Adhyaya 75: The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu
रैवतमन्वन्तर-प्रस्तावः (Raivata-manvantara-prastāvaḥ)
Slaying of Mahishasura
এই অধ্যায়ত ৰৈৱত মন্বন্তৰৰ প্ৰস্তাৱ বৰ্ণিত। ৰেৱতী নক্ষত্ৰ পতিত হোৱাত জগতত অশান্তি, ভয় আৰু বিষাদৰ সৃষ্টি হয়। দেৱতা আৰু ঋষিসকলে তপস্যা, স্তৱ আৰু মন্ত্ৰবলৰে ৰেৱতীক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শেষত ৰৈৱত মনুৰ জন্মৰ সংকেত দি ধৰ্মৰক্ষা, প্ৰজাহিত আৰু কালচক্ৰত নক্ষত্ৰগতিৰ দেৱীয় নিয়ম প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 75
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ तामसमन्वन्तरे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः । पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः— मार्कण्डेय उवाच । पञ्चमोऽपि मनुर्ब्रह्मन् रैवतो नाम विश्रुतः । तस्योत्पत्तिं विस्तरशः शृणुष्व कथयामि ते ॥
শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ তামস মন্বন্তৰৰ চতুৰ্সপ্ততিতম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া পঞ্চসপ্ততিতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— হে ব্ৰাহ্মণ, পঞ্চম মনু ‘ৰৈৱত’ নামে প্ৰসিদ্ধ; তেওঁৰ উৎপত্তি বিস্তাৰে শুনা, মই তোমাক ক’ম।
Verse 2
ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः । तस्यापुत्रस्य पुत्रोऽभूद्रेवत्यन्ते महात्मनः ॥
ঋতবাক নামে এক ভাগ্যবান ঋষি প্ৰসিদ্ধ আছিল। তেওঁ পুত্ৰহীন হ’লেও, মহাত্মা ৰেবত্যন্ত নামে এক পুত্ৰ তেওঁৰ ঘৰত জন্মিল।
Verse 3
स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । तथोपनयनादींश्च स चाशीলোऽभवन्मुने ॥
তেওঁ তাৰ বাবে জাতকৰ্ম আদি সংস্কাৰ আৰু উপনয়ন আদি ক্ৰিয়াও বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰিলে; তথাপি, হে মুনি, সেই পুত্ৰ দুৰ্বৃত্ত হৈ পৰিল।
Verse 4
यतः प्रभृति जातोऽसौ ततः प्रभृति सोऽप्यृषिः । दीर्घरोगपरामर्शमवाप मुनिपुङ्गवः ॥
শিশুটি জন্ম হোৱাৰ সেই মুহূৰ্তৰ পৰাই সেই ঋষিও—ঋষিসকলৰ মাজত বৃষভ—দীৰ্ঘস্থায়ী ৰোগত আক্ৰান্ত হ’ল।
Verse 5
माता तस्य परामार्तिः कुष्ठरोगादिपीडिता । जगाम स पिता चास्य चिन्तयामास दुःखितः ॥
তাৰ মাক কুষ্ঠ আদি ৰোগে পীড়িত কৰি চূড়ান্ত দুখত পেলালে; আৰু তাৰ পিতাও ব্যাকুল হৈ চিন্তাত ডুব গ’ল।
Verse 6
किमेतदिति सोऽप्यस्य पुत्रोऽप्यत्यन्तदुर्मतिः । जग्राह भार्यामन्यस्य मुनिपुत्रस्य सम्मुखीम् ॥
‘এইটো কি?’—বুলি চাই থাকোঁতেই, তাৰ সন্মুখতে, অতিদুষ্টচিত্ত সেই পুত্ৰই আনৰ স্ত্ৰীক—এজন ঋষিপুত্ৰৰ স্ত্ৰীক—ধৰি ল’লে।
Verse 7
ततो विषण्णमनसा ऋतवागिदमुक्तवान् । अपुत्रता मनुष्याणां श्रेयसे न कुपुत्रता ॥
