Adhyaya 43: Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगधर्मे ओङ्कारध्यायो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । अरिष्टानि महाराज ! शृणु वक्ष्यामि तानि ते । येषामालोकनान्मृत्युं निजं जानाति योगवित् ॥

এইদৰে শ্ৰীমাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণৰ যোগধৰ্ম-প্ৰকৰণত ‘ওঁকাৰ-ধ্যান’ নামৰ বিয়াল্লিশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া তেতাল্লিশতম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। দত্তাত্ৰেয় ক’লে—হে মহাৰাজ, শুনা; যি নিদৰ্শন দেখি যোগবিদে নিজৰ আসন্ন মৃত্যু বুজে, সেই নিমিত্তসমূহ মই ক’ম।

Verse 2

देवमार्गं ध्रुवं शुक्रं सोमच्छायामरुन्धतीम् । यो न पश्येन्न जीवेत स नरः संवत्सरात् परम् ॥

যি মানুহে দেৱপথ (আকাশগঙ্গা), ধ্ৰুৱতৰা, শুক্ৰ, চন্দ্ৰমণ্ডলৰ ছায়া/আভা আৰু অৰুন্ধতী দেখা নাপায়, সি এক বছৰৰ অধিক জীয়াই নাথাকে।

Verse 3

अरश्मिबिम्बं सूर्यस्य वह्निं चैवांशुमालिनम् । दृष्ट्वैकादशमासात् तु नरो नोर्धन्तु जीवति ॥

যদি কোনো পুৰুষে সূৰ্যমণ্ডলক কিৰণহীন আৰু অগ্নিক তেজহীন দেখি, তেন্তে সেই দৰ্শন কৰাৰ পিছত সি এগাৰ মাহৰ অধিক নাজীয়ে।

Verse 4

वान्ते मूत्रपुरीषे च यः स्वर्णं रजतं तथा । प्रत्यक्षं कुरुते स्वप्ने जीवेत स दशमासिकम् ॥

যি ব্যক্তি সপোনত বমি, মূত্ৰ বা মলত স্পষ্টকৈ সোণ আৰু ৰূপা দেখে, সি (কেৱল) দহ মাহহে জীয়াই থাকে।

Verse 5

दृष्ट्वा प्रेतपिशाचादीन् गन्धर्वनगराणि च । सुवर्णवर्णान् वृक्षांश्च नव मासान् स जीवति ॥

প্ৰেত, পিশাচ আদি আৰু গন্ধৰ্ব-নগৰ (মায়াময় নগৰ) লগতে সোণালী বৰ্ণৰ গছ দেখা পালে—সি ন মাহ জীয়াই থাকে।

Verse 6

स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते । प्रकृतेश्च निवर्तेत तस्यायुश्चाष्टमासिकम् ॥

কাৰণ নোহোৱাকৈ যদি কোনোবাই হঠাৎ মোটা হৈ পাতল, পাতল হৈ মোটা হয় আৰু নিজৰ স্বাভাৱিক দেহ-প্ৰকৃতি ত্যাগ কৰে, তেন্তে তাৰ আয়ু (কেৱল) আঠ মাহ।

Verse 7

खण्डं यस्य पदं पार्ष्ण्यां पादस्याग्रे च वा भवेत् । पांशुकर्दमयोर्मध्ये सप्त मासान् स जीवति ॥

যাৰ পা—গোৰালিত বা পায়েৰ আগভাগত—ভঙা/দোষযুক্ত হয়, আৰু সি যেন ধূলি আৰু কাদাৰ মাজত থকা দৰে দেখা যায়, সি সাত মাহ জীয়াই থাকে।

Verse 8

गृध्रः कपोतः काकालो वायसो वापि मूर्धनि । क्रव्यादो वा खगो नीलः षण्मासायुः प्रदर्शकः ॥

