৰণ কৰা হয়; লগতে ঋষিকুল্যা, কুমাৰী, মন্দগা আৰু মন্দবাহিনীও।
Verse 30
कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ॥
শুক্তিমতৰ পৰা উৎপন্ন কৃপা আৰু পলাশিনীও স্মৰণীয়। এই সকলো নদী পৱিত্ৰ—প্ৰত্যেকেই সৰস্বতী, প্ৰত্যেকেই গঙ্গা—সমুদ্ৰৰ ফালে প্ৰবাহিত হয়।
Verse 32
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥ प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥
সকলো নদীক জগতৰ মাতৃ বুলি স্মৰণ কৰা হয়; সিহঁতে সকলো পাপ নাশ কৰে। হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, আন হাজাৰ হাজাৰ সৰু নদীৰ কথাও কোৱা হৈছে। কিছুমান বৰ্ষাকালত বয়, কিছুমান সাৰাবছৰ—যেনে মত্স্যাশ্বকূটা, কুল্যা, কুন্তলা আৰু কাশিকোশলা।
Verse 33
अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥
অথৰ্বা, অর্কলিঙ্গ, মালক—বৃকসকলৰ সৈতে—এইবোৰক মূলত মধ্যদেশৰ জনপদ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 34
सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः ॥
সহ্য পৰ্বতমালাৰ উত্তৰে য’ত গোদাবৰী নদী আছে, সেই দেশ অতি মনোৰম—যেন পৃথিৱীত সুন্দৰকৈ গঢ়া এক ভূভাগ।
Verse 35
गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥
মহাত্মা ভাৰ্গৱ বংশৰ গোবৰ্ধন নামে এক মনোৰম নগৰী আছে। (আৰু) বাহ্লীক, বাটধান, আভীৰ আৰু কালতোয়কসকলৰো (উল্লেখ আছে)।
Verse 36
अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥
অপৰান্ত, শূদ্ৰ, পল্লৱ আৰু চর্মখণ্ডিক; লগতে গান্ধাৰ, গবল আৰু সিন্ধু–সৌবীৰ–মদ্ৰক জনগণো (উল্লেখিত)।
Verse 37
शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदाः हालमूषिकाः । माठराः बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः ॥
শতদ্ৰুজ, কলিঙ্গ, পাৰদ, হালমূষিক; মাঠৰ, বহুভদ্ৰ, কৈকেয় আৰু দশমালিক—এইসকল জনপদ উল্লেখিত।
Verse 38
क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः ॥
ইয়াত ক্ষত্ৰিয়ৰ বসতি, লগতে বৈশ্য আৰু শূদ্ৰৰ কুলসমূহো আছে; আৰু কাম্বোজ, দাৰদ, বৰ্বৰ আৰু হর্ষবর্ধনো আছে।
Verse 39
चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतो नराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः ॥
চীন আৰু তুখাৰ, লগতে বাহিৰৰ দেশত বসবাস কৰা বহু লোক; আৰু আত্রেয়, ভাৰদ্বাজ, পুষ্কল আৰু কশেৰুকো আছে।
Verse 40
लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानां च जातयः ॥
লম্পাক, শূলকাৰ, জাগুড়সহ চূলিক; ঔষধ, অনিমদ্ৰ; আৰু কিৰাতসকলৰ নানা জাতিও আছে।
Verse 41
तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च ॥
তামস আৰু হংসমাৰ্গ; কাশ্মীৰ আৰু তুঙ্গন; শূলিক আৰু কুহক; লগতে ঊৰ্ণ আৰু দৰ্ব—এইসকলৰো উল্লেখ আছে।
Verse 42
एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः ॥
এইবোৰেই নিশ্চয় উত্তৰ দেশ; এতিয়া মোৰ পৰা পূৰ্ব দেশসমূহ শুনা—অধ্ৰাৰক, মুদকৰ, অন্তৰ্গিৰ্য আৰু বহিৰ্গিৰ।
Verse 43
यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः ॥
