Adhyaya 24: Kuvalayashva’s Refusal of Gifts and the Vision of Madalasa’s Maya

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे मदालसोपाख्याने कुवलयाश्वपातालगमनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । चतुर्विंशोऽध्यायः । जड उवाच कृताहारं महात्मानामधिपं पवनाशिनाम् । उपासाञ्चक्रिरे पुत्रौ भूपालतनयस्तथा ॥

এইদৰে শ্ৰীমাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ মদালসা-উপাখ্যানত ‘কুবলয়াশ্বৰ পাতালগমন’ নামৰ তেইশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। চব্বিশতম অধ্যায়। জড়ে ক’লে—‘বায়ুভোজী’ (নাগসকল)ৰ মহাত্মা অধিপতিয়ে আহাৰ শেষ কৰোঁতেই, সেই দুজন পুত্ৰ আৰু ৰজাৰ পুত্ৰসকলেও সেৱাৰ দ্বাৰা তেওঁৰ পৰিচৰ্যাত উপস্থিত হ’ল।

Verse 2

कथाभिरनुरूपाभिः स महात्मा भुजङ्गमः । प्रीतिं सञ्जनयामास पुत्रसख्युरुवाच च ॥

যথোচিত কথোপকথনে সেই মহাত্মা সৰ্পে স্নেহ জগাই তুলিলে; তাৰ পাছত পুত্ৰৰ বন্ধু কুবলয়াশ্বক ক’লে।

Verse 3

तव भद्र ! सुखं ब्रूहि गेहमभ्यागतस्य यत् । कर्तव्यमुत्सृजाशङ्कां पितरीव सुतो मयि ॥

হে আৰ্য, যি তোমাক প্ৰীতিকৰ সেয়া মোক কোৱা—মোৰ ঘৰলৈ অহা অতিথিৰ বাবে কি কৰা উচিত। সংশয় ত্যাগ কৰা; পিতাৰ প্ৰতি পুত্ৰ যেন, তেনেকৈ মোৰ প্ৰতি হোৱা।

Verse 4

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्रं वाहनमासनम् । यद्वाभिमतमत्यर्थं दुर्लभं तद्वृणुष्व माम् ॥

ৰূপা বা সোণ, বস্ত্ৰ, বাহন, আসন—যি অতি আকাঙ্ক্ষিত আৰু দুৰ্লভ, সেয়া মোৰ পৰা বাছি লোৱা।

Verse 5

कुवलयाश्व उवाच तव प्रसादाद्भगवन् ! सुवर्णादि गृहे मम । पितुरस्ति ममाद्यापि न किञ्चित् कार्यमीदृशम् ॥

কুবলয়াশ্বে ক’লে—হে প্ৰভু, আপোনাৰ অনুগ্ৰহে পিতাৰ পৰা পোৱা সোণ আদি আজিও মোৰ ঘৰত আছে; তেনে বস্তুৰ মোৰ প্ৰয়োজন নাই।

Verse 6

ताते वर्षसहस्राणि शासतीमां वसुन्धराम् । तथैव त्वयि पातालं न मे याञ्चोन्मुखं मनः ॥

মোৰ পিতাই সহস্ৰ বছৰ ধৰি এই পৃথিৱী শাসন কৰিছিল; আৰু আপুনি পাতালত থাকিলেও মোৰ মন যাচনা কৰি বৰ খুজিবলৈ প্ৰবৃত্ত নহয়।

Verse 7

ते स्वर्ग्याश्च सुपुण्याश्च येषां पितरि जीवति । तृणकोटिसमं वित्तं तारुण्याद्वित्तकोटिषु ॥

যিসকলৰ পিতা জীৱিত, তেওঁলোক স্বৰ্গযোগ্য আৰু পুণ্যসমৃদ্ধ। তেওঁলোকৰ বাবে ধনৰ ঢিপিও তৃণৰ কোটি-কোটিৰ দৰে তুচ্ছ, যৌৱনবলৰ নিধিৰ তুলনাত।

Verse 8

मित्राणि तुल्यशिष्टानि तद्वद्देहमनामयम् । जनिता ध्रियते वित्तं यौवनं किं नु नास्ति मे ॥

মোৰ সমান শীল-সংস্কাৰযুক্ত বন্ধু আছে, আৰু দেহো নিৰাময়। পিতা জীৱিত, ধন আছে, যৌৱন আছে—তেন্তে মোৰ কি অভাৱ?