যদি শকুন, পাৰুৱা, কাক বা ৰেভেনজাতীয় পাখি কাৰোবাৰ মূৰৰ ওপৰত বহে—অথবা নীলা মাংসভোজী পাখি বহে—তেন্তে অৱশিষ্ট আয়ু ছয় মাহ বুলি কোৱা হয়।

Verse 9

हन्यते काकपङ्क्तीभिः पांशुवर्षेण वा नरः । स्वां छायामन्यथा दृष्ट्वा चतुः पञ्च स जीवति ॥

কাকৰ জাক বা ধূলিবৃষ্টিৰ দ্বাৰা মানুহ নাশ হয়। আৰু যদি সি নিজৰ ছাঁক বিকৃত/অস্বাভাৱিক ৰূপত দেখে, তেন্তে সি মাত্ৰ চাৰি বা পাঁচ দিন জীয়াই থাকে।

Verse 10

अनभ्रे विद्युतं दृष्ट्वा दक्षिणां दिशमाश्रिताम् । रात्राविन्द्रधनुश्चापि जीवितं द्वित्रिमासिकम् ॥

মেঘ নথকাৰেও বিজুলী দেখা যায়, বিশেষকৈ দক্ষিণ দিশত; আৰু যদি ৰাতি ইন্দ্ৰধনু দেখা যায়—তেন্তে অৱশিষ্ট আয়ু দুয়ো বা তিন মাহ বুলি কোৱা হয়।

Verse 11

घृते तैले तथादर्शे तोये वा नात्मनस्तनुम् । यः पश्येदशिरस्कां वा मासादूर्ध्वं न जीवति ॥

ঘিউ, তেল, দৰ্পণ বা পানীত নিজৰ দেহ চাই যদি সি মূৰবিহীন দেখা পায়, তেন্তে সি এক মাহৰ অধিক জীয়াই নাথাকে।

Verse 12

यस्य वस्तसमो गन्धो गात्रे शवसमोऽपि वा । तस्यार्धमासिकं ज्ञेयं योगिनो नृप ! जीवितम् ॥

হে ৰাজন, যদি কাৰোবাৰ দেহৰ পৰা বাসি/সেঁতসেঁতে কাপোৰৰ দৰে গন্ধ, বা শৱৰ দৰে দুৰ্গন্ধ ওলায়, তেন্তে যোগীসকলে কয়—অৱশিষ্ট আয়ু আধা মাহ বুলি জানিব লাগে।

Verse 13

यस्य वै स्त्रमात्रस्य हृत्पादमवशुष्यते । पिबतश्च जलं शोषो दशाहं सोऽपि जीवति ॥

যদি অলপ পৰিশ্ৰমতেই কাৰোবাৰ হৃদয়-প্ৰদেশ আৰু ভৰি শুকাই যায়, আৰু পানী খাই থাকিলেও শুষ্কতা থাকে—তেন্তে সি মাত্ৰ দহ দিনহে জীয়াই থাকে।

Verse 14

सम्भिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति । हृष्यते नाऽम्बुसंस्पर्शात् तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥

যদি কাৰোবাৰ বিকৃত বাত মর্মস্থানসমূহ ‘ছেদ’ কৰে, আৰু পানীৰ স্পৰ্শতো আনন্দ নাপায়—তেন্তে বুজিব যে মৃত্যু তাৰ ওচৰলৈ আহিছে।

Verse 15

ऋक्षवानरयानस्थो गायन् यो दक्षिणां दिशम् । स्वप्ने प्रयाति तस्यापि न मृत्युः कालमिच्छति ॥

যদি স্বপ্নত কোনোবাই ভালুক বা বানৰ-যানত উঠি গান গাই গাই দক্ষিণ দিশলৈ যায়—তেন্তে তাৰ ক্ষেত্ৰতো মৃত্যু বিলম্ব নকৰে; সময়মতে আহে।