তেতিয়া ঋতবাক খিন্নচিত্তে ক’লে—‘মানুহৰ মঙ্গলৰ বাবে দুষ্ট পুত্ৰ পোৱাৰ চেয়ে পুত্ৰহীনতাই শ্ৰেয়।’
Verse 8
कुपुत्रो हृदयायासं सर्वदा कुरुते पितुः । मातुश्च स्वर्गसंस्थांश्च स्वपितॄन् पातयत्यधः ॥
দুষ্ট পুত্ৰে সদায় পিতাৰ হৃদয়ত বেদনা জগায়; সি মাতাকো অধঃপাতে পেলায়, আৰু স্বৰ্গবাসী নিজৰ পিতৃপুরুষসকলকো।
Verse 9
सुहृदां नोपकाराय पितॄणाञ्च न तृप्तये । पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म तस्य दुष्कृतकर्मणः ॥
সেই জনে বন্ধুসমূহৰ উপকাৰ নকৰে, পিতৃলোককো তৃপ্ত নকৰে; মাতাপিতাৰ শোকৰ কাৰণ হোৱা সেই দুষ্কৰ্মীৰ জন্ম ধিক্।
Verse 10
धन्यास्ते तनया येषां सर्वलोकाभिसंमताः । परोपकारिणः शान्ताः साधुकर्मण्यनुव्रताः ॥
ধন্য তেওঁলোক, যিসকলৰ পুত্ৰ সকলোৱে অনুমোদিত—পৰোপকাৰী, শান্ত, আৰু ধৰ্মকৰ্মত দৃঢ়নিষ্ঠ।
Verse 11
अनिर्वृतं तथा मन्दं परलोकपराङ्मुखम् । नरकाय न सद्गत्यै कुपुत्रालम्बि जन्मनः ॥
এনেকুৱা জন্ম ন আনন্দদায়ক, ন তেজস্বী; ই পৰলোকৰ পৰা বিমুখ। দুষ্ট পুত্ৰৰ ভাৰতে নিৰ্ভৰ হোৱাৰ বাবে ই শুভ গতি নহয়, নৰকলৈ লৈ যায়।
Verse 12
करोति सुहृदां दैन्यमहितानां तथा मुदम् । अकाले च जरां पित्रोः कुपुत्रः कुरुते ध्रुवम् ॥
দুষ্ট পুত্ৰে বন্ধুসমূহক ক্লেশ দিয়ে, শত্রুক আনন্দিত কৰে; আৰু সি নিশ্চয়েই মাতাপিতাৰ ওপৰত অকাল বাৰ্ধক্য আনে।
Verse 13
मार्कण्डेय उवाच एवṃ सोऽत्यन्तदुष्टस्य पुत्रस्य चरितैर्मुनिः । दह्यमानमनॊवृत्तिर्वृत्तं गर्गमपृच्छत ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—এইদৰে সেই মুনি, পৰম দুষ্ট পুত্ৰৰ কৰ্মে মন দগ্ধ হৈ, যি ঘটিছিল সেয়া গাৰ্গ্যক সুধিলে।
Verse 14
ऋतवागुवाच सुव्रतेन पुरा वेदा गृहीता विधिवन्मया । समाप्य वेदान् विधिवत् कृतो दारपरिग्रहः ॥
ঋতবাক ক’লে—পূৰ্বতে কঠোৰ ব্ৰত-নিয়মেৰে বিধিমতে মই বেদ অধ্যয়ন কৰিছিলোঁ; বেদসমূহ সম্যক্ সম্পূৰ্ণ কৰি মই বিধিবৎ বিবাহত প্ৰৱেশ কৰিছিলোঁ।
Verse 15
सदारेण क्रियाः कार्याः श्रौताः स्मार्ता वषट्क्रियाः । न मे न्यूनाः कृताः काश्चिद्यावदद्य महामुने ॥
মোৰ পত্নীৰ সৈতে মই কৰণীয় ক্ৰিয়াকৰ্ম কৰিছোঁ—শ্ৰৌত আৰু স্মাৰ্ত, বষট্-আহুতি সহ; হে মহর্ষি, আজিলৈকে সেয়া কোনোখনো মোৰ দ্বাৰা ত্ৰুটিপূৰ্ণ হোৱা নাই।
Verse 16
गर्भाधानविधानॆन न काममनुरुध्यता । पुत्रार्थं जनितश्चायं पुन्नाम्नो बिभ्यता मुने ॥
হে মুনি, কামাসক্তিৰে নহয়; গৰ্ভাধান-বিধি অনুসৰেই পুত্ৰাৰ্থ এই পুত্ৰ জন্মিল—‘পুত্’ নামৰ নৰকৰ ভয়ত।
Verse 17
सोऽयं किमात्मदोषेण मम दोषेण वा मुने । अस्मद्दुःखवहो जातो दौःशील्याद् बन्धुशोकदः ॥
হে মুনি, এই পুত্ৰটো নিজৰ দোষে জন্মিল নে মোৰ দোষে—যি আমাৰ বাবে শোকৰ ভাৰ হৈ পৰিল আৰু নিজৰ দুষ্চৰিত্ৰে আমাৰ আত্মীয়সকলক দুঃখ দিয়া জন হ’ল?