তদ্ৰূপে পূৰ্ব দেশসমূহত প্ৰবঙ্গ, ৰঙ্গেয়, মানদ, মানবর্তিক; ব্ৰাহ্মোত্তৰ, প্ৰবিজয়, ভার্গৱ আৰু জ্ঞেয়মল্লক আছে।
Verse 44
प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥
প্ৰাগ্জ্যোতিষ, মদ্ৰ, বিদেহ আৰু তাম্ৰলিপ্তক; মল্ল, মগধ আৰু গোমন্ত—এইবোৰক পূৰ্ব দেশ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 45
अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च ॥
এতিয়া মই আন দেশসমূহ কওঁ—দক্ষিণাপথত বাস কৰা: পুণ্ড্ৰ, কেৱল আৰু তদ্ৰূপ গোলাঙ্গূল।
Verse 46
शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥
শৈলূষ আৰু মূষিক; ‘নামবাসক’ বুলি কোৱা ঠাইত বাস কৰা কুসুম; মহাৰাষ্ট্ৰ, মাহিষক আৰু সৰ্বত্ৰ কলিঙ্গ।
Verse 47
आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥
আভীৰসকল বৈশিক্যসকলৰ সৈতে, আঢক্য আৰু শবৰসকল; পুলিন্দ, বিন্ধ্যবাসী, বিদৰ্ভৰ লোক আৰু দণ্ডকসকল—এইসকলেই (জনপদ)।
Verse 48
पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः ॥
পৌৰিক আৰু মৌলিক; অশ্মক আৰু ভোগবৰ্ধন; নৈষিক, কুন্তল, অন্ধ, উদিভদা আৰু বনদাৰক—এইসকল (জনপদ)।
Verse 49
दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह ॥
এইসকলেই দক্ষিণ দেশ। এতিয়া মোৰ পৰা অপৰান্ত (পশ্চিম) অঞ্চলসমূহ শুনা—সূৰ্পাৰক, কালিবল, দুৰ্গ আৰু আনীকটসকলৰ সৈতে।
Verse 50
पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः ॥
পুলিন্দ, সুমীন, ৰূপপ স্বাপদসকলৰ সৈতে; তদ্ৰূপ কুৰুমীন—আৰু যিসকল ‘কথাক্ষৰ’ নামে পৰিচিত, তেওঁলোক সকলেই।
Verse 51
नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ॥
নাসিক্যবাসী আৰু আন লোকসকল; লগতে নৰ্মদাৰ উত্তৰ দিশৰ বাসিন্দাসকল; ভীৰুকচ্ছ, সমাহেয় আৰু তেওঁলোকৰ সৈতে সাৰস্বতসকলও।
Verse 52
काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः ॥
কাশ্মীৰ, সুৰাষ্ট্ৰ আৰু অৱন্তি, আৰ্বুদসহ—এইসকলেই ‘অপৰান্ত’ বুলি প্ৰসিদ্ধ। এতিয়া বিন্ধ্যদেশ-নিবাসী লোকসকলৰ কথা শুনা।
Verse 53
सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह ॥
সৰজ আৰু কৰূষ; কেৰল উত্কলসহ; উত্তমৰ্ণ আৰু দশাৰ্ণ; আৰু ভোজ্যসকল কিষ্কিন্ধকসহ।
Verse 54
तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह ॥
তোশল আৰু কোশল; ত্ৰৈপুৰ আৰু বৈদিশ; তুম্বুৰ আৰু তুম্বুল; আৰু পটৱসকল নৈষধসহ।
Verse 55
अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥
অন্নজ, তুষ্টিকাৰ, বীৰহোত্ৰ আৰু অৱন্তি—এই সকলো জনপদ বিন্ধ্য পৰ্বতৰ পিঠিভাগৰ ঢালত (পশ্চাৎভূমিত) বাস কৰে।
Verse 56
अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहाराः हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः ॥
এতিয়া মই পৰ্বতদেশসমূহ আৰু তাত বাস কৰা লোকসকলৰ বৰ্ণনা কৰোঁ—নীহাৰ, হংসমাৰ্গ, কুৰু, গুৰ্গণ আৰু খস।
Verse 57
कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ॥
তাত কুন্তপ্ৰাৱৰণ, ঊৰ্ণ, দাৰ্ব, সকৃত্কৰক; তদ্ৰূপ ত্ৰিগৰ্ত, গালৱ আৰু তামসসকলৰ সৈতে কিৰাতো আছে।
Verse 58
कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम् ॥
