Adhyaya 10: Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे … नाम नवमोऽध्यायः । दशमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच— संशयं द्विजशार्दूलाः प्रब्रूत मम पृच्छतः । आविर्भावतिरोभावौ भूतानां यत्र संस्थितौ ॥

এইদৰে শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ নবম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল; তাত আডি আৰু বকৰ যুদ্ধবৰ্ণনা আছে। এতিয়া দশম অধ্যায় আৰম্ভ। জৈমিনি ক’লে—হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ ব্যাঘ্ৰসকল, মই সোধা সন্দেহ দূৰ কৰক। জীৱসমূহৰ প্ৰকাশ আৰু লয় কোন আধাৰত প্ৰতিষ্ঠিত?

Verse 2

कथं सञ्जायते जन्तुः कथं वा सविवर्धते । कथं वोदरमध्यस्थस्तिष्ठत्यङ्गनिपीडितः ॥

জীৱ গৰ্ভত কেনেকৈ ধাৰিত হয় আৰু কেনেকৈ বৃদ্ধি পায়? আৰু মাতৃঅঙ্গ আৰু নিজৰ আবদ্ধতাৰ চাপত পীড়িত হৈ গৰ্ভৰ মধ্যভাগত সি কেনেকৈ অৱস্থিত থাকে?

Verse 3

निष्क्रान्तिमुदरात् प्राप्य कथं वा वृद्धिमृच्छति । उत्क्रान्तिकाले च कथञ्चिद्भावेन वियुज्यते ॥

গৰ্ভৰ পৰা ওলাই আহি সি কেনেকৈ বৃদ্ধি পায়? আৰু মৃত্যুকালত কোন অৱস্থাৰ দ্বাৰা সি দেহৰ পৰা পৃথক হয়?

Verse 4

कृत्स्नो मृतस्तथाश्नाति उभे सुकृतदुष्कृते । कथं ते च तथा तस्य फलं सम्पादयन्त्युत ॥

সি সম্পূৰ্ণ মৃত হ’লেও পুণ্য আৰু পাপ—দুয়োটাই ভোগ কৰে। তেন্তে সেই কৰ্মবোৰে তেতিয়া তাৰ বাবে ফল কেনেকৈ উৎপন্ন কৰে?

Verse 5

कथं न जीर्यते तत्र पिण्डीकृत इवाशये । स्त्रीकोष्ठे यत्र जीर्यन्ते भुक्तानि सुगुरूण्यपि । भक्ष्याणि यत्र नो जन्तुर्जीर्यते कथमल्पकः ॥

তাত সি পাত্ৰত থকা পিণ্ডৰ দৰে কিয় হজম নহয়? নাৰীৰ উদৰত খোৱা গধুৰ আহাৰো হজম হয়; তথাপি এই সৰু জীৱটো ভক্ষ্য যেন হ’লেও তাত হজম নহয়—কেনেকৈ?

Verse 6

एतन्मे ब्रूत सकलं सन्देहोक्तिविवर्जितम् । तदेतत् परमं गुह्यं यत्र मुह्यन्ति जन्तवः ॥

সন্দেহ ৰাখি থোৱা বাক্য বর্জন কৰি, এই সকলো মোক সম্পূৰ্ণকৈ কওক। কিয়নো ই পৰম গোপন ৰহস্য; ইয়াত জীৱসমূহ মোহিত হয়।

Verse 7

पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वयास्मासु निवेशितः । दुर्भाव्यः सर्वभूतानां भावाभावसमाश्रितः ॥

পক্ষীবোৰে ক’লে—আপুনি আমাৰ ওপৰত প্ৰশ্নৰ এই অতুলনীয় ভাৰ আৰোপ কৰিলে। ই সকলো জীৱৰ বাবে চিন্তা কৰা দুষ্কৰ, কিয়নো ই সৎ-অসৎ (অস্তিত্ব-অনস্তিত্ব) ৰহস্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

Verse 8

तं शृणुष्व महाभाग यथा प्राह पितुः पुरा । पुत्रः परमधर्मात्मा सुमतिर्नाम नामतः ॥

হে ভাগ্যবান, সেই আখ্যান শুনা—যেনেকৈ বহু আগতে এজন পুত্ৰই নিজৰ পিতাক ক’ছিল। সি স্বভাৱতঃ পৰম ধৰ্মাত্মা, নাম সুমতি।

Verse 9

ब्राह्मणो भार्गवः कश्चित् सुतमाह महामतिः । कृतोपनयनं शान्तं सुमतिं जडरूपिणम् ॥

এজন ভাৰ্গৱ ব্ৰাহ্মণ, মহামনা, নিজৰ পুত্ৰ সুমতিক ক’লে—যাৰ উপনয়ন সম্পন্ন হৈছিল, যি শান্ত আছিল, তথাপি যেন মন্দবুদ্ধি বুলি দেখা গৈছিল।

Verse 10

वेदानधीष्व सुमते यथानुक्रममादितः । गुरुशुश्रूषणे व्यग्रो भैक्षान्नकृतभोजनः ॥

তেওঁ ক’লে—“হে সুমতি, আৰম্ভণিৰ পৰা ক্ৰমে ক্ৰমে বেদ অধ্যয়ন কৰা। গুৰুৰ সেৱাত তৎপৰ থাকা, আৰু বিধি অনুসাৰে ভিক্ষালব্ধ অন্নহে গ্ৰহণ কৰা।”

Verse 11

ततो गार्हस्थ्यमास्थाय चेष्ट्वा यज्ञाननुत्तमान् । इष्टमुत्पादयापत्यमाश्रयेथा वनं ततः ॥

তাৰ পিছত গৃহস্থাশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰি, অনুত্তম যজ্ঞসমূহ সম্পাদন কৰি, ইষ্ট সন্তান জন্ম দি, তদনন্তৰে বনক আশ্ৰয় ল’ব লাগে (অৰ্থাৎ বানপ্ৰস্থাশ্ৰম গ্ৰহণ কৰিব লাগে)।