Verse 16

रक्तकृष्णाम्बरधरा गायन्ती हसती च यम् । दक्षिणाशान्नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति ॥

যদি স্বপ্নত ৰঙা আৰু ক’লা বস্ত্ৰধাৰিণী কোনো নাৰী—গাই আৰু হাঁহি—কাকো দক্ষিণ দিশলৈ লৈ যায়, তেন্তে সিও জীয়াই নাথাকে; মৃত্যু সন্নিকট।

Verse 17

नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानाṃ महाबलम् । एकं संविक्ष्य वल्गन्तं विद्याद्मृत्युमुपस्थितम् ॥

যদি স্বপ্নত কোনোবাই নগ্ন ক্ষপণক (নগ্ন তপস্বী)ক হাঁহি থকা—বলৱান আৰু একাকী—লাফাই লাফাই ঘূৰি ফুৰা দেখে, তেন্তে বুজিব যে মৃত্যু আহি পৰিছে (নিকট)।

Verse 18

आमस्तकतालाद्यस्तु निमग्नं पङ्कसागरे । स्वप्ने पश्यत्यथात्मानं स सद्यो म्रियते नरः ॥

যদি কোনো পুৰুষে সপোনত নিজকে কাদাৰ সাগৰত মূৰৰ শিখালৈকে নিমজ্জিত দেখা পায়, তেন্তে সেই পুৰুষ তৎক্ষণাৎ মৃত্যুবৰণ কৰে।

Verse 19

केशाङ्गारांस्तथा भस्म भुजङ्गान्निर्जलां नदीम् । दृष्ट्वा स्वप्ने दशाहात्तु मृत्युरेकादशे दिने ॥

যদি সপোনত চুলি অঙ্গাৰ, ভস্ম, সাপ হৈ যোৱা দেখা যায়, বা পানী নথকা নদী দেখা যায়—তেন্তে দহ দিনৰ পাছত একাদশ দিনত মৃত্যু আহে।

Verse 20

करालैर्विकटैः कृष्णैः पुरुषैरुद्यतायुधैः । पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं लभेन्नरः ॥

যদি সপোনত কোনো পুৰুষ ভয়ংকৰ, বিকৃত, ক’লা পুৰুষে অস্ত্ৰ উচলাই ধৰি শিলাৰে আঘাত কৰা দেখা পায়, তেন্তে সি তৎক্ষণাৎ মৃত্যুবৰণ কৰে।

Verse 21

सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशन्ती याति संमुखम् । विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति ॥

সূৰ্যোদয়ৰ সময়ত যদি শিৱা (শিয়ালিনী) হুক্কাহুক্কি কৰি কোনো পুৰুষৰ ফালে আহে—বিপৰীত দিশৰ পৰা হওক বা চক্কৰ দি—তেন্তে সি তৎক্ষণাৎ মৃত্যুবৰণ কৰে।

Verse 22

यस्य वै भुक्तमात्रस्य हृदयं बाधते क्षुधा । जायते दन्तघर्षश्च स गतायुर्न संशयम् ॥

খোৱা মাত্ৰেই যদি কোনো পুৰুষৰ বক্ষস্থলত ক্ষুধা জাগে আৰু দাঁত ঘঁহা/কটকট শব্দ উঠে, তেন্তে তাৰ আয়ু নিঃশেষ—সন্দেহ নাই।

Verse 23

दीपगन्धं न यो वेत्ति त्रस्यत्यह्नि तथा निशि । नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति ॥

যি দীপৰ তেল/ধোঁৱাৰ গন্ধ অনুভৱ কৰিব নোৱাৰে, যি দিন-ৰাতি ভীত থাকে, আৰু যি নিজৰ আত্মাক যেন আনৰ চকুত স্থিত বুলিও দেখা নোৱাৰে—সেইজন জীয়াই নাথাকে।

Verse 24

शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा ग्रहगणं तथा । दृष्ट्वा मन्येत संक्षीणमात्मजीवितमात्मवित् ॥