Verse 18
रेवत्यन्ते मुनिश्रेष्ठ जातोऽयं तनयस्तव । तेन दुःखाय ते दुष्टे काले यस्मादजायत ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, আপোনাৰ এই পুত্ৰ ৰেৱতী নক্ষত্ৰৰ অন্তত জন্মিল; সেয়ে অশুভ সময়ত জন্ম লোৱাৰ ফলত সি আপোনাৰ শোকৰ কাৰণ হ’ল।
Verse 19
न तेऽपचारो नैवास्य मातुर्नायं कुलस्य ते । तस्य दौःशील्यहेतुस्तु रेवत्यन्तमुपागतम् ॥
তোমাৰ কোনো অপৰাধ নাই, মাতৃৰো নাই, কুলৰ দোষো নহয়। সেই দুঃআচাৰৰ কাৰণ ৰেৱত্যন্তৰ ওপৰত আহি পৰিছে।
Verse 20
ऋतवागुवाच यस्मान्ममैकपुत्रस्य रेवत्यन्तसमुद्भवम् । दौःशील्यमेतत्सा तस्मात् पततामाशु रेवती ॥
ঋতবাগুৱে ক’লে—মোৰ একমাত্ৰ পুত্ৰৰ এই দুঃআচাৰ ৰেৱত্যন্তৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে; সেয়ে ৰেৱতী সেই অৱস্থাৰ পৰা শীঘ্ৰে পতিত হওক।
Verse 21
मार्कण्डेय उवाच तेनैवं व्याहृते शापे रेवत्यृक्षं पपात ह । पश्यतः सर्वलोकस्य विस्मयाविष्टचेतसः ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—এদৰে শাপ উচ্চাৰিত হোৱাৰ লগে লগে, সকলোয়ে চাই থাকোঁতে ৰেৱতী-ঋক্ষ (ভালুক) পতিত হ’ল; জনসাধাৰণৰ মন বিস্ময়ে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 22
रेवत्यृक्षञ्च पतितं कुमुदाद्रौ समन्ततः । भावयामास सहसा वनकन्दरनिर्झरम् ॥
আৰু সেই ৰেৱতী-ঋক্ষ কুমুদ পৰ্বতত পতিত হোৱামাত্ৰে, তৎক্ষণাৎ চাৰিওফালে বন, গুহা আৰু সৰিতাসমূহ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 23
कुमुदाद्रिश्च तत्पातात् ख्यातो रैवतकॊऽभवत् । अतीव रम्यः सर्वस्यां पृथिव्यां पृथिवीधरः ॥
আৰু সেই পতনৰ হেতুত কুমুদ পৰ্বত সমগ্ৰ পৃথিৱীত ‘ৰৈৱতক’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল—অতিশয় সুন্দৰ পৰ্বত ৰূপে।
Verse 24
तस्यर्क्षस्य तु या कान्तिर्जाता पङ्कजिनी सरः । ततो जज्ञे तदा कन्या रूपेणातीव शोभना ॥
সেই ভালুকৰ তেজৰ পৰা পদ্মেৰে ভৰা এটা সৰোবৰ উদ্ভৱ হ’ল; আৰু তাৰ পৰাই সেই সময়ত অতি সুন্দৰ ৰূপৱতী এটা কন্যা জন্মিল।
Verse 25
रेवतीकान्तिसम्भूतां तां दृष्ट्वा प्रमुचो मुनिः । तस्या नाम चकारेत्थं रेवती नाम भागुरे ॥
ৰেবতীৰ প্ৰভাৰ পৰা জন্ম লোৱা তাক দেখি মুনি প্ৰমুচে তাইৰ নাম ৰাখিলে—‘ৰেবতী’, হে ভাগুৰি।
Verse 26
पोषयामास चैवैतां स्वाश्रमाभ्याससम्भवाम् । प्रमुचः स महाभागस्तस्मिन्नेव महाचले ॥
নিজ আশ্ৰমৰ ওচৰত জন্ম লোৱা সেই কন্যাক ভাগ্যবান মুনি প্ৰমুচে সেই মহাপৰ্বততে তাতেই পোহপাল দি ডাঙৰ কৰিলে।
Verse 27
तान्तु यौवनिनीं दृष्ट्वा कान्यकां रूपशालिनीम् । स मुनिश्चिन्तमामास कोऽस्या भर्ता भवेदिति ॥
কিন্তু তাইক যৌৱনত, সৌন্দৰ্যৰে সমৃদ্ধ দেখি মুনি চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে—“ইয়াৰ বৰ কোন হ’ব?”