Verse 12

वनस्थश्च ततो वत्स परिव्राड् निःपरिग्रहः । एवमाप्स्यसि तद्ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि ॥

আৰু তাৰ পিছত, হে প্ৰিয়, বনতে বাস কৰি, পৰিগ্ৰহ-ৰহিত পৰিব্ৰাজক হোৱা; এইদৰে তুমি সেই ব্ৰহ্মক লাভ কৰিবা, যাক লাভ কৰিলে শোক নাথাকে।

Verse 13

पक्षिण ऊचुः इत्येवमुक्तो बहुशो जडत्वान्नाह किञ्चन । पितापि तं सुबहुशः प्राह प्रीत्या पुनः पुनः ॥

পক্ষীসকলে ক’লে—এইদৰে বহুবার উপদেশ দিয়া সত্ত্বেও, তাৰ জড়তা যেন দেখা যোৱাৰ বাবে সি একো নক’লে। তাৰ পিতায়ো স্নেহবশত তাক পুনঃ পুনঃ বহুবার কৈ থাকিল।

Verse 14

इति पित्रा सुतस्नेहात् प्रलोभि मधुराक्षरम् । स चोद्यमानो बहुशः प्रहस्येदमथाब्रवीत् ॥

এইদৰে পিতাই পুত্ৰস্নেহত মধুৰ আৰু মনোহৰ বাক্যৰে (তাক বুজালে)। সিও বহুবার প্ৰেৰিত হৈ হাঁহি, তাৰ পিছত এইদৰে ক’লে।

Verse 15

तातैतद्बहुशोऽभ्यस्तं यत् त्वयाद्योपदिश्यते । तथैवान्यानि शास्त्राणि शिल्पानि विविधानि च ॥

পিতৃদেৱ, আজি আপুনি যি এই একে উপদেশ দিছে, মই তাক বহুবার আচৰণো কৰিছোঁ আৰু শুনিছোঁও; তেনেদৰে আন শাস্ত্ৰসমূহ আৰু নানাবিধ কলাও।

Verse 16

जन्मनामयुतं साग्रं मम स्मृतिपथं गतम् । निर्वेदाः परितोषाश्च क्षयवृद्ध्युदये गताः ॥

মোৰ স্মৃতি-গোচৰত দহ হাজাৰতকৈ অধিক জন্ম আহি পৰিছে। হ্ৰাস, বৃদ্ধি আৰু সমৃদ্ধিৰ ফলত বাৰে বাৰে বৈৰাগ্য আৰু তৃপ্তি উদ্ভৱ হৈছে।

Verse 17

शत्रुमित्रकलत्राणां वियोगाः सङ्गमास्तथा । मातरो विविधा दृष्टाः पितरो विविधास्तथा ॥

শত্ৰু, বন্ধু আৰু পত্নীৰ সৈতে বিচ্ছেদ আৰু পুনৰ-মিলন ঘটিছে। নানা ধৰণৰ মাতৃ দেখিছোঁ, আৰু নানা ধৰণৰ পিতাও।

Verse 18

अनुभूतानि सौख्यानि दुःखानि च सहस्रशः । बान्धवा बहवः प्राप्ताः पितरश्च पृथग्विधाः ॥

হাজাৰে হাজাৰে সুখ আৰু দুখ অনুভৱ কৰিছোঁ। বহু স্বজন লাভ কৰিছোঁ, আৰু নানা ধৰণৰ পিতাও।

Verse 19

विण्मूत्रपिच्छिले स्त्रीणां तथा कोष्ठे मयोषितम् । पीडाश्च सुभृशं प्राप्ता रोगाणां च सहस्रशः ॥

স্ত্ৰীৰ দেহ মল-মূত্ৰে লেপিত; তদ্ৰূপ গৰ্ভৰ ভিতৰতো মাংসময়ী ‘স্ত্ৰী’—অৰ্থাৎ দেহৰ অশুচি অন্তৰ্বস্তু—থাকে। মহা ক্লেশ সহিছোঁ, আৰু হাজাৰ হাজাৰ ৰোগো।

Verse 20

गर्भदुःखान्यनेकानि बालत्वे यौवने तथा । वृद्धतायां तथाप्तानि तानि सर्वाणि संस्मरे ॥

গৰ্ভত বহু দুখ, আৰু তদ্ৰূপ শৈশৱ আৰু যৌৱনত, লগতে বাৰ্ধক্যত যি যি দুখ প্ৰাপ্ত হয়—সেই সকলো মই স্মৰণ কৰোঁ।

Verse 21

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणाञ्चापि योनिषु । पुनश्च पशुकीटानां मृगाणामथ पक्षिणाम् ॥

মই ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰৰ যোনিত জন্ম লৈছোঁ; পুনৰ পশু, কীট, মৃগ (বনৰ প্ৰাণী) আৰু পক্ষীৰ মাজতো জন্ম লাভ কৰিছোঁ।

Verse 22

तथैव राजभृत्यानां राज्ञाञ्चाहवशालिनाम् । समुत्पन्नोऽस्मि गेहेषु तथैव तव वेश्मनि ॥

সেইদৰে মই ৰাজসেৱকৰ ঘৰত আৰু সৈন্যসম্পন্ন ৰজাসকলৰ ঘৰতও জন্ম লৈছোঁ; তেনেদৰে তোমালোকৰ নিজ গৃহতো মই পুনৰ উদ্ভূত হৈছোঁ।

Verse 23

भृत्यतां दासतां चैव गतोऽस्मि बहुशो नृणाम् । स्वामित्वमीश्वरत्वं च दरिद्रत्वं तथा गतः ॥

