Adhyaya 39: Yoga Discipline: Posture, Breath Control, Sense Withdrawal, and Signs of Attainment

Verse 27

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे प्रश्नाध्यायो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः । युञ्जतश्च सदा योगं यादृग्विहितमासनम् ॥

এইদৰে শ্ৰীমাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণত পিতা–পুত্ৰ সংলাপত ‘প্ৰশ্নাধ্যায়’ নামৰ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া—যি নিৰন্তৰ যোগাভ্যাসত ৰত, তেওঁ কোন বিধিসংগত আসন গ্ৰহণ কৰিব?

Verse 28

पद्ममर्धासनञ्चापि तथा स्वस्तिकमासनम् । आस्थाय योगं युञ्जीत कृत्वा च प्रणवं हृदि ॥

পদ্মাসন বা অৰ্ধাসন, তদ্ৰূপ স্বস্তিকাসন গ্ৰহণ কৰি, হৃদয়ত প্ৰণৱ (ॐ) স্থাপন কৰি যোগাভ্যাস কৰা উচিত।

Verse 29

समः समासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ । संवृतास्यस्तथैवोरू सम्यग्विष्टभ्य चाग्रतः ॥

আসনত সম আৰু স্থিৰ হৈ উভয় পা ভিতৰলৈ টানি আনিব; মুখ বন্ধ ৰাখিব, উৰুদ্বয় সঠিকভাৱে বিন্যাস কৰিব, আশ্ৰয় লৈ আগত সঠিক সৰলতাত স্থাপন কৰিব।

Verse 30

पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणावस्पृशन् प्रयतः स्थितः । किञ्चिदुन्नामितशिरा दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् ॥

সমাহিত আৰু সতৰ্ক হৈ বহিব; গোৰালি গুহ্য আৰু অণ্ডকোষ স্পৰ্শ নকৰিব; মূৰ অলপ ওপৰলৈ ৰাখিব আৰু দাঁতে দাঁত চেপি নধৰিব।

Verse 31

सम्पश्यन् नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा ॥

নিজ নাসাৰ অগ্ৰভাগত দৃষ্টি ৰাখিব, দিশসমূহলৈ নাচাব; ৰজোগুণে তমোগুণৰ বৃত্তি দমন কৰিব, আৰু তদ্ৰূপ সত্ত্বগুণে ৰজোগুণৰ বৃত্তিও দমন কৰিব।

Verse 32

सञ्चाद्य निर्मले सत्त्वे स्थितो युञ्जीत योगवित् । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीन् मन एव च ॥

নিম্ন প্ৰবৃত্তিসমূহ দমন কৰি আৰু শুদ্ধ সত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ যোগজ্ঞ ব্যক্তি যোগত নিয়োজিত হওক। ইন্দ্ৰিয়সমূহক বিষয়ৰ পৰা নিবৃত্ত কৰি, প্ৰাণ আদি বায়ু আৰু মনকো সংযম কৰক।

Verse 33

निगृह्य समवायेन प्रत्याहारमुपक्रमेत् । यस्तु प्रत्याहरेत्कामान् सर्वाङ्गानीव कच्छपः ॥

এইদৰে সিহঁতক একত্ৰভাৱে সংযত কৰি প্ৰত্যাহাৰ আৰম্ভ কৰা উচিত। কচ্ছপে যেনেকৈ নিজৰ সকলো অংগ ভিতৰলৈ গুটাই লয়, তেনেকৈ যি কামনা-বাসনাক প্রত্যাহৃত কৰে, সেয়াই সম্যক প্ৰত্যাহাৰ সাধন কৰে।

Verse 34

सदात्मरतिरैकस्थः वश्यत्यात्मानमात्मनि । स बाह्याभ्यन्तरं शौचं निष्पाद्याकण्ठनाभितः ॥

সদায় আত্মাত আনন্দিত হৈ একাগ্ৰতাত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ সি আত্মাক আত্মাতেই সংযত কৰে। তাৰপিছত সি নাভিৰ পৰা কণ্ঠ পৰ্যন্ত বাহ্য আৰু অন্তঃশৌচ—উভয় শুদ্ধি সম্পন্ন কৰে।