Verse 28
एवं चिन्तयतस्तस्य ययौ कालो महान् मुने । न चाससाद सदृशं वरं तस्या महामुनिः ॥
হে মুনি, এনেদৰে চিন্তা কৰি কৰি বহু সময় পাৰ হৈ গ’ল; তথাপি সেই মহাতপস্বীয়ে তাইৰ বাবে উপযুক্ত বৰ নাপালে।
Verse 29
ततस्तस्याः वरं प्रष्टुमग्निं स प्रमुको मुनिः । विवेश वह्निशालां वै प्रष्टारं प्राह हव्यभुक् ॥
তেতিয়া মুনি প্ৰমুচা তাইৰ বাবে বৰ বিচাৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি অগ্নিশালাত প্ৰৱেশ কৰিলে; হব্যভোজী অগ্নিয়ে প্ৰশ্নকাৰীক বাক্য ক’লে।
Verse 30
महाबलो महावीर्यः प्रियवाग् धर्मवत्सलः । दुर्गमो नाम भविता भर्ता ह्यस्य महीपतिः ॥
সেয়া মহাবলবান আৰু মহাবীৰ্যশালী, মধুৰভাষী আৰু ধৰ্মপৰায়ণ হ’ব; ‘দুৰ্গম’ নামৰ ৰজা, পৃথিৱীপতি, তাইৰ স্বামী হ’ব।
Verse 31
मार्कण्डेय उवाच । अनन्तरञ्च मृगयाप्रसङ्गेनागतॊ मुने । तस्याश्रमपदं धीमान् दुर्गमः स नराधिपः ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তেতিয়া, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, চিকাৰৰ সময়ত জ্ঞানী ৰজা দুৰ্গম সেই আশ্ৰম-বাসস্থানলৈ আহিল।
Verse 32
प्रियव्रतान्वयभवो महाबलपराक्रमः । पुत्रो विक्रमशीलस्य कालिन्दीजठरोद्भवः ॥
সেয়া প্ৰিয়ব্ৰত বংশত জন্মা, মহাবল আৰু পৰাক্ৰমসম্পন্ন; বিক্ৰমশীলৰ পুত্ৰ আৰু কালিন্দীৰ গৰ্ভজাত আছিল।
Verse 33
स प्रविश्याश्रमपदं तां तन्वीं जगतीपतिः । अपश्यमानस्तमृषिं प्रियेत्यामन्त्र्य पृष्टवान् ॥
আশ্ৰম-প্ৰাঙ্গণত প্ৰৱেশ কৰি পৃথিৱীপতিয়ে সেই সুকোমল দেহৰ নাৰীজনীক দেখিলে; মুনিক নেদেখি ‘প্ৰিয়ে’ বুলি সম্বোধন কৰি তেওঁৰ বিষয়ে সুধিলে।
Verse 34
राजोवाच । क्व गतो भगवाञस्मादाश्रमान्मुनिपुङ्गवः । तं प्रणे तुमिहेच्छामि तत् त्वं प्रब्रूहि शोभने ॥
ৰাজাই ক’লে—এই আশ্ৰমৰ পৰা সেই পূজনীয় ঋষি, মুনিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, ক’লৈ গ’ল? মই তেওঁলৈ নিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; সেয়ে, হে সুন্দৰী, মোক কোৱা।
Verse 35
मार्कण्डेय उवाच । अग्निसालां गतो विप्रस्तच्छ्रुत्वा तस्य भाषितम् । प्रियेत्यामन्त्रणञ्चैव निष्चक्राम त्वरा न्वितः ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সেই ব্ৰাহ্মণ অগ্নিশালালৈ গৈছিল। তেওঁৰ কথা আৰু ‘প্ৰিয়’ সম্বোধন শুনি তেওঁ তৎক্ষণাৎ তাড়াতাড়ি বাহিৰলৈ আহিল।
Verse 36
स ददर्श महात्मानं राजानं दुर्गमं मुनिः । नरेन्द्रचिह्नसहितं प्रश्रयावनतं पुरः ॥
ঋষিয়ে মহাত্মা দুৰ্গম ৰজাক দেখিলে—ৰাজলক্ষণে বিভূষিত, বিনয় আৰু শ্ৰদ্ধাৰে নত হৈ, তেওঁৰ সন্মুখত থিয় আছিল।
Verse 37
तस्मिन् दृष्टे ततः शिष्यमुवाच स तु गौतमम् । गौतमानी यतां शीघ्रमर्घोऽस्य जगतीपतेः ॥
তেওঁক দেখি ঋষিয়ে শিষ্য গৌতমক ক’লে—“গৌতম, শীঘ্ৰে এই ভূমিপতিৰ বাবে অৰ্ঘ্য আন।”
Verse 38
एकस्तावदयं भूपश्चिरकालादुपागतः । जामाता च विशेषेण योग्योर्'घस्य मतो मम ॥
কাৰণ এই ৰজা বহুদিনৰ পাছত প্ৰথমবাৰ আহিছে; আৰু বিশেষকৈ তেওঁ মোৰ জোঁৱাই, সেয়ে মোৰ মতে তেওঁ অৰ্ঘ্যৰ যোগ্য।
Verse 39
मार्कण्डेय उवाच ततः स चिन्तयामास राजा जामातृकारणम् । विवेद च न तन्मौनी जगृहेऽर्घञ्च तं नृपः ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তেতিয়া ৰজাই জোঁৱাইৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কাৰণটো মনতে বিচাৰ কৰিলে। তেওঁ দেখিলে যে মৌনী ঋষিয়ে তাক গ্ৰহণ নকৰে; সেয়ে ৰজাই সেই সন্মান-অৰ্ঘ্য পুনৰ উভতাই ল’লে।
Verse 40
तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घं महामुनिः । स्वागतं प्राह राजेन्द्रमपि ते कुशलं गृहे ॥
মহর্ষি ব্ৰাহ্মণে অৰ্ঘ্য গ্ৰহণ কৰি, আসনত বহা ৰজাক ক’লে—“স্বাগতম। আপোনাৰ গৃহত সকলো কুশল নে?”