বহুবাৰ মই মানুহৰ মাজত সেৱক আৰু দাসৰ অৱস্থালৈ পতিত হৈছোঁ; তেনেদৰে অধিপত্য আৰু প্ৰভুত্বও লাভ কৰিছোঁ—আৰু দাৰিদ্ৰ্যও।

Verse 24

हतं मया हतश्चान्यैर्हतं मे घातितं तथा । दत्तं ममाऽन्यैरन्येभ्यो मया दत्तमनेकशः ॥

মই হত্যা কৰিছোঁ, আৰু আনৰ দ্বাৰা নিহতও হৈছোঁ; আৰু আনক হত্যা কৰোৱাইছোঁও। যি মোৰ আছিল, সেয়া আনেহে আনক দিছে; আৰু মইও বহুবার দান কৰিছোঁ।

Verse 25

पितृमातृसुहृद्भ्रातृकलत्रादिकृतेन च । तुष्टोऽसकृत् तथा दैन्यमश्रुधौताऽननो गतः ॥

পিতা, মাতা, বন্ধু, ভ্ৰাতা, পত্নী আদি কাৰণত মই বহুবার আনন্দিত হৈছোঁ; তেনেদৰে অশ্ৰুৰে ধোৱা মুখ লৈ মই দীন-দশালৈও পতিত হৈছোঁ।

Verse 26

एवं संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमता तात सङ्कटे । ज्ञानमेतन्मया प्राप्तं मोक्षसम्प्राप्तिकारकम् ॥

হে প্ৰিয়, এই ভয়ংকৰ সংসাৰচক্ৰত ঘূৰি ফুৰোঁতে মই সেই জ্ঞান লাভ কৰিলোঁ, যিয়ে মোক্ষপ্ৰাপ্তি ঘটায়।

Verse 27

विज्ञाते यत्र सर्वोऽयमृग्यजुः सामसंज्ञितः । क्रियाकलापो विगुणो न सम्यक् प्रतिभाति मे ॥

য’ত সেই তত্ত্ব জনা যায়—যাৰ দ্বাৰা ঋক্, যজুঃ আৰু সাম নামে পৰিচিত সমগ্ৰ কৰ্মকাণ্ড বুজা যায়—তাত এই কৰ্মসমষ্টি মোৰ দৃষ্টিত পৰমাৰ্থ-পুণ্যশূন্য আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে যথেষ্ট নহয়।

Verse 28

तस्मादुत्पन्नबोधस्य वेदैः किं मे प्रयोजनम् । गुरुविज्ञानतृप्तस्य निरीहस्य सदात्मनः ॥

সেয়ে, মোৰ বাবে—যাৰ বোধ জাগ্ৰত হৈছে—বেদৰ কি প্ৰয়োজন? মই গুৰুৰ জ্ঞানত তৃপ্ত, নিষ্কাম, আৰু সত্য আত্মাত সদায় প্রতিষ্ঠিত।

Verse 29

षट् प्रकारक्रियादुःखसुखहर्षरसैश्च यत् । गुणैश्च वर्जितं ब्रह्म तत् प्राप्स्यामि परं पदम् ॥

যি ব্ৰহ্ম গুণশূন্য, কৰ্মৰ ষড়্বিধ বিকাৰৰ পৰা অতীত, আৰু দুখ, সুখ, হৰ্ষ আৰু ৰস-আস্বাদৰো ওপৰত—সেই পৰম পদ মই লাভ কৰিম।

Verse 30

रसहर्षभयोद्वेगक्रोधामर्षजरातुराम् । विज्ञातां स्वमृगग्राहिसंघपाशशताकुलाम् ॥

মই এই দেহধাৰী অস্তিত্বক ৰস-আস্বাদ, আনন্দ, ভয়, অস্থিৰতা, ক্ৰোধ, বিদ্বেষ আৰু জৰাৰ দ্বাৰা পীড়িত; আৰু শিকারী-দলৰ নিক্ষিপ্ত শত শত ফাঁদে গিজগিজ কৰা—বুলি বুজিলোঁ।

Verse 31

तस्माद्यास्याम्यहं तात त्यक्त्वेमां दुःखसन्ततिम् । त्रयीधर्ममधर्माढ्यं किं पापफलसन्निभम् ॥

সেয়ে, প্ৰিয় পিতা, মই এই দুখৰ পৰম্পৰা ত্যাগ কৰি প্ৰস্থান কৰিম। বেদত্রয়ী দ্বাৰা প্ৰশংসিত সেই লৌকিক ধৰ্মৰ কি প্ৰয়োজন, যি অধৰ্মে পূৰ্ণ আৰু পাপফলৰ সদৃশ?

Verse 32

पक्षिण ऊचुः तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हर्षविस्मयगद्गदम् । पिता प्राह महाभागः स्वसुतं हृष्टमानसः ॥

পক্ষীবোৰে ক’লে: তাৰ বাক্য শুনি—আনন্দ আৰু বিস্ময়ে কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ—সেই ভাগ্যবান পিতা মনে প্ৰসন্ন হৈ নিজৰ পুত্ৰক ক’লে।

Verse 33

पितोवाच किमेतद्वदसे वत्स कुतस्ते ज्ञानसम्भवः । केन ते जडता पूर्वमिदानीञ्च प्रबुद्धता ॥

পিতাই ক’লে: বৎস, তুমি এনেকৈ কিয় কৈছা? তোমাৰ ভিতৰত এই জ্ঞান ক’ৰ পৰা উদয় হ’ল? কোন কাৰণত আগতে মন্দতা আছিল, আৰু এতিয়া জাগৰণ?

Verse 34

किन्नु शापविकारोऽयं मुनिदेवकृतस्तव । यत्ते ज्ञानं तिरोभूतमाविर्भावमुपागतम् ॥

এইটো কি কোনো মুনি বা দেৱতাৰ কৃত শাপৰ ফলত হোৱা পৰিবর্তন, যাৰ বাবে তোমাৰ গোপন জ্ঞান এতিয়া প্ৰকাশ পাইছে?