যদি কোনোবাই মধ্যৰাতি ইন্দ্ৰৰ অস্ত্ৰ (ইন্দ্ৰধনু) দেখে, অথবা দিনতে গ্ৰহসমূহৰ গোট দেখে, তেন্তে জ্ঞানীয়ে বুজিব যে তাৰ নিজৰ আয়ু ক্ষয় হৈ আছে।

Verse 25

नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्नमनॊन्नती । नेत्रञ्च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् ॥

যদি মানুহৰ নাক বেঁকা হয়, কাণ ঝুলে বা অসমভাৱে ওপৰলৈ উঠে, আৰু বাঁও চকুৰ পৰা পানী/স্ৰাৱ ওলায়—তেন্তে তাৰ আয়ু বিদায় লৈছে।

Verse 26

आरक्ततामेति मुखं जिह्वा वा श्यामतां यदा । तदा प्राज्ञो विजानीयान्मृत्युमासन्नमात्मनः ॥

যেতিয়া মুখ ৰঙা পৰে, অথবা জিভ শ্যাম/ক’লা হয়, তেতিয়া জ্ঞানীয়ে জানিব যে তাৰ মৃত্যু ওচৰত।

Verse 27

उष्ट्र-रासभयानेन यः स्वप्ने दक्षिणां दिशम् । प्रयाति तञ्च जानीयात् सद्योमृत्युं न संशयः ॥

যি স্বপ্নত উট বা গাধাত উঠি দক্ষিণ দিশালৈ যাত্ৰা কৰে—তাক নিঃসন্দেহে তৎক্ষণাৎ মৃত্যুৰ ভাগী বুলি জানিবা।

Verse 28

पिधाय कर्णौ निर्घोषं न शृणोत्यात्मसम्भवम् । नश्यते चक्षुषोर्ज्योतिर्यस्य सोऽपि न जीवति ॥

যি মানুহে কাণ বন্ধ কৰিলেও নিজৰ ভিতৰৰ পৰা উঠা অন্তৰধ্বনি শুনিব নোৱাৰে, আৰু যাৰ চকুৰ জ্যোতি (শক্তি) নিভি যায়—সেইজন বাচি নাথাকে; তাৰ মৃত্যু সন্নিকট।

Verse 29

पततो यस्य वै गर्ते स्वप्ने द्वारं पिधीयते । न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात्तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

যদি সপোনত কোনো মানুহ গাঁতত পৰি থকা যেন দেখা যায়, দুৱাৰ বন্ধ হৈ যায়, আৰু সি সেই খাদৰ পৰা উঠিব নোৱাৰে—তেন্তে তাৰ জীৱন শেষলৈ আহে।

Verse 30

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ताः पुनः सम्परिवर्तमाना । मुखस्य चोष्मा शुषिरञ्च नाभेः शंसन्ति पुंसामपरं शरीरम् ॥

দৃষ্টি ওপৰলৈ উঠি যোৱা, স্থিৰতা নষ্ট হোৱা; চকু ৰঙা হৈ ঘূৰি ফুৰা; মুখৰ উষ্ণতা সৰি যোৱা, আৰু নাভিত শূন্যতা—এই লক্ষণসমূহে মানুহৰ বাবে ‘অন্য দেহ’ (মৃত্যু আৰু পৰিৱর্তন) ঘোষণা কৰে।

Verse 31

स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यस्तु न च निष्क्रमते पुनः । जलप्रवेशादपि वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

যদি সপোনত কোনোবাই আগুনত প্ৰৱেশ কৰি পুনৰ বাহিৰ নাহে—অথবা তেনেকৈ পানীত প্ৰৱেশ কৰে—তেন্তে সেয়া তাৰ জীৱনৰ অন্তৰ সংকেত।