ইয়াত কৃত, ত্ৰেতা আদি যুগসম্বন্ধীয় বিধান চাৰি যুগৰ নিয়মৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত। আৰু এই ভাৰতবৰ্ষ চাৰিধৰণ ‘সংস্থান’ত বিন্যস্ত।
Verse 59
दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥
ইয়াৰ দক্ষিণ আৰু পশ্চিমে সাগৰ, আৰু পূৰ্বেও মহাসাগৰ; উত্তৰে হিমৱান অৱস্থিত—ধনুৰ বাঁকা প্ৰত্যঞ্চাৰ দৰে আকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
Verse 60
तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा ॥
সেয়ে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, এই ভাৰতবৰ্ষ সকলো সিদ্ধিৰ বীজ। ইয়াৰ পৰাই ব্ৰাহ্মণ্য/ব্ৰহ্মবোধ, অমৰসকলৰ মাজত ঐশ্বৰ্য, দেবত্ব আৰু মৰুতত্বো লাভ হয়।
Verse 61
मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् शुभाशुभैः ॥
ইয়াৰ পৰাই, হে ব্ৰাহ্মণ, শুভ-অশুভ কৰ্ম অনুসাৰে হৰিণ আৰু পশুৰ জন্ম, অপ্সৰাৰ জন্ম, সকলো সৰীসৃপৰ জন্ম, আৰু স্থাৱৰ (অচল) জীৱৰ জন্মো হয়।
Verse 62
प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे सदैष मनोरथः ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! এইয়েই কৰ্মভূমি; লোকসমূহত ইয়াৰ সমান আন একো নাই। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! দেৱতাসকলৰো চিৰকাল প্ৰিয় কামনা এইয়েই।
Verse 63
अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः ॥
তেওঁলোকে ভাবে—‘দেৱত্বৰ পৰা পতিত হৈ পৃথিৱীত যেন আমি মানৱজন্ম লাভ কৰোঁ।’ কিয়নো মানুহে সেই সাধন কৰে যি দেৱ আৰু অসুৰসকলৰ পক্ষেও অসম্ভৱ।
Verse 64
तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः ॥
নিজ কৰ্মৰ পাশত আবদ্ধ, কেৱল নিজৰ কৰ্ম প্ৰদৰ্শনত তৎপৰ, আৰু সুখৰ সামান্য অংশত গৰ্বিত লোকসকলে কোনো সাৰগৰ্ভ কৰ্ম নকৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on why Bhāratavarṣa is treated as the decisive karmabhūmi: a land where human action uniquely yields direct soteriological results—merit and sin leading to svarga or mokṣa—prompting Krauṣṭuki to request a fuller, systematic account of Bhārata beyond a brief Jambūdvīpa summary.
It does not enumerate a specific Manu or manvantara chronology; instead, it supplies the cosmographic and anthropological premise that undergirds Purāṇic time-cycles: Bhārata is the privileged theatre of karma where even devas seek human birth, a doctrinal foundation often presupposed when manvantara histories describe lineages, merit, and decline.
This adhyāya lies outside the Devī Māhātmya section (Adhyāyas 81–93) and contains no stuti, epithet-cycle, or battle narrative of the Goddess; its contribution is instead a sacred-geographic and ethical framing of Bhārata that later Purāṇic theologies (including Śākta materials) assume as the locus of efficacious ritual and liberation-seeking practice.