Verse 35

पूरयित्वा बुधो देहं प्रत्याहारमुपक्रमेत् । प्राणायामा दश द्वौ च धारणा साभिधीयते ॥

দেহক (প্ৰাণে) পূৰ্ণ কৰি জ্ঞানী ব্যক্তি প্ৰত্যাহাৰ আৰম্ভ কৰক। ইয়াত বাৰটা প্ৰাণায়ামক ‘ধাৰণা’ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 36

द्वे धारणॆ स्मृते योगे योगिभिस्तत्त्वदृष्टिभिः । तथा वै योगयुक्तस्य योगिनो नियतात्मनः ॥

যোগত তত্ত্বদৰ্শী যোগীসকলে ধাৰণাক দুটা প্ৰকাৰ বুলি স্মৰণ কৰিছে। তেনেদৰে যোগযুক্ত আৰু সংযতাত্মা যোগীৰ বাবে… (বাক্যটো পৰৱৰ্তী শ্লোকত অব্যাহত)।

Verse 37

सर्वे दोषाः प्रणश्यन्ति स्वस्थश्चैवोपजायते । वीक्षते च परं ब्रह्म प्राकृतांश्च गुणान् पृथक् ॥

সকলো দোষ নাশ হয় আৰু সাধক আৰোগ্যত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তেওঁ পৰম ব্ৰহ্মৰ দর্শন লাভ কৰে আৰু প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ আত্মাৰ পৰা পৃথক বুলি স্পষ্টভাৱে বিবেচনা কৰে।

Verse 38

व्योमादिपरमाणूंश्च तथात्मानमकल्मषम् । इत्थं योगी यताहारः प्राणायामपरायणः ॥

এইদৰে মিতাহাৰী আৰু প্ৰাণায়াম-পরায়ণ যোগীয়ে আকাশৰ পৰমাণুসমূহ আৰু অন্যান্য ভূত-তত্ত্বসমূহো ধ্যান কৰে; তদ্ৰূপ নির্মল আত্মাকো চিন্তা কৰে।

Verse 39

जितां जितां शनैर्भूमिमारोहेत यथा गृहम् । दोषान् व्याधींस्तथा मोहमाक्रान्ता भूरनिर्जिता ॥

যেনে ঘৰত উঠিবলৈ চিৰি ধৰি ধাপে ধাপে উঠা হয়, তেনেকৈ প্ৰতিটো স্তৰ জয় কৰি তবেই আগলৈ উঠা উচিত। কিন্তু অজিত স্তৰ দোষ, ব্যাধি আৰু মোহে আচ্ছন্ন হয়।

Verse 40

विवर्धयति नारोहेत्तस्माद् भूमिमनिर्जिताम् । प्राणानामुपसंरोधात् प्राणायाम इति स्मृतः ॥

ই ই সেই কষ্টসমূহ বৃদ্ধি কৰে; সেয়ে অজিত স্তৰত উঠা উচিত নহয়। যিহেতু ই প্ৰাণৰ নিয়ন্ত্ৰণ, সেয়ে একে প্ৰাণায়াম বুলি স্মৰণ কৰা হয়।

Verse 41

धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनो यथा । शब्दादिभ्यः प्रवृत्तानि यदक्षाणि यतात्मभिः ॥

ইয়াক ধাৰণা বুলি কোৱা হয়—অর্থাৎ চিত্ত কেনেকৈ স্থিৰ কৰি ধৰা হয়। শব্দ আদি বিষয়লৈ দৌৰা ইন্দ্ৰিয়সমূহক আত্মসংযমীয়ে সংযত কৰিব লাগে।

Verse 42

प्रत्याह्रियन्ते योगेन प्रत्याहारस्ततः स्मृतः । उपायश्चात्र कथितो योगिभिः परमर्षिभिः ॥

যোগৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰাণ অন্তৰ্মুখে পুনৰ টানি লোৱা হয়; সেয়ে ইয়াক ‘প্ৰত্যাহাৰ’ বুলি জনা যায়। ইয়াত যোগী—পৰম ঋষিসকলে—ইয়াৰ বিধি উপদেশ কৰিছে।