Verse 32

यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा । स मृत्युम् सप्तरा्त्र्यन्ते नरः प्राप्रोत्यसंशयम् ॥

যি মানুহ পাপী ভূতসকলৰ দ্বাৰা ৰাতি বা দিনত আঘাতপ্ৰাপ্ত/পীড়িত হয়—সেইজন নিঃসন্দেহে সাত ৰাতিৰ অন্তত মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 33

स्ववस्त्रममलं शुक्लं रक्तं पश्यत्यथासितम् । यः पुमान् मृत्युमासन्नं तस्यापि हि विनिर्दिशेत् ॥

যদি কোনো পুৰুষে নিজৰ পৰিষ্কাৰ বগা বস্ত্ৰক ৰঙা বা ক’লা ৰূপে দেখে, তেন্তে বুজিব লাগে যে তাৰো মৃত্যু সন্নিকট।

Verse 34

स्वभाववैपरीत्यन्तु प्रकृतेश्च विपर्ययः । कथयन्ति मनुष्याणां सदासन्नौ यमान्तकौ ॥

স্বভাৱৰ উলটপালট আৰু স্বাভাৱিক অৱস্থাৰ বিকৃতি—ইয়াৰ দ্বাৰা বুজা যায় যে সেই ব্যক্তিৰ ওচৰত যম আৰু মৃত্যু উপস্থিত।

Verse 35

येषां विनीतः सततं येऽस्य पूज्यतमा मताः । तानेव चावजानाति तानेव च विनिन्दति ॥

যিসকলৰ প্ৰতি সি সদায় বিনীত আছিল আৰু যিসকলক সি অতি পূজ্য বুলি মানিছিল—যদি সি তেওঁলোকক অৱজ্ঞা কৰি নিন্দা কৰিবলৈ ধৰে, তেন্তে সেয়া মৃত্যুৰ সন্নিকটতাৰ লক্ষণ।

Verse 36

देवान्नार्चयते वृद्धान् गुरून् विप्रांश्च निन्दति । मातापित्रोर्न सत्कारं जामातॄणां करोति च ॥

সি দেৱতাসকলক পূজা নকৰে; বৃদ্ধ, আচার্য আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক নিন্দা কৰে; মাতা-পিতাক যথোচিত সন্মান নিদিয়ে আৰু জোঁৱাইসকলকো প্ৰাপ্য আদৰ নকৰে—এনেকুৱা আচৰণক ঘোৰ লক্ষণ বুলি বুজিব লাগে।

Verse 37

योगिनां ज्ञानविदुषामन्येषां च महात्मनाम् । प्राप्ते तु काले पुरुषस्तद्विज्ञेयं विचक्षणैः ॥

সময় আহিলে মানুহে যোগী, জ্ঞানী আৰু অন্য মহাত্মাসকলৰ প্ৰতিও অৱজ্ঞা দেখুৱায়; বিবেকীসকলে ইয়াক অন্তৰ লক্ষণ বুলি চিনিব লাগে।

Verse 38

योगिनां सततं यत्नादरिष्टान्यवनीपते । संवत्सरान्ते तज्ज्ञेयं फलदानि दिवानिशम् ॥

হে ভূমিপতি, যোগীসকলে নিৰন্তৰ প্ৰচেষ্টাৰে অৰিষ্ট-লক্ষণ (অপশকুন) পৰ্যবেক্ষণ কৰে। বছৰৰ অন্তত সিহঁতক দিন আৰু ৰাতি দুয়ো সময়তে ফলদায়ক বুলি বুজিব লাগে।

Verse 39

विलोक्या विशदा चैषां फलपङ्क्तिः सुभीषणाः । विज्ञाय कार्यो मनसि स च कालो नरेश्वर ॥

এইবোৰ স্পষ্টকৈ চাই, সিহঁতৰ ফলৰ ক্ৰম—অত্যন্ত ভয়ংকৰ—মনতে স্থিৰ কৰিব লাগে; আৰু হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, সেই কালক চিনিব লাগে।