Verse 41
कोषे बलेऽथ मित्रेषु भृत्यामात्ये नरेश्वर । तथात्मनि महाबाहो यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥
হে নৰাধিপ! আপোনাৰ কোষাগাৰ, সৈন্য আৰু মিত্ৰসকল; ভৃত্য আৰু মন্ত্ৰীসকল—সকলো কুশল নে? আৰু যাৰ ওপৰত সকলো নিৰ্ভৰ কৰে সেই মহাবাহু আপোনাৰ নিজৰো কুশল নে?
Verse 42
पत्नी च ते कुशलीनी यत एवाऽनुतिष्ठति । पृच्छाम्यस्यास्ततो नाहं कुशल्योऽपरास्तव ॥
আৰু আপোনাৰ পত্নী কুশল নে—যাৰ দ্বাৰা গৃহধৰ্ম চলি থাকে? সেয়েহে মই তেখেতৰ বিষয়ে সুধিছোঁ; আপোনাৰ অন্য শুভাকাঙ্ক্ষী (বা অন্য নাৰী) বিষয়ে তেনেদৰে নুসুধোঁ।
Verse 43
राजोवाच त्वत्प्रसादादकुशलं न क्वचिन्मम सुव्रत । जातकौतूहलश्चास्मि मम भार्यात्र का मुने ॥
ৰজাই ক’লে—হে সুৱ্ৰতী! আপোনাৰ কৃপাৰে মোৰ বাবে ক’তো অমঙ্গল নাই। তথাপি মোৰ কৌতূহল জাগিছে—হে ঋষি, ইয়াত আপুনি যাক ‘মোৰ পত্নী’ বুলি কৈছে, সেইগৰাকী কোন?
Verse 44
ऋषिरुवाच रेवती सुमहाभागा त्रैलोक्यस्यापि सुन्दरी । तव भर्या वरारोहा तां त्वं राजन्न वेत्सि किम् ॥
ঋষিয়ে ক’লে—হে ৰাজন, ত্ৰিলোকতো অতুল সুন্দৰী আৰু পৰম সৌভাগ্যৱতী ৰেৱতী তোমাৰ পত্নী, শ্ৰেষ্ঠ ৰূপৱতী। তুমি কি তাক নাজানা?
Verse 45
राजोवाच सुभद्रां शान्ततनयां कावेरीतनयां विभो । सुराष्ट्रजां सुजातां च कदम्बां च वरूथजाम् ॥
ৰাজাই ক’লে—হে ভগৱন, মই সুভদ্ৰা, শান্ততনয়া, কাবেৰীতনয়া, সুৰাষ্ট্ৰজা, সুজাতা, আৰু কদম্বা তথা বৰূথজাকো জানো।
Verse 46
विपाठां नन्दिनीं चैव वेद्मि भार्यां गृहे द्विज । तिष्ठन्ति मे न भगवन् रेवतीं वेद्मि कान्वियम् ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ ঘৰত বিপাঠা আৰু নন্দিনীও পত্নী বুলি মই জানো। কিন্তু, হে পূজ্য, ৰেৱতী মোৰ সৈতে নাথাকে; মই যাক জানিব লাগিব সেই ৰেৱতী কোন?
Verse 47
ऋषिरुवाच प्रियेतिसाम्प्रतं येयं त्वयोक्ता वरवर्णिनी । किं विस्मृतन्ते भूपाल श्लाघ्येयं गृहिणी तव ॥
ঋষিয়ে ক’লে—এতিয়াই তুমিয়েই তাক ‘প্ৰিয়া’ বুলি কৈছিলা, এই শ্ৰেষ্ঠ তেজস্বিনী নাৰীক। হে ভূ-পাল, তুমি কিয় তাক পাহৰি গ’লা? তোমাৰ এই পত্নী স্তুতিযোগ্য।
Verse 48
राजोवाच सत्यमुक्तं मया किन्तु भावो दुष्टो न मे मुने । नात्र कोपं भवान् कर्तुमर्हत्यस्मासु याचितः ॥
ৰাজাই ক’লে—মই যি কৈছোঁ সেয়া সত্য; তথাপি, হে মুনিবৰ, মোৰ অভিপ্ৰায় পাপময় নহয়। এই বিষয়ত আমাৰ ওপৰত ক্ৰোধ নকৰিব—মই প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।
Verse 49
ऋषिरुवाच तत्त्वं ब्रवीषि भूपाल ! न भावस्तव दूषितः । व्याजहार भवान् एतद् वह्निना नृप चोदितः ॥
ঋষিয়ে ক’লে—হে ভূমিপাল, তুমি সত্যই কৈছা; তোমাৰ অভিপ্ৰায় নিৰ্মল। হে ৰাজন, অগ্নিৰ প্ৰেৰণা পাই তুমি এই কথা কৈছা।
Verse 50
मया पृष्टो हुतवहः कोऽस्या भर्तेति पार्थिव । भविता तेन चाप्युक्तो भवान् एव अद्य वै वरः ॥
হে ৰাজন, মই হুতবাহ (অগ্নি)ক সুধিছিলোঁ—‘তাইৰ স্বামী কোন হ’ব?’ তেওঁ উত্তৰ দিলে—‘আজি তুমিয়েই তাইৰ বৰ।’
Verse 51
तद्गृह्यतां मया दत्ता तुभ्यं कन्या नराधिप । प्रियेत्यामन्त्रिता चेयं विचारं कुरुषे कथम् ॥
সেয়ে তাক গ্ৰহণ কৰা; হে ৰাজন, মই এই কন্যাক তোমাক দান কৰিলোঁ। আৰু তাক ‘প্ৰিয়ে’ বুলি সম্বোধন কৰা হৈছে (সেও সম্মতি দিছে)। তেন্তে তুমি এতিয়াও কিয় দ্বিধা কৰি ভাবি আছা?