Verse 35

पुत्र उवाच शृणु तात ! यथा वृत्तं ममेदं सुख-दुःखदम् । यश्चाहमासमन्यस्मिन् जन्मन्यस्मत्परन्तु यत् ॥

পুত্ৰই ক’লে: পিতা, শুনা—সুখ আৰু দুখ দুয়োটাই অনা এই ঘটনা মোৰ লগত কেনেকৈ ঘটিল; আৰু এই জন্মৰ পৰা ভিন্ন অন্য জন্মত মই কি আছিলোঁ সেয়াও।

Verse 36

अहमासं पुरा विप्रो न्यस्तात्मा परमात्मनि । आत्मविद्याविचारेषु परां निष्ठामुपागतः ॥

পূৰ্বে মই এজন ব্ৰাহ্মণ আছিলোঁ; পৰমাত্মাত নিজৰ আত্মাক স্থাপন কৰি আত্মবিদ্যাৰ অনুসন্ধানত মই পৰম নিষ্ঠা লাভ কৰিছিলোঁ।

Verse 37

सततं योगयुक्तस्य सतताभ्याससङ्गमात् । सत्संयोगात् स्वस्वभावाद्विचारविधिशोधनात् ॥

যি সদায় যোগত নিষ্ঠ—অভ্যাসৰ অবিৰত সংগতিৰ দ্বাৰা, সৎসঙ্গৰ সংস্পৰ্শৰ দ্বাৰা, নিজৰ শুদ্ধ স্বভাৱৰ দ্বাৰা, আৰু বিচাৰ-মাৰ্গৰ শোধনৰ দ্বাৰা—

Verse 38

तस्मिन्नवे परा प्रीतिर्ममासीद्युञ्जतः सदा । आचार्यताञ्च सम्प्राप्तः शिष्यसन्देहहृत्तमः ॥

সেই মাৰ্গত নিত্য অনুশীলন কৰি মই পৰম আনন্দ লাভ কৰিছিলোঁ; আৰু শিষ্যসকলৰ সংশয় নিবারণত নিপুণ হৈ মই আচার্য-পদো লাভ কৰিছিলোঁ।

Verse 39

ततः कालेन महता ऐकान्तिकमुपागतः । अज्ञानाकृष्टसद्भावो विपन्नश्च प्रमादतः ॥

তাৰপিছত দীৰ্ঘকালৰ পাছত মই একান্ত অৱস্থালৈ পালোঁ; কিন্তু অজ্ঞানে মোৰ সত্য স্বভাৱক আঁকৰি আঁতৰালে, আৰু অসাৱধানতাত মই বিনাশলৈ গ’লোঁ।

Verse 40

उत्क्रान्तिकालादारभ्य स्मृतिलोपो न मेऽभवत् । यावदब्दं गतं चैव जन्मनां स्मृतिमागताम् ॥

দেহত্যাগৰ মুহূৰ্তৰ পৰা মোৰ স্মৃতিহানি নহ’ল; আৰু সময় বাঢ়ি যোৱাৰ লগে লগে (এটা বছৰ পৰ্যন্তও) জন্মসমূহৰ স্মৰণ মোৰ ওচৰলৈ আহিল।

Verse 41

पूर्वाभ्यासेन तेनैव सोऽहं तात जितेन्द्रियः । यतिष्यामि तथा कर्तुं न भविष्ये यथा पुनः ॥

হে প্ৰিয় পিতা, পূৰ্বজন্মৰ সেই একে অভ্যাসৰ ফলতে মই সংযমী হৈছোঁ। মই এনে আচৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিম যাতে আগৰ দৰে পুনৰ জন্ম নহয়।

Verse 42

ज्ञानदानफलं ह्येतद्यज्जातिस्मरणं मम । न ह्येतत्प्राप्यते तात त्रयीधर्माश्रितैर्नरैः ॥

মোৰ পূৰ্বজন্মৰ স্মৃতি জ্ঞান আৰু দানৰ ফল। হে প্ৰিয় পিতা, কেৱল বেদত্রয়ীৰ কৰ্মকাণ্ডধৰ্মত আসক্ত লোকসকলে ইয়াক লাভ নকৰে।

Verse 43

सोऽहं पूर्वाश्रमादेव निष्ठाधर्ममुपाश्रितः । एकान्तित्वमुपागम्य यतिष्याम्यात्ममोक्षणे ॥

সেয়ে, পূৰ্ব আশ্ৰমৰ পৰাই মই দৃঢ় ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈছোঁ। একান্তনিষ্ঠা লাভ কৰি মই আত্মমোক্ষৰ বাবে প্ৰয়াস কৰিম।

Verse 44

तद्ब्रूहि त्वं महाभाग यत्ते संशयिकं हृदि । एतावता॑पि ते प्रीतिमुत्पाद्यानृण्यमाप्नुयाम् ॥

সেয়ে, হে ভাগ্যবান, তোমাৰ হৃদয়ত এতিয়া কোন সন্দেহ অৱশিষ্ট আছে? ইমান কৰিয়েই মই তোমাক সন্তুষ্ট কৰিম আৰু তোমাৰ ঋণৰ পৰা মুক্ত হ’ম।

Verse 45

पक्षिण ऊचुः पिता प्राह ततः पुत्रं श्रद्धधत् तस्य तद्वचः । भवता यद्वयं पृष्टाः संसारग्रहणाश्रयम् ॥

পক্ষীসকলে ক’লে: তেতিয়া পিতাই পুত্ৰৰ বাক্যত বিশ্বাস কৰি ক’লে— ‘যিহেতু তুমি আমাক সংসাৰবন্ধনৰ কাৰণ সম্পৰ্কে সুধিছা…’

Verse 46

पुत्र उवाच शृणु तात यथा तत्त्वमनुभूतं मयासकृत् । संसारचक्रमजरं स्थितिर्यस्य न विद्यते ॥