Verse 43

येन व्याध्यादयो दोषा न जायन्ते हि योगिनः । यथा तोयार्थिनस्तोयं यन्त्रनालादिभिः शनैः ॥

এই উপায়ে যোগীৰ দেহত ৰোগ আদি দোষ জন্মে নোৱাৰে; যেনেকৈ পানী বিচৰা মানুহে যন্ত্ৰ, নলী আদি উপকৰণে ধীৰে ধীৰে পানী টানি আনে।

Verse 44

आपिबेयुस्तथा वायुं पिबेद्योगी जितश्रमः । प्राङ्नाभ्यां हृदये चात्र तृतीये च तथोरसि ॥

এইদৰে যোগীয়ে ক্লান্তি জয় কৰি প্ৰাণক ‘পান’ কৰিব লাগে। তাক অগ্ৰ-নাভি-দেশত, হৃদয়ত, ইয়াত তৃতীয় স্থানত, আৰু বক্ষস্থলতো স্থিৰ কৰিব লাগে।

Verse 45

कण्ठे मुखे नासिकाग्रे नेत्रभ्रूमध्यमूर्धसु । किञ्च तस्मात्परस्मिंश्च धारणाऽऽ परमा स्मृता ॥

ধাৰণা কণ্ঠত, মুখত, নাসিকাগ্ৰত, নয়নত, ভ্ৰূমধ্যত, আৰু শিৰোমূর্ধ্নিত হয়; আৰু তাৰো ওপৰে, অতীত (পৰাত্পৰ) স্থানত ধাৰণাই পৰম বুলি স্মৃত।

Verse 46

दशैताः धारणाः प्राप्य प्राप्रोत्यक्शरसाम्यताम् । नाध्मातः क्षुधितः श्रान्तो न च व्याकुलचेतनः ॥

এই দহ ধাৰণা লাভ কৰিলে সাধক অক্ষৰ (অবিনাশী) তত্ত্বৰ সৈতে সমতা পায়। সি ন স্ফীত হয়, ন ক্ষুধিত, ন শ্ৰান্ত; আৰু মনো ব্যাকুল নহয়।

Verse 47

युञ्जीत योगं राजेन्द्र ! योगी सिद्ध्यर्थमादृतः । नातिशीते न चोष्णे वै न द्वन्द्वे नानिलात्मके ॥

হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ! সিদ্ধিলাভত মনোনিবেশ কৰা যোগীয়ে যোগাভ্যাসত যত্নবান হওক—অতিশীতত নহয়, অতিউষ্ণত নহয়, দ্বন্দ্বে ব্যাকুল পৰিস্থিতিত নহয়, আৰু দেহ বা পৰিবেশত বাত (বায়ু) প্ৰবল হলে নহয়।

Verse 48

कालेष्वेतेषु युञ्जीत न योगं ध्यानतत्परः । सशब्दाग्निजालभ्यासे जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ॥

ধ্যাননিষ্ঠ সাধকে এনে সময়/স্থানত যোগাভ্যাস নকৰিব—য’ত কোলাহল থাকে, অগ্নি আৰু জ্বলি থকা শিখাৰ ওচৰত, জীৰ্ণ গোশালা/ঘেৰাত, অথবা চাৰিমুখীয়া চৌমুহনীত।

Verse 49

शुष्कपर्णचये नद्यां श्मशाने ससरीसृपे । सभये कूपतीरे वा चैत्यवल्मीकसञ्चये ॥

তদ্ৰূপ শুকান পাতৰ স্তূপত, নদীত বা নদীৰ পাৰত, শ্মশানত, সৰ্পাদি প্ৰাণী থকা ঠাইত, ভয়ংকৰ ঠাইত, কূপৰ ধাৰত, আৰু চৈত্য (দেৱস্থান) আৰু বাল্মীক/বাঁবি-সমূহৰ মাজতো যোগাভ্যাস নকৰিব।

Verse 50

देशेष्वेतेषु तत्त्वज्ञो योगाभ्यासं विवर्जयेत् । सत्त्वस्यानुपपत्तौ च देशकालं विवर्जयेत् ॥