Verse 9

असत्यार्थे नृणां याञ्चाप्रवणं जायते मनः । सत्यशेषे कथं याञ्चां मम जिह्वा करिष्यति ॥

লক্ষ্য অসত্য হ’লে মন যাচনাৰ পৰা আঁতৰি যায়। যদি মোৰ বাবে কেৱল সত্যই শেষ থাকে, তেন্তে মোৰ জিভে কেনেকৈ অনুৰোধৰ কথা ক’ব?

Verse 10

यैर् न चिन्त्यं धनं किञ्चिन् मम गेहेऽस्ति नास्ति वा । पितृबाहुतरुच्छायां संश्रिताः सुखिनो हि ते ॥

মোৰ ঘৰত ধন আছে নে নাই—এই বিষয়ে তেওঁলোকে একেবাৰে চিন্তা নকৰক। পিতাৰ বাহুৰূপী বৃক্ষৰ ছাঁত আশ্ৰয় লৈ তেওঁলোক সঁচাকৈ সুখী।

Verse 11

ये तु बाल्यात् प्रभृत्येव विना पित्रा कुटुम्बिनः । ते सुखास्वादविभ्रंशान् मन्ये धात्रैव वञ्चिताः ॥

কিন্তু যিসকল গৃহস্থ শৈশৱৰ পৰা পিতৃহীন হৈ বাস কৰে, তেওঁলোকক মই বিধাতাই নিজে বঞ্চিত কৰা বুলি মানো; কিয়নো তেওঁলোক সুখৰ ৰসৰ পৰােই বিচ্ছিন্ন।

Verse 12

तद्वयं त्वत्प्रसादेन धनरत्नादिसञ्चयान् । पितृमुक्तान् प्रयच्छामः कामतो नित्यमर्थिनाम् ॥

সেয়ে আপোনাৰ প্ৰসাদে আমি যি সকলেই প্ৰাৰ্থনা কৰে তেওঁলোকক সদায় ইচ্ছানুসাৰে, পিতাৰ সম্মতিত মুক্ত কৰা ধন-ৰত্নাদি ভঁৰাল দান কৰিম।

Verse 13

तत् सर्वमिह संप्राप्तं यदङ्घ्रियुगलं तव । मच्चूडामणिना स्पृष्टं यच्चाङ्गस्पर्शमाप्तवान् ॥

ইয়াত যি কিছু লাভ হৈছে, সেয়া সকলো—মোৰ মস্তকৰ ৰত্নে আপোনাৰ পদযুগল স্পৰ্শ কৰাৰ বাবে, আৰু আপোনাৰ দেহস্পৰ্শ লাভ কৰাৰ বাবেই।

Verse 14

जड उवाच इत्येवं प्रसृतं वाक्यमुक्तः पन्नगसत्तमः । प्राह राजसुतं प्रीत्या पुत्रयोरुपकारिणम् ॥

জাড়ে ক’লে—এইদৰে কথা কোৱা হ’লে সন্তুষ্ট হৈ শ্ৰেষ্ঠ নাগে, নিজৰ দুজন পুত্ৰৰ উপকাৰক সেই ৰাজপুত্ৰক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 15

नाग उवाच यदि रत्नसुवर्णादि मत्तोऽवाप्तुं न ते मनः । यदन्यन्मनसः प्रीत्यै तद्ब्रूहि त्वं ददाम्यहम् ॥

নাগে ক’লে—যদি তোমাৰ মন মোৰ পৰা ৰত্ন, সোণ আদি ল’বলৈ নচায়, তেন্তে তোমাৰ হৃদয়ক আৰু কি প্ৰিয় সেয়া কোৱা; সেয়াই মই দিম।

Verse 16

कुवलयाश्व उवाच भगवन्स्त्वत्प्रसादेन प्रार्थितस्य गृहे मम । सर्वमस्ति विशेषेण संप्राप्तं तव दर्शनात् ॥

কুবলয়াশ্বে ক’লে—হে পূজ্য! আপোনাৰ কৃপাৰে মোৰ ঘৰত যি যি কাম্য সেয়া সকলো আছে; বিশেষকৈ আপোনাক দৰ্শন কৰিলেই যেন সকলো লাভ হ’ল।

Verse 17

कृतकृत्योऽस्मि चैतेन सफलं जीवितञ्च मे । यदङ्गसंस्लेषमितस्तव देवस्य मानुषः ॥

ইয়াৰ দ্বাৰা মই কৰিবলগীয়া কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিলোঁ, আৰু মোৰ জীৱনো সাৰ্থক হ’ল—কাৰণ মই কেৱল মানুহ হৈয়ো, হে দেৱী, আপোনাৰ দেহ-স্পৰ্শ লাভ কৰিলোঁ।