পুত্ৰে ক’লে—হে প্ৰিয় পিতা, মই পুনঃপুনঃ অনুভৱ কৰা সত্য শুনক। সংসাৰচক্ৰ অজৰ, আৰু ইয়াৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থিৰ অৱস্থা নাই।

Verse 47

सोऽहं वदामि ते सर्वं तवैवानुज्ञया पितः । उत्क्रान्तिकालादारभ्य यथा नान्यो वदिष्यति ॥

সেয়ে, হে পিতা, আপোনাৰ অনুমতিত মই দেহত্যাগৰ সময়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সকলো ক’ম—যেনেকৈ আন কোনোবাই বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে।

Verse 48

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीृतः । भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरिन्धनः ॥

দেহৰ উষ্ণতা, প্ৰচণ্ড বায়ুৱে উদ্দীপ্ত কৰি ঠেলি দিলে, প্ৰাণমৰ্ম ভেদ কৰে। ই ইন্ধনবিহীন অগ্নিৰ দৰে জ্বলে।

Verse 49

उदानो नाम पवनस्ततश्चोर्ध्वं प्रवर्तते । भुक्तानामम्बुभक्ष्याणामधोगतिनिरोधकृत् ॥

তাৰ পাছত ‘উদান’ নামে খ্যাত বায়ু ওপৰলৈ গতি কৰে আৰু ভুক্ত-পীত বস্তুৰ তললৈ যোৱা গতি ৰোধ কৰে।

Verse 50

ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यन्नरसास्तथा । दत्ताः स तस्य आह्लादमापदि प्रतिपद्यते ॥

তাৰ পাছত জলদানৰ পুণ্যৰে, আৰু তদ্ৰূপ অন্নদান আৰু ৰসযুক্ত পোষণ দানৰ পুণ্যৰে, সি দুঃখকালত শীতলতা আৰু সান্ত্বনা লাভ কৰে।

Verse 51

अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा । सोऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा ॥

যিজনে শ্ৰদ্ধাৰে শুদ্ধচিত্ত হৈ অন্নদান কৰিছে, সি সেই সময়ত অন্ন নাথাকিলেও তৃপ্তি লাভ কৰে।

Verse 52

येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च । आस्तिकः श्रद्धधानश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥

যিজনে অসত্য নক’লে আৰু যিজনে স্নেহভংগ ঘটোৱা নাই—আস্তিক আৰু শ্ৰদ্ধাসম্পন্ন সি শান্তিতে মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 53

देवब्राह्मणपूजायां ये रता नानसूयवः । शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस्ते नराः सुखमृत्यवः ॥

যিসকলে দেৱতা আৰু ব্ৰাহ্মণৰ পূজা-সন্মানত আনন্দ পায়, যিসকল ঈৰ্ষাহীন, শুচি, দানশীল আৰু বিনয়ী—তেওঁলোকে শান্তিময় মৃত্যু লাভ কৰে।

Verse 54

यो न कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् । यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥

যিজনে কাম, তৎক্ষণাৎ ক্ৰোধ বা দ্বেষৰ বাবে ধৰ্ম ত্যাগ নকৰে, যিজনে বিধিমতে কৰ্ম কৰে আৰু মৃদু স্বভাৱৰ—সি শান্তিতে মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 55

अवारिदायिनो दाहं क्षुधाञ्चानन्नदायिनः । प्राप्नुवन्ति नराः काले तस्मिन् मृत्यावुपस्थिते ॥

যিসকলে জলদান নকৰিলে সিহঁতে সেই সময়ত দাহক তৃষ্ণা সহে, আৰু যিসকলে অন্নদান নকৰিলে সিহঁতে ক্ষুধা সহে—যেতিয়া সেই সময় আহে, যেতিয়া মৃত্যু উপস্থিত হয়।

Verse 56

शीतं जयन्तीन्धनदास्तापं चन्दनदायिनः । प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चानुद्वेगकारिणः ॥

যিসকলে ইন্ধন দান কৰে সিহঁতে শীতক জয় কৰে; যিসকলে চন্দন দিয়ে সিহঁতে তাপ অতিক্ৰম কৰে। কিন্তু যিসকলে আনক কষ্ট দিয়ে, সিহঁতে প্ৰাণহৰ কঠোৰ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে।

Verse 57

मोहाज्ञानप्रदातारः प्राप्नुवन्ति महद्भयम् । वेदनाभिरुदग्राभिः प्रपीड्यन्तेऽधमा नराः ॥

যিসকলে মোহ আৰু অজ্ঞতা বিস্তাৰ কৰে সিহঁতে মহাভয়ত পতিত হয়; অধম লোক তীব্ৰ যন্ত্ৰণাত পীড়িত হয়।

Verse 58

कूटसाक्षी मृषावादी यश्चासदनुशास्ति वै । ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा वेदविन्दकाः ॥

মিছা সাক্ষী, মিছা কোৱা লোক আৰু অধৰ্ম উপদেশ দিয়া জন—সিহঁতে সকলেই মোহচিহ্নিত মৃত্যুক পায়; তদ্ৰূপ বেদ-নিন্দকসকলেও।

Verse 59

विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः । आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास्तदा ॥

তাৰ পিছত যমৰ পুৰুষসকল আহে—ভয়ংকৰ, দুৰ্গন্ধযুক্ত, হাতত গধুৰ গদা ধাৰণ কৰা—সেই পাপাত্মাসকল।

Verse 60

प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः । क्रन्दत्यविरतं सोऽथ भ्रातृ-मातृसुतानथ ॥

যেতিয়া সিহঁতে তাৰ দৃষ্টিসীমাত আহে, তেতিয়া তাৰ ভিতৰত কঁপনি উঠে; তাৰ পিছত সি অবিৰাম কান্দি ভায়েক, মাক আৰু পুত্ৰসকলক মাতি থাকে।