এনেবোৰ স্থানত তত্ত্ববিদে যোগাভ্যাস বর্জন কৰিব; আৰু যেতিয়া সত্ত্ব (স্বচ্ছতা আৰু সমতা) লাভ নহয়, তেতিয়া সেই স্থান আৰু সেই সময় ত্যাগ কৰিব।

Verse 51

नासतो दर्शनं योगे तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । देशानेताननादृत्य मूढत्वाद्यो युनक्ति वै ॥

যোগত অনুচিতৰ পৰা সম্যক দৰ্শন/সাক্ষাৎকাৰ জন্ম নলয়; সেয়ে তাক বর্জন কৰা উচিত। যি মূঢ়তাবশত এই স্থানসমূহ অৱজ্ঞা কৰি যোগ কৰে, সি বিপথে যায়।

Verse 52

विघ्राय तस्य वै दोषा जायन्ते तन्निबोध मे । बाधिर्यं जडता लोपः स्मृतेर्मूकत्वमन्धता ॥

এনেকুৱা বিক্ষোভ/বিকৃতিৰ পৰা দোষ নিশ্চয় জন্মে—মোৰ পৰা বুজা: বধিৰতা, মন্দতা, স্মৃতিনাশ, মূকতা আৰু অন্ধত্ব।

Verse 53

ज्वरश्च जायते सद्यस्तत्तदज्ञानयोगिनः । प्रमादाद्योगिनो दोषा यद्येते स्युश्चिकित्सितम् ॥

সেই অজ্ঞ যোগাভ্যাসীত সোনকালে জ্বৰো উঠে। অসাৱধানতাৰ পৰা জন্মা যোগীৰ এই দোষসমূহ যদি দেখা দিয়ে, তেন্তে সিহঁতৰ চিকিৎসা কৰিব লাগে।

Verse 54

तेषां नाशाय कर्तव्यं योगिनां तन्निबोध मे । स्निग्धां यवागूमत्युष्णां भुक्त्वा तत्रैव धारयेत् ॥

সেই দোষ নাশ কৰিবলৈ যোগীসকলে কি কৰিব—মোৰ পৰা জানো: অতি উষ্ণ আৰু স্নিগ্ধ যৱাগূ (জাউ) খাই তাক ভিতৰতে ধাৰণ কৰি ৰাখিব লাগে।

Verse 55

वात-गुल्मप्रशान्त्यर्थमुदावर्ते तथोदरे । यवागूं वापि पवनं वायुग्रन्थिं प्रतिक्षिपेत् ॥

বাতব্যাধিৰ শমন আৰু গুল্মৰ বাবে, তদুপৰি উদাৱর্ত আৰু উদৰৰোগত যৱাগূ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে; ই পৱনক শান্ত কৰে আৰু বায়ুৰ ‘গ্ৰন্থি’ (গাঁঠ) খোলে।

Verse 56

तद्वत्कम्पे महाशैलं स्थिरं मनसि धारयेत् । विघाते वचसो वाचं बाधिर्ये श्रवणेन्द्रियम् ॥

তদ্ৰূপ কঁপনিত মনত এক মহাপৰ্বতক স্থিৰভাৱে ধাৰণ কৰিব লাগে। বাক্‌বাধাত বাক্‌শক্তিক স্থিৰ/পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে; বধিৰতাত শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয়ক (সবল) কৰিব লাগে।

Verse 57

यथैवाम्रफलं ध्यायेत् तृष्णार्तो रसनेंद्रिये । यस्मिन् यस्मिन् रुजा देहे तस्मिंस्तदुपकारिणी ॥

যেনেকৈ তৃষ্ণাতুৰ মানুহে ৰসেন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা আমৰ ফলকেই চিন্তা কৰে, তেনেকৈ দেহত য’ত য’ত বেদনা হয়, ত’ত ত’ত সেই স্থানৰ বাবে হিতকৰ বিশেষ উপায় ধ্যানত ধাৰণ কৰিব লাগে।

Verse 58

धारयेद्धारणामुष्णे शीतां शीते च दाहिनीम् । कीलं शिरसि संस्थाप्य काष्ठं काष्ठेन ताडयेत् ॥