Verse 18

ममोत्तमाङ्गे त्वत्पादरजसा यदिहास्पदम् । कृतं तेनैव न प्राप्तं किं मया पन्नगेश्वर ॥

ইয়াত আপোনাৰ পদধূলি মোৰ মস্তকত স্থান পাইছে; তেন্তে কেৱল তাৰ দ্বাৰাই কি অসম্পন্ন ৰ’ল? হে নাগেন্দ্ৰ, মই কি লাভ নকৰিলোঁ?

Verse 19

यदि त्ववश्यं दातव्यो वरो मम यथेप्सितः । तत्पुण्यकर्मसंस्कारो हृदयान्मा व्यपैतु मे ॥

যদি মোৰ কাম্য বৰ অৱশ্যে দিয়া হয়, তেন্তে সেই পুণ্যকৰ্মৰ সংস্কাৰ মোৰ হৃদয়ৰ পৰা কেতিয়াও নসৰি যাওক।

Verse 20

सुवर्णमणिरत्नादि वाहनं गृहमासनम् । स्त्रियोऽन्नपानं पुत्राश्च चारुमाल्यानुलेपनम् ॥

সোণ, ৰত্ন আৰু মণি; বাহন; গৃহ আৰু আসন; নাৰী; অন্ন-পান; পুত্ৰ; আৰু মনোহৰ মালা আৰু সুগন্ধি লেপন—

Verse 21

एते च विविधाः कामा गीतवाद्यादिकञ्च यत् । सर्वमेतन्मम मतं फलं पुण्यवनस्पतेः ॥

আৰু এই নানাবিধ ভোগ, লগতে গীত, বাদ্য আদি—এই সকলো মোৰ মতে ‘পুণ্যবৃক্ষ’ৰ ফল।

Verse 22

तस्मान्नरेण तन्मूलः कार्यो यत्नः कृतात्मना । कर्तव्यः पुण्यसक्तानां न किञ्चिद्भुवि दुर्लभम् ॥

সেয়েহে সংযতচিত্ত পুৰুষে সেই ধৰ্মমূলৰ প্ৰতি প্ৰচেষ্টা কৰা উচিত। ধৰ্মনিষ্ঠসকলৰ বাবে পৃথিৱীত একোৱেই দুৰ্লভ নহয়।

Verse 23

अश्वतर उवाच एवम् भविष्यति प्राज्ञ ! तव धर्माश्रिता मतिः । सत्यञ्चैतत् फलं सर्वं धर्मस्योक्तं यथा त्वया ॥

অশ্বতৰ ক’লে—“তথাস্তु, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ; আপোনাৰ মন ধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত। আৰু আপুনি কোৱা এই সমগ্ৰ ধৰ্মফল নিশ্চয়েই সত্য।”

Verse 24

तथाप्यवश्यं मद्गेहमागतॆन त्वयाधुना । ग्राह्यं यन्मानुषे लोके दुष्प्राप्तं भवतो मतम् ॥

তথাপি, আপুনি এতিয়া মোৰ ঘৰলৈ আহিছে, সেয়ে আপুনি নিশ্চয় কিবা এটা গ্ৰহণ কৰিব লাগিব—যাক আপুনি মানুহলোকত দুৰ্লভ বুলি ভাবে।

Verse 25

जड उवाच तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स तदा नृपनन्दनः । मुकावलोकनं चक्रे पन्नगेश्वरपुत्रयोः ॥

জড় ক’লে—এই কথা শুনি ৰাজপুত্ৰই নীৰৱে নাগেন্দ্ৰৰ সেই দুজন পুত্ৰৰ ফালে দৃষ্টি পেলালে।

Verse 26

ततस्तौ प्रणिपत्योभौ राजपुत्रस्य यन्मतम् । तत्पितुः सकलं वीरौ कथयामासतुः स्फुटम् ॥

তাৰ পাছত সেই দুজন বীৰে প্ৰণাম কৰি, ৰাজপুত্ৰই যি উদ্দেশ্য কৰিছিল, সেয়া পিতৃৰ আগত স্পষ্টকৈ বিস্তাৰে জনালে।

Verse 27

पुत्रापूचतुः ततोऽस्य पत्नी दयिता श्रुत्वेमं विनिपातितम् । अत्यजद्दयितान् प्राणान् विप्रलब्धा दुरात्मना ॥