Verse 52
मार्कण्डेय उवाच ततोऽसावभवन् मौनी तेनोक्तः पृथिवीपतिः । ऋषिस्तथोद्यता कर्तुं तस्या वैवाहिकं विधिम् ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তেতিয়া ৰজা, এনেদৰে কোৱা হোৱাত, নীৰৱ হৈ পৰিল। আৰু ঋষিয়ে তাইৰ বিবাহ-সংস্কাৰ সম্পাদন কৰিবলৈ উদ্যোগ ল’লে।
Verse 53
तमुद्यतं सा पितरं विवाहाय महामुने । उवाच कन्या यत्किञ्चित् प्रश्रयावनतानना ॥
হে মহামুনি, পিতাক বিবাহৰ বাবে সাজু দেখি সেই কন্যাই লাজতে মুখ নত কৰি, বিনয়ে কিছুমান কথা ক’লে।
Verse 54
यदि मे प्रीतिमांस्तात प्रसीदं कर्तुमर्हसि । रेवत्यृक्षे विवाहं मे तत्करोतु प्रसादितः ॥
পিতৃ, যদি তুমি মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন আৰু অনুগ্ৰহ কৰিব খোজা, তেন্তে কৃপা কৰি ৰেৱতী নক্ষত্ৰতে মোৰ বিবাহ সম্পন্ন কৰোৱা।
Verse 55
ऋषिरुवाच रेवत्यृक्षं न वै भद्रे चन्द्रयोगि व्यवस्थितम् । अन्यानि सन्ति ऋक्षाणि सुभ्रु वैवाहिकानि ते ॥
ঋষিয়ে ক’লে—হে সুমুখী, এই কৰ্মৰ চন্দ্ৰযোগৰ বাবে ৰেৱতী যথাযথভাৱে স্থিত নহয়। হে সুভ্ৰূ, বিবাহৰ বাবে আন নক্ষত্ৰসমূহ উপযুক্ত।
Verse 56
कन्योवाच तात तेन विना कालो विफलः प्रतिभाति मे । विवाहो विफले काले मद्विधायाः कथं भवेत् ॥
কন্যাই ক’লে—পিতৃ, ৰেৱতী নথাকিলে সময় মোৰ বাবে নিষ্ফল যেন লাগে। নিষ্ফল সময়ত মোৰ দৰে জনীৰ বিবাহ কেনেকৈ হ’ব?
Verse 57
ऋषिरुवाच ऋतवागिति विख्यातस्तपस्वी रेवतीं प्रति । चकार कोपं क्रुद्धेन तेनर्क्षं विनिपातितम् ॥
ঋষিয়ে ক’লে—ঋতবাক্ নামৰ এজন তপস্বী ৰেৱতীৰ প্ৰতি ক্ৰুদ্ধ হৈছিল; ক্ৰোধবশে সি সেই নক্ষত্ৰক পতিত কৰিলে।
Verse 58
मया चास्मै प्रतिज्ञाता भार्येति मदिरेक्षणा । न चेच्छसि विवाहं त्वं सङ्कटं नः समागतम् ॥
আৰু মই এই কৃষ্ণলোচনা কন্যাক তেওঁৰ পত্নী হিচাপে তেওঁক দিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিলোঁ। তুমি যদি বিবাহ নচোৱা, তেন্তে আমাৰ ওপৰত মহা সংকট আহি পৰিছে।
Verse 59
कन्योवाच ऋतवाक् स मुनिस्तात किमेवं तप्तवांस्तपः । न त्वया मम तातेन ब्रह्मबन्धोः सुतास्मि किम् ॥
কন্যাই ক’লে—পিতৃ, ঋতবাক্ মুনিয়ে কিয় এনে ঘোৰ তপস্যা কৰিছে? মোৰ পিতাই কি তেওঁক কোৱা নাছিল যে মই ‘ব্ৰহ্মবন্ধু’ (কেৱল জন্মসূত্ৰে ব্ৰাহ্মণ)ৰ কন্যা?