গৰমত শীতল ধাৰণা ৰাখিব লাগে, আৰু শীতত দাহকাৰী (তাপজনক) ধাৰণা। ই যেন মূৰৰ ওপৰত কীল থৈ কাঠে কাঠ আঘাত কৰি তাক স্থাপন/উৎখাত কৰা।

Verse 59

लुप्तस्मृतेः स्मृतिः सद्यो योगिनस्तेन जायते । द्यावापृथिव्यौ वाय्वग्री व्यापिनावपि धारयेत् ॥

যাৰ স্মৃতি নষ্ট হৈছে, তাৰ স্মৃতি সেই সাধনাৰ দ্বাৰা তৎক্ষণাৎ উদয় হয়। লগতে ‘দ্যাৱা-পৃথিৱী’ আৰু ‘বায়্বগ্ৰি’কো সৰ্বব্যাপী তত্ত্বৰূপে ধাৰণাত ধাৰণ কৰিব পাৰি।

Verse 60

अमानुषात् सत्त्वजाद्वा बाधास्त्वेताश्चिकित्सिताः । अमानुषं सत्त्वमन्तर्योगिनं प्रविशेद्यदि ॥

এই উপদ্ৰৱসমূহ অমানুষ-কাৰণৰ পৰা হওক বা প্ৰাণিজ-কাৰণৰ পৰা—চিকিৎসা কৰিবলগীয়া। যদি কোনো অমানুষ সত্তা যোগীৰ দেহৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰে, তেন্তে—

Verse 61

वाय्वग्रीधारणेनैनं देहसंस्थं विनिर्दहेत् । एवं सर्वात्मना रक्षा कार्या योगविदा नृप ॥

‘বায়্বগ্ৰি’ ধাৰণাৰ দ্বাৰা তাক—দেহত অৱস্থিত থাকিলেও—দগ্ধ কৰি বাহিৰ কৰি দিব লাগে। এইদৰে, হে ৰাজন, যোগবিদে সম্পূৰ্ণ পৰিৰক্ষা সম্পাদন কৰিব লাগে।

Verse 62

धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः । प्रवृत्तिलक्षणाख्यानाद्योगिनो विस्मयात्तथा । विज्ञानं विलयं याति तस्माद्गोप्याः प्रवृत्तयः ॥

দেহেই ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ সাধন। সাধনাৰ লক্ষণ প্ৰকাশ কৰিলে লোকৰ বিস্ময় আৰু দৃষ্টিৰ বাবে যোগীৰ জ্ঞান ক্ষয় হয়। সেয়ে সাধনা গোপনে ৰাখিব লাগে।

Verse 63

आलोल्यमारोग्यमनिष्ठुरत्वं गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पम् । कान्तिः प्रसादः स्वरसोम्यतां च योगप्रवृत्तेः प्रथमं हि चिह्नम् ॥

লঘুতা, স্বাস্থ্য, ৰূঢ়তাৰ অভাৱ, দেহত সুখদ সুগন্ধ, মূত্ৰ‑মল কম হোৱা, তেজ, প্ৰসন্নতা/স্বচ্ছতা আৰু কণ্ঠস্বৰৰ মৃদুতা—এইবোৰেই যোগাৰম্ভৰ প্ৰথম লক্ষণ।

Verse 64

अनुरागी जनो याति परोक्षे गुणकीर्तनम् । न बभ्यति च सत्त्वानि सिद्धेर्लक्षणमुत्तमम् ॥

মানুহ স্নেহশীল হয় আৰু অনুপস্থিতিতো গুণৰ প্ৰশংসা কৰে। লগতে জীৱসমূহে তেওঁক ভয় নকৰে। ই সিদ্ধিলাভৰ উৎকৃষ্ট লক্ষণ।

Verse 65

शीतोष्णादिभिरत्युग्रैर्यस्य बाधा न विद्यते । न भीतिमेति चान्येभ्यस्तस्य सिद्धिरुपस्थिताः ॥

যি অতি তীব্ৰ শীত, উষ্ণতা আদি দ্বাৰাও বাধিত নহয় আৰু আনৰ ভয়ত নপৰে—তাৰ সিদ্ধি ওচৰ চাপিছে।