তাৰ পাছত পুত্ৰসকলে সেই বিষয়ে সুধিলে। তেওঁ নিহত হোৱা শুনি, দুষ্টজনৰ প্ৰতাৰণাত মোহিত হৈ তেওঁৰ প্ৰিয় পত্নীয়ে নিজৰ প্ৰিয় প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।

Verse 28

केनापि कृतवैरेण दानवेन कुबुद्धिना । गन्धर्वराजस्य सुता नाम्ना ख्याता मदालसा ॥

দুৰুমতি এজন দানৱে বৈৰ বেঁধি, গন্ধৰ্বৰাজৰ কন্যা—‘মদালসা’ নামে খ্যাত—তাক সেই ষড়যন্ত্ৰৰ উপকৰণ কৰি তুলিলে।

Verse 29

कृतज्ञोऽयं ततस्तात ! प्रतिज्ञां कृतवानिमाम् । नान्या भार्या भवित्रीति वर्जयित्वा मदालसाम् ॥

তাৰ পাছত, প্ৰিয় পিতৃ, সেই কৃতঘ্ন মানুহে এই ব্ৰত ল’লে—‘অন্য কোনো নাৰী মোৰ পত্নী নহ’ব’—এইদৰে মদালসাক ত্যাগ কৰিলে।

Verse 30

द्रष्टुं तां चारुसर्वाङ्गीमयं वीर ! ऋतध्वजः । तात ! वाञ्छति यद्येतत् क्रियते तत् कृतं भवेत् ॥

হে বীৰ, ঋতধ্বজে সেই সুন্দৰাঙ্গিনীজনীক দেখা ইচ্ছা কৰিছে। প্ৰিয় পিতৃ—যদি এইটো ইষ্ট হয়, তেন্তে তেনে কৰাই হওক; ই সিদ্ধ বুলি গণ্য হ’ব।

Verse 31

अश्वतर उवाच भूतैर्वियोगिनो योगस्तादृशैरेव तादृशः । कथमेतद्विना स्वप्नं मायां वा शम्बरॊदिताम् ॥

অশ্বতৰে ক’লে—ভূতসমূহৰ পৰা বিযুক্তজনৰ ‘সংযোগ’ কেৱল স্বজাতীয়, সমান কাৰণৰ পৰা উৎপন্ন, হ’ব পাৰে। স্বপ্ন নোহোৱাকৈ, অথবা শম্বৰ-প্ৰৱৰ্তিত মায়া নোহোৱাকৈ, ই কেনেকৈ সম্ভৱ?

Verse 32

जड उवाच प्रणिपत्य भुजङ्गेशं पुत्रः शत्रुजितस्ततः । प्रत्युवाच महात्मानं प्रेमलज्जासमन्वितः ॥

জড়ে ক’লে—তেতিয়া শত্রুজিতৰ পুত্ৰে নাগাধিপতিক প্ৰণাম কৰি, স্নেহ আৰু বিনয়জনিত লজ্জাৰে পূৰ্ণ হৈ সেই মহাত্মাক উত্তৰ দিলে।

Verse 33

मायामयीमप्यधुना मम तात ! मदालसाम् । यदि दर्शयते मन्ये परं कृतमनुग्रहम् ॥

প্ৰিয় পিতা, মদালসা মায়াময়ী হ’লেও—আপুনি যদি এতিয়াই মোক তেওঁক দেখুৱায়, তেন্তে মই ইয়াক মোৰ প্ৰতি কৰা পৰম অনুগ্রহ বুলি মানোঁ।

Verse 34

अश्वतर उवाच तस्मात् पश्येह वत्स ! त्वं मायाञ्चेद् द्रष्टुमिच्छसि । अनुग्राह्यो भवान् गेहं बालोऽप्यभ्यागतो गुरुः ॥

অশ্বতৰে ক’লে—সেয়ে, প্ৰিয় বালক, তুমি যদি মায়া চাবলৈ ইচ্ছা কৰ তেন্তে ইয়াত চোৱা। তুমি অনুগ্রহৰ যোগ্য; গৃহত অতিথিৰূপে অহা বালকো গুৰুসম মান্য।

Verse 35

जड उवाच आनयामास नागेन्द्रो गृहगुप्तां मदालसाम् । तेषां सम्मोहनार्थाय ज्जल्प च ततः स्फुटम् ॥

জড়ে ক’লে—নাগনাথে ঘৰৰ ভিতৰত গোপনে ৰখা মদালসাক আনিলে; আৰু তেওঁলোকক মোহিত কৰিবলৈ স্পষ্টকৈ বাক্য ক’লে।

Verse 36

दर्शयामास च तदा राजपुत्राय तां शुभाम् । सेयं न वेति ते भार्या राजपुत्र ! मदालसा ॥

তাৰ পাছত সি সেই শুভা নাৰীক ৰাজপুত্ৰক দেখুৱাই ক’লে—“হে ৰাজপুত্ৰ, এইগৰাকী তোমাৰ পত্নী মদালসা নে নহয়?”