Verse 61

सास्य वागस्फुटा तात एकवर्णा विभाव्यते । दृष्टिश्च भ्राम्यते त्रासाच्छ्वासाच्छुष्यत्यथाननम् ॥

তেতিয়া, প্ৰিয়ে, তাৰ বাক্য অস্পষ্ট হৈ যায় আৰু যেন একেটা ধ্বনিত লীন হয়; ভয়ত তাৰ দৃষ্টি টলমল কৰে, আৰু কষ্টকৰ শ্বাসত তাৰ মুখ আৰু মুখমণ্ডল শুকাই যায়।

Verse 62

ऊर्ध्वश्वासान्वितः सो ’थ दृष्टिभङ्गसमन्वितः । ततः स वेदनाविष्टस्तच्छरीरं विमुञ्चति ॥

তেতিয়া সি ঊৰ্ধ্বলৈ শ্বাস তোলে, তাৰ দৃষ্টি ভাঙি নিভি যায়; যন্ত্ৰণাত আৱিষ্ট হৈ সি সেই দেহ ত্যাগ কৰে।

Verse 63

वाय्वग्रसारी तद्रूपं देहमन्यत् प्रपद्यते । तत्कर्मजं यातनार्थं न मातृ-पितृसम्भवम् । तत्प्रमाणवयो ’वस्था-संस्थानैः प्राग्भवं यथा ॥

তেতিয়া বায়ুক অগ্ৰে ৰাখি সি নিজৰ কৰ্মজাত, সমৰূপ আন এটা দেহ লাভ কৰে—যাতনা ভোগৰ বাবে নিয়ত, মাতৃ-পিতৃৰ পৰা উৎপন্ন নহয়। তাৰ পৰিমাপ, বয়ঃঅৱস্থা আৰু গঠনত ই পূৰ্ব দেহৰ সদৃশ।

Verse 64

ततो दूतॊ यमस्याशु पाशैर्बध्नाति दारुणैः । दण्डप्रहारसम्भ्रान्तं कर्षते दक्षिणां दिशम् ॥

তেতিয়া যমদূতে সোনকালে তাক ভয়ংকৰ পাশৰে বান্ধে; দণ্ডাঘাতে বিমূঢ় হৈ সি দক্ষিণ দিশলৈ টানি নিয়া হয়।

Verse 65

कुश-कण्टक-वलमीक-शङ्कु-पाषाणकर्कशे । तथा प्रदीप्तज्वलने क्वचिच्छृभ्रशतोत्कटे ॥

কুশঘাঁহৰ কাঁটা, উইপোকৰ ঢিপি (ৱল্মীক), খুঁটি আৰু শিলেৰে ৰুক্ষ হোৱা কঠোৰ পথত—কেতিয়াবা জ্বলি থকা অগ্নিস্থানত, আৰু কেতিয়াবা শত শত তীক্ষ্ণ অগ্ৰবিন্দুৰে ভয়ংকৰ হোৱা স্থানত—

Verse 66

प्रदीप्तादित्यतप्ते च दह्यमाने तदंशुभिः । कृष्यते यमदूतैश्चाशिवसन्नादभीषणैः ॥

প্ৰচণ্ড সূৰ্যৰ কিৰণত দগ্ধ তপ্ত ভূমিত, অশুভ আৰু ভয়ংকৰ, ক্ৰূৰ অমঙ্গলধ্বনি কৰা যমদূতসকলে তাক টানি-হিঁচৰি লৈ যায়।

Verse 67

विकृष्यमाणस्तैर्घोरैर्भक्ष्यमाणः शिवाशतैः । प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमक्षयम् ॥

সেই ভয়ংকৰ দूतসকলে টানি লৈ যায়, আৰু শত শত শিয়ালে খাই থাকোঁতে, পাপকর্ম কৰা মানুহে যমালয়লৈ সেই ভয়াল পথেদি আগবাঢ়ে।

Verse 68

छत्रोपानत्प्रदातारो ये च वस्त्रप्रदा नराः । ये यान्ति मनुजा मार्गं तं सुखेन तथान्नदाः ॥

যিসকলে ছাতি আৰু পাদুকা দান কৰে, আৰু যিসকলে বস্ত্ৰ দান কৰে—এনে লোকসকলে সেই পথ সহজে অতিক্ৰম কৰে; তেনেদৰে অন্নদান কৰোঁতাসকলেও।

Verse 69

एवं क्लेशाननुभवन्नवशः पापपीडितः । नीयते द्वादशाहेन धर्मराजपुरं नरः ॥

এইদৰে ক্লেশ ভোগ কৰি, অসহায় আৰু পাপে পীড়িত মানুহক বাৰ দিনৰ ভিতৰত ধৰ্মৰাজৰ নগৰীত লৈ যোৱা হয়।

Verse 70

कलेवरे दह्यमाने महान्तं दाहमृच्छति । ताड्यमाने तथैवार्तिं छिद्यमाने च दारुणाम् ॥

যেতিয়া দেহ জ্বলোৱা হয় তেতিয়া সি মহাদাহ অনুভৱ কৰে; যেতিয়া প্ৰহাৰ কৰা হয় তেতিয়া তেনেদৰে বেদনা হয়; আৰু যেতিয়া কটা হয় তেতিয়া ভয়ংকৰ যাতনা।

Verse 71

क्लिद्यमाने चिरतरं जन्तुर्दुःखमवाप्नुते । स्वेन कर्मविपाकेन देहान्तरगतोऽपि सन् ॥

দীৰ্ঘকাল দীন আৰু জীৰ্ণ অৱস্থাত থকা সেই জীৱ, আন দেহত প্ৰৱিষ্ট হ’লেও, নিজৰ কৰ্মবিপাকৰ প্ৰেৰণাত দুখ ভোগ কৰে।