Verse 60
ऋषिरुवाच ब्रह्मबन्धोः सुता न त्वं बाले नैव तपस्विनः । सुता त्वं मम यो देवान् कर्तुमन्यान् समुत्सहे ॥
মুনিয়ে ক’লে—বৎসে, তুমি কেৱল ‘ব্ৰহ্মবন্ধু’ৰ কন্যা নহয়, তপস্যাহীন লোকৰ কন্যাও নহয়। তুমি মোৰ কন্যা; কিয়নো মই মোৰ শক্তিৰে আন দেৱতাকো সৃষ্টি কৰিবলৈ সক্ষম।
Verse 61
कन्योवाच तपस्वी यदि मे तातस् तत् किमृक्षमिदं दिवि । समारोप्य विवाहो मे तदृक्षे क्रियते न तु ॥
কন্যাই ক’লে—পিতৃ, যদি তেওঁ সঁচাকৈ তপস্বী হয়, তেন্তে আকাশত দেখা এই নক্ষত্ৰ (ঋক্ষ) কি? ইয়াক ওপৰলৈ তুলি (স্থান সলনি কৰি), যাতে মোৰ বিবাহ সেই নক্ষত্ৰৰ অধীনত সম্পন্ন হয়।
Verse 62
ऋषिरुवाच एवं भवतु भद्रन्ते भद्रे प्रीतिमती भव । आरोपयामीन्दुमार्गे रेवत्यृक्षं कृते तव ॥
মুনিয়ে ক’লে—তথাস্তु, শুভে। হে আৰ্যে, আনন্দিত হও। তোমাৰ বাবে মই ৰেৱতী নক্ষত্ৰক চন্দ্ৰপথত ওপৰলৈ তুলি স্থাপন কৰিম।
Verse 63
मार्कण्डेय उवाच ततस्तपः प्रभावेण रेवत्यृक्षं महामुनिः । यथापूर्वं तथा चक्रे सोमयोगी द्विजोत्तम ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—তাৰ পাছত সেই মহৰ্ষিয়ে তপোবলে—দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ আৰু সোমযোগৰ সাধক—অভিপ্ৰেত মতে ৰেৱতী নক্ষত্ৰক যথাযথভাৱে ব্যৱস্থাপিত কৰিলে।
Verse 64
विवाहञ्चैव दुहितुर्विधिवद् मन्त्रयोगिनम् । निष्पाद्य प्रीतिमान् भूयो जामातारमथाब्रवीत् ॥
মন্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ সেই পুৰুষৰ সৈতে কন্যাৰ বিবাহ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰি, সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ পুনৰ জামাতাক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 65
औद्वाहिकान्ते भूपाल कथ्यतां किं ददाम्यहम् । दुर्लभ्यमपि दास्यामि ममाप्रतिहतं तपः ॥
বিবাহকর্ম সমাপ্ত হোৱাত মুনি ক’লে— “হে ৰাজন, কোৱা—মই তোমাক কি দিম? দুৰ্লভ হলেও দিম, কিয়নো মোৰ তপস্যা অপ্রতিহত।”
Verse 66
राजोवाच मनोः स्वायम्भुवस्याहमुत्पन्नः सन्ततौ मुने । मन्वन्तराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाद् वृणोम्यहम् ॥
ৰাজাই ক’লে— “ভগৱন, মই স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ বংশত জন্ম লৈছোঁ। আপোনাৰ প্ৰসাদে মই এনে পুত্ৰ বিচাৰোঁ, যি এক মন্বন্তৰৰ অধিপতি হ’ব।”
Verse 67
ऋषिरुवाच भविष्यत्येष ते कामो मनुस्त्वत्तनयो महीम् । सकलां भोक्ष्यते भूप धर्मविच्च भविष्यति ॥
মুনি ক’লে— “তোমাৰ এই ইচ্ছা সিদ্ধ হ’ব। তোমাৰ পুত্ৰ মনু হ’ব; হে ৰাজন, সি সমগ্ৰ পৃথিৱী শাসন কৰিব আৰু ধৰ্মজ্ঞ হ’ব।”
Verse 68
मार्कण्डेय उवाच तामादाय ततो भूपः स्वमेव नगरं ययौ । तस्मादजायत सुतो रेवत्याः रैवतो मनुः ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে— তাৰপিছত ৰজাই তাইক লৈ নিজৰ নগৰলৈ উভতি গ’ল। তাইৰ (ৰেৱতীৰ) পৰা এজন পুত্ৰ জন্মিল— ৰৈৱত মনু।
Verse 69
समेतः सकलैर्धर्मैर्मानवैः पराजितः । विज्ञाताखिलशास्त्रार्थो वेदविद्यार्थशास्त्रवित् ॥
তেওঁ সকলো ধৰ্মেৰে সম্পন্ন আছিল আৰু মানুহৰ মাজত অজেয় বুলি গণ্য হৈছিল। তেওঁ সকলো শাস্ত্ৰৰ অৰ্থ-তত্ত্ব বুজিছিল; বেদ, বিদ্যা আৰু গ্ৰন্থৰ তাত্পৰ্যৰ জ্ঞানী আছিল।
Verse 70