Verse 37

जड उवाच स दृष्ट्वा तां तदा तन्वीं तत्क्षणात् विगतत्रपः । प्रियेत्य् तामभिमुखं ययौ वाचमुदीरयन् । निवारयामास च तं नागः सोऽश्वतरस्त्वरन् ॥

জড়ে ক’লে—সেই সৰু-সুকুমাৰী নাৰীক দেখি সি তৎক্ষণাৎ লাজ এৰি “প্ৰিয়ে!” বুলি কান্দি উচ্চস্বৰে চিঞৰি তাইৰ ফালে দৌৰিলে। কিন্তু নাগ আৰু দ্ৰুতগামী অশ্বতৰে তৎক্ষণাৎ তাক নিবাৰিলে।

Verse 38

अश्वतर उवाच मायैयं पुत्र ! मा स्प्राक्षीः प्रागेव कथितं तव । अन्तर्धानमुपैत्याशु माया संस्पर्शनादिभिः ॥

অশ্বতৰে ক’লে—বৎস, এইটো মায়া; ইয়াক স্পৰ্শ নকৰিবা। মই আগতেই কৈছিলোঁ—স্পৰ্শ আদি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেই মায়া সোনকালে লুপ্ত হয়।

Verse 39

ततः पपात मेदिन्यां स तु मूर्च्छापरिप्लुतः । हा प्रियेत्य् वदन् सोऽथ चिन्तयामास भामिनीम् ॥

তাৰ পাছত সি মূৰ্ছাত পৰাভূত হৈ মাটিত পৰি গ’ল। “হায় প্ৰিয়ে!” বুলি কান্দি সি সেই কামিনীকেই ভাবি থাকিল।

Verse 40

अहो स्नेहोऽस्य नृपतेर्ममोपऱ्यचलं मनः । येनायं पातनोऽरीणां विना शस्त्रेण पातितः ॥

আহা—মোৰ প্ৰতি এই ৰজাৰ এনে অনুৰাগ! তাৰ দৃঢ় মন মোৰ মাজতেই নিবদ্ধ, যাৰ ফলত সি ‘শত্ৰু-পাতক’ হয়েও কোনো অস্ত্ৰ নোহোৱাকৈ পতিত হ’ল।

Verse 41

मायेति दर्शिता तेन मिथ्या मायेति यत्स्फुटम् । वाय्वम्बुतेजसां भूमेराकाशस्य च चेष्टया ॥

তেওঁৰ দ্বাৰা স্পষ্টকৈ দেখুওৱা হ’ল যে এইটো মায়া—নিশ্চয় মিথ্যা মায়া; যি বায়ু, জল, অগ্নি, পৃথিৱী আৰু আকাশৰ ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা চলিত হয়।

Verse 42

जड उवाच ततः कुवलयाश्वं तं समाश्वास्य भुजङ्गमः । कथयामास तत् सर्वं मृतसञ्जीवनादिकम् ॥

জড়ে ক’লে—তেতিয়া সেই নাগ-সত্তাই কুৱলয়াশ্বক সান্ত্বনা দি, মৃতক পুনৰ্জীৱিত কৰা আদি সকলো বৃত্তান্ত তাক যথাযথকৈ বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 43

ततः प्रहृष्टः प्रतिलभ्य कान्तां प्रणम्य नागं निजगाम सोऽथ । सुशोभमानः स्वपुरं तमश्वम् आरुह्य संचितितमभ्युपतेम् ॥

তাৰ পাছত সি আনন্দিত হৈ প্ৰিয়াক পুনৰ লাভ কৰি, নাগক প্ৰণাম কৰি উভতি আহিল। দীপ্তিমান হৈ সি সেই ঘোঁৰাত উঠি, নিজৰ সংকল্প মনত ধৰি নিজ নগৰলৈ গ’ল।