Verse 72

तत्र यद्वान्धवास्तोयं प्रयच्छन्ति तिलैः सह । यच्च पिण्डं प्रयच्छन्ति नीयमानस्तदश्नुते ॥

তাত, আত্মীয়সকলে তিলসহ যি জল অৰ্পণ কৰে আৰু যি পিণ্ড দিয়ে—মৃত্যুৰ পাছত নীয়মান সেই জীৱে তাকেই গ্ৰহণ কৰে।

Verse 73

तैलाभ्यङ्गो बान्धवानामङ्गसंवाहनञ्च यत् । तेन चाप्याय्यते जन्तुर्यच्चाश्नन्ति सबान्धवाः ॥

আত্মীয়সকলে কৰা তেল-অভ্যঙ্গ আৰু অঙ্গমৰ্দনে সেই প্ৰেতজীৱো সজীৱ আৰু ধাৰণীয় হয়; তদ্ৰূপ, ক্ৰিয়াকৰ্মত আত্মীয়সকলে যি আহাৰ কৰে তাতেও।

Verse 74

भूमौ स्वपद्भिर्नात्यन्तं क्लेशमाप्नोति बान्धवैः । दानं ददद्भिश्च तथा जन्तुराप्याय्यते मृतः ॥

এই পৃথিৱীত নিজৰ ভৰিৰে চলা সেই (প্ৰেত) জীৱে আত্মীয়সকলৰ বাবে অতিশয় দুখ নাপায়; আৰু তেওঁলোকে তাৰ নামত দান দিলে মৃত জীৱো পুষ্ট আৰু ধাৰিত হয়।

Verse 75

नीयमानः स्वकं गेहं द्वादशाहं स पश्यति । उपभुङ्क्ते तथा दत्तं तोयपिण्डादिकं भुवि ॥

আগলৈ নীয়মান অৱস্থাত সি বাৰ দিন নিজৰ ঘৰেই দেখে; আৰু পৃথিৱীত অৰ্পিত জল, পিণ্ড আদি যি দিয়া হয়, তাকো সি তদ্ৰূপ গ্ৰহণ কৰে।

Verse 76

द्वादशाहात् परं घोरमायसं भीषणाकृतिम् । याम्यं पश्यत्यथो जन्तुः कृष्यमाणः पुरं ततः ॥

দ্বাদশ দিন পাৰ হ’লে সেই জীৱে তেতিয়া যাম্য নগৰী দেখে—লোহময়, অতি ভয়ংকৰ ৰূপযুক্ত—আৰু তাক টানি-হেঁচৰি সেই নগৰীৰ ফালে নিয়া হয়।

Verse 77

गतमात्रोऽतिरक्ताक्षं भिन्नाञ्जनचयप्रभम् । मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम् ॥

তাত উপস্থিত হৈ সি মৃৎ্যু, কাল, অন্তক আদি সকলৰ মাজত যমক দেখে—তীব্ৰ ৰক্তবৰ্ণ নয়নযুক্ত, চূৰ্ণিত কাজলৰ ৰাশিৰ দৰে দীপ্তিমান।

Verse 78

दंष्ट्राकरालवदनं भ्रकुटीदरुणाकृतिम् । विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम् ॥

সি সেই প্ৰভুক দেখে—বাহিৰলৈ ওলোৱা দংশ্ট্ৰাই মুখ ভীষণ কৰা, ভয়ংকৰ ভ্ৰূকুটি-কুঞ্চিত; বিকৃত গর্জনকাৰী মুখসমূহেৰে পৰিবৃত, আৰু শতশ ব্যাধিয়ে বেষ্টিত।

Verse 79

दण्डासक्तं महाबाहुं पाशहस्तं सुभैरवम् । तन्निर्दिष्टां ततो याति गतिं जन्तुः शुभाशुभाम् ॥

দণ্ডধাৰী আৰু পাশহস্ত সেই মহাবাহু, মহাভয়ংকৰক দেখি সেই জীৱে তেওঁৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত গতি লাভ কৰে—সেই গতি শুভ হওক বা অশুভ।

Verse 80

रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चानृतो नरः । तस्य स्वरूपं गदतो रौरवस्य निशामय ॥

মিছা সাক্ষী আৰু অনৃতবাদী ব্যক্তি ৰৌৰৱ নৰকলৈ যায়। এতিয়া মই বৰ্ণনা কৰা সেই ৰৌৰৱ (নৰক)ৰ স্বৰূপ-বৰ্ণনা শুনা।

Verse 81

योजनानां सहस्रे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः । जानुमात्रप्रमाणश्च ततः श्वभ्रः सुदुस्तरः ॥

ৰৌৰৱ নামৰ নৰক পৰিমাপত দুহাজাৰ যোজন বিস্তৃত। তাৰ পাছত ‘স্বভ্ৰ’ নামৰ এক ভয়ংকৰ আৰু অতিকঠিন খাদ আছে, যাৰ পৰিমাপ কেৱল হাঁটু পৰ্যন্ত বুলিয়েই কোৱা হৈছে।

Verse 82

तत्राङ्गारचयोपेतं कृतञ्च धरणीसमम् । जाज्वल्यमानस्तीव्रेण तापिताङ्गारभूमिना ॥

তাত ভূমি পৃথিৱীৰ দৰে সমতল, কিন্তু জ্বলন্ত অঙ্গাৰৰ ঢিপেৰে ভৰপূৰ—প্ৰচণ্ডভাবে জ্বলি থকা কয়লা আৰু দহনশীল চিঙাৰিৰে দগ্ধ হোৱা দেশ।

Verse 83

तन्मध्ये पापकर्माणं विमुञ्चन्ति यमानुगाः । स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना तत्र धावति ॥

সেই ঠাইৰ মাজত যমদূতসকলে পাপকর্ম কৰা লোকক এৰি দিয়ে। প্ৰচণ্ড অগ্নিত দগ্ধ হৈ সি তাত দৌৰি ফুৰে আৰু ঘূৰি বেড়ায়।