तस्य मन्वन्तरे देवान् मुनिदेवेन्द्रपार्थिवान् । कथ्यमानान् मया ब्रह्मन् निबोध सुसमाहितः ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! সেই মন্বন্তৰত মই দেৱগণ, ঋষিগণ, ইন্দ্ৰ আৰু ৰজাসকল (পাৰ্থিৱসকল)ৰ বৰ্ণনা কৰোঁ; তুমি সম্পূৰ্ণ মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 71
सुमेधसस्तत्र देवास्तथा भूपतयो द्विज । वैकुण्ठश्चामिताभश्च चतुर्दश चतुर्दश ॥
হে দ্বিজোত্তম! তাত দেৱগণ ‘সুমেধস’ নামে পৰিচিত আছিল, আৰু ৰজাসকলো তেনেকুৱাই; তেওঁলোকৰ মাজত বৈকুণ্ঠ আৰু অমিতাভ—এই দুয়ো শ্ৰেণী চৌদ আৰু চৌদ সংখ্যাত কীৰ্তিত।
Verse 72
तेषां देवगणानान्तु चतुर्णामपि चेश्चरः । नाम्ना विभुरभूदिन्द्रः शतयज्ञोपलक्षकः ॥
সেই চাৰিটা দেৱগণৰ অধিপতি আছিল ‘বিভু’ নামৰ ইন্দ্ৰ; শত যজ্ঞ সম্পাদনৰ দ্বাৰা তেওঁ বিশেষভাৱে কীৰ্তিত।
Verse 73
हिरण्यलोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथापरः । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः ॥
হিৰণ্যলোমা, বেদশ্ৰী আৰু ঊৰ্ধ্ববাহু; বেদবাহু, সুধামা আৰু মহর্ষি পৰ্জন্য—এইসকলৰ নামো তেওঁলোকৰ মাজত উল্লেখিত।
Verse 74
वसिष्ठश्च महाभागो वेदवेदान्तपारगः । एते सप्तर्षयश्चासन् रैवतस्यान्तरे मनोः ॥
আৰু বেদ-বেদান্তত পাৰদৰ্শী মহাভাগ্যবান বশিষ্ঠ—ৰৈৱত মনুৰ মন্বন্তৰত এঁৱেই সপ্তঋষি আছিল।
Verse 75
बलबन्धुर्महावीर्यः सुयष्टव्यस्तथापरः । सत्यकाद्यास्तथैवासन् रैवतस्य मनोः सुताः ॥
বলবন্ধু, মহাবীৰ্য আৰু সুয়ষ্টব্য; লগতে সত্যক আদি—এঁৱেই ৰৈৱত মনুৰ পুত্ৰসকল আছিল।
Verse 76
रैवतान्तास्तु मनवः कथिता ये मया तव । स्वायम्भुवाश्रया ह्येते स्वारोचिषमृते मनुम् ॥
এইদৰে ৰৈৱত পৰ্যন্ত মনুসকলৰ বৰ্ণনা মই তোমাক ক’লোঁ। তেওঁলোক সকলোৱে স্বায়ম্ভুৱৰ সৈতে সম্পৰ্কযুক্ত—স্বাৰোচিষ মনু ব্যতীত।
Verse 77
य एषां शृणुयान्नित्यं पठेदाख्यानमुत्तमम् । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लोकं प्राप्नोत्यभीप्सितम् ॥
যি ব্যক্তি নিয়মিত এই উত্তম আখ্যান শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ইষ্টলোক লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter interrogates the ethics of progeny by contrasting childlessness with the calamity of a wicked son (kuputra). Ṛtavāk argues that filial adharma produces continual parental suffering and even endangers ancestral well-being, making moral character—not mere lineage—the decisive criterion of ‘beneficial’ birth.
It introduces and legitimizes the fifth Manu, Raivata, by narrating the circumstances leading to his birth (Revatī’s origin, marriage to Durgama, and their son Raivata Manu). It then supplies the customary Manvantara apparatus—named deities, Indra (Vibhu), Saptarṣis, and royal sons—serving as a formal handoff into Raivata’s Manvantara chronology.
The chapter names the deities (including Vaikuṇṭha and Amitābha groups), identifies Indra as Vibhu (associated with many sacrifices), lists Saptarṣis such as Vasiṣṭha along with Hiraṇyalomā, Vedaśrī, Ūrdhvabāhu, Vedabāhu, Sudhāmā, and Parjanya, and notes Raivata Manu’s sons (e.g., Balabandhu, Suyaṣṭavya, and Satyakādyāḥ), establishing Raivata’s Manvantara genealogy.