Verse 84

पदे पदे च पादो 'स्य शीर्यते जीर्यते पुनः । अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासं च गच्छति ॥

প্ৰতি খোজতে তাৰ ভৰি ভাঙি যায় আৰু পুনঃ পুনঃ ক্ষয় হয়। এটা সম্পূৰ্ণ দিন-ৰাতিত সি কেৱল এটা খোজ উঠাই থ’বলৈহে সক্ষম হয়।

Verse 85

एवं सहस्रमुत्तीर्णो योजनानां विमुच्यते । ततो 'न्यं पापशुद्ध्यर्थं तादृङ्निरयमृच्छति ॥

এইদৰে হাজাৰ যোজন পাৰ হৈ সি সেই যন্ত্ৰণাৰ পৰা মুক্ত হয়। তাৰ পাছত অন্য পাপৰ শুদ্ধিৰ বাবে সি একে ধৰণৰ আন এটা নৰকলৈ যায়।

Verse 86

ततः सर्वेषु निस्तीर्णः पापी तिर्यक्त्वमश्नुते । कृमिकीटपतङ्गेषु श्वापदे मशकादिषु ॥

তাৰ পিছত সেই সকলো নৰক অতিক্ৰম কৰি পাপী পশুযোনি লাভ কৰে—কৃমি, কীট আৰু পতঙ্গৰ মাজত, আৰু পশু, মশা আদি মাজতো।

Verse 87

गत्वा गजद्रुमाद्येषु गोष्वश्वेषु तथैव च । अन्यासु चैव पापासु दुःखदासु च योनिषु ॥

হাতী আৰু গছ-গছনি আদি জন্মত প্ৰৱেশ কৰি, তদ্ৰূপ গাই আৰু ঘোঁৰাতো; সি আন আন পাপময় আৰু দুখদায়ক যোনিত জন্ম লয়।

Verse 88

मानुषं प्राप्य कुब्जो वा कुत्सितो वामनो 'पि वा । चण्डालपुक्कसाद्यासु नरो योनिषु जायते ॥

পুনৰায় মানৱজন্ম লাভ কৰি সি কুঁজো, তিৰস্কৃত বা বামনো হ’ব পাৰে; চাণ্ডাল, পুক্কস আদি যোনিতো মানুহ জন্মে।

Verse 89

अवशिष्टेन पापेन पुण्येन च समन्वितः । ततश्चारोहणीं जातिं शूद्रवैश्यनृपादिकाम् ॥

অৱশিষ্ট পাপ আৰু পুণ্যসহ সি তেতিয়া উন্নত জন্ম লাভ কৰে—যেনে শূদ্ৰ, বৈশ্য, ৰজা আদি মাজত।

Verse 90

विप्रदेवेन्द्रतां चापि कदाचिदवरोहणीम् । एवन्तु पापकर्माणे नरकेषु पतन्त्यधः ॥

কেতিয়াবা সি ব্ৰাহ্মণ্য বা দেৱলোকত ইন্দ্ৰপদো লাভ কৰে, আৰু কেতিয়াবা অধোগামী জন্মত পতিত হয়; এইদৰে পাপকর্মত ৰতসকল নৰকত পৰে।

Verse 91

यथा पुण्यकृतो यान्ति तन्मे निगदतः शृणु । ते यमेन विनिर्दिष्टां यान्ति पुण्यां गतिं नराः ॥

মোৰ কথা শুনা—যিসকলে পুণ্যকৰ্ম কৰিছে, তেওঁলোকে কেনেকৈ প্ৰস্থান কৰে। মানুহে যমে নিৰ্ধাৰিত শুভ নিয়তি-পথত গমন কৰে।

Verse 92

प्रगीतगन्धर्वगणाः प्रवृत्ताप्सरसाङ्गणाः । हारनूपुरमाधुर्य-शोभितान्युत्तमानि च ॥

তাত গন্ধৰ্বগণে গীত গায়, আৰু অপ্সৰাসকলৰ সমূহ ক্ৰীড়াত ৰত থাকে—মালা আৰু নূপুৰৰ মধুৰ শোভাৰে অলংকৃত উৎকৃষ্ট আনন্দ।

Verse 93

प्रयान्त्याशु विमानानि नानादिव्यास्त्रगुज्ज्वलाः । तस्माच्च प्रच्युता राज्ञामन्येषां च महात्मनाम् ॥

নানাবিধ দিব্য মালা-অলংকাৰৰে দীপ্ত বিমানসমূহ শীঘ্ৰে আহে; আৰু সেই স্বৰ্গস্থিতিৰ পৰা পুণ্য ক্ষয় হ’লে ৰজা আৰু অন্য মহাত্মাসকল পতিত হয়।

Verse 94

जायन्ते च कुले तत्र सद्वृत्तपरिपालकाः । भोगान् सम्प्राप्नुवन्त्युग्रांस्ततो यान्त्यूर्ध्वमन्यथा ॥

তাত তেওঁলোকে সদাচাৰ ধাৰণ কৰা লোকৰ কুলত জন্ম লয়; শক্তিশালী ভোগ লাভ কৰে, তাৰ পিছত পুনৰ ঊৰ্ধ্বলৈ যায়—নচেৎ কৰ্মানুসাৰে অন্যথাও হয়।

Verse 95

अवरोहणीं च सम्प्राप्य पूर्ववद्यान्ति मानवाः । एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा जन्तुर्विपद्यते । अतः शृणुष्व विप्रर्षे यथा गर्भं प्रपद्यते ॥

অৱৰোহ পথ লাভ কৰি মানুহে পূৰ্ববৎ আগবাঢ়ে। জীৱ কেনেকৈ পতন পায় সেয়া সকলো তোমাক কোৱা হ’ল; এতিয়া, হে ব্ৰাহ্মণ-ঋষি, সি কেনেকৈ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰে শুনা।