Verse 40

ज्ञात्वा कालञ्च तं सम्यगभयस्थानमाश्रितः । युञ्जीत योगी कालोऽसौ यथा नास्याफलो भवेत् ॥

সেই কাল সঠিককৈ জানি, অভয়-পদত শৰণ লৈ, যোগীয়ে যোগত প্ৰবৃত্ত হ’ব লাগে—যাতে সেই সময় তাৰ বাবে নিষ্ফল নহয়।

Verse 41

दृष्ट्वारिष्टं तथा योगी त्यक्त्वा मरणजं भयम् । तत्स्वभावं तदालोक्य काले यावत्युपागतम् ॥

এইদৰে অৰিষ্ট দেখি, যোগীয়ে মৃত্যুভয়জনিত ভয় ত্যাগ কৰি, তাৰ স্বভাৱ পৰীক্ষা কৰিব লাগে আৰু সেই কাল কিমান ওচৰলৈ আহিছে সেয়া চাব লাগে।

Verse 42

तस्य भागे तथैवाह्नो योगं युञ्जीत योगवित् । पूर्वाह्ने चापराह्ने च मध्याह्ने चापि तद्दिने ॥

সেই দিনৰ সেই সময়-বিভাগত যোগবিদে যোগাভ্যাস কৰিব লাগে—পূৰ্বাহ্ন হওক, অপৰাহ্ন হওক বা মধ্যাহ্ন, সেই দিনতেই।

Verse 43

यत्र वा रजनीभागे तदरिष्टं निरीक्षितम् । तत्रैव तावद्युञ्जीत यावत् प्राप्तं हि तद्दिनम् ॥

যদি ৰাতিৰ কোনো প্ৰহৰৰ অংশত সেই অদ্ভুত লক্ষণ দেখা যায়, তেন্তে সেই প্ৰহৰতে—যেতিয়ালৈকে সেই দিন নাহে—সাধনা কৰিব লাগে।

Verse 44

ततस्त्यक्त्वा भयं सर्वं जित्वा तं कालमात्मवान् । तत्रैवावसथे स्थित्वा यत्र वा स्थैर्यमात्मनः ॥

তাৰ পাছত সকলো ভয় ত্যাগ কৰি আৰু সেই কালক জয় কৰি, আত্মসংযমী জনে সেই বাসস্থানতেই থাকক—অথবা য’ত আত্মাৰ স্থৈৰ্য থাকে তাত।

Verse 45

युञ्जीत योगं निर्जित्य त्रीन् गुणान् परमात्मनि । तन्मयश्चात्मना भूत्वा चिद्वृत्तिमपि सन्त्यजेत् ॥

পৰমাত্মাত ত্ৰিগুণ জয় কৰি যোগসাধনা কৰিব লাগে। নিজৰ আত্মাক সেই পৰম স্বভাৱৰ সৈতে একাত্ম কৰি, চিত্তবৃত্তিসকলকো ত্যাগ কৰিব লাগে।

Verse 46

ततः परमनिर्वाणमतीन्द्रियमगोचरम् । यद्बुद्धेर्यन्न चाख्यातुं शक्यते तत् समश्नुते ॥

তাৰ পাছত সি পৰম নিৰ্বাণ লাভ কৰে—ইন্দ্ৰিয়াতীত, সকলো বিষয়াতীত, বুদ্ধিৰ অতীত আৰু বাক্যৰ অগোচৰ।

Verse 47

एतत् सर्वं समाख्यातं तवालर्क ! यथार्थवत् । प्राप्स्यसे येन तद्ब्रह्म संक्षेपात्तन्निबोध मे ॥

হে অলৰ্ক! এই সকলো তোমাক সত্যভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। এতিয়া মোৰ পৰা সংক্ষেপে সেইটো বুজা, যাৰ দ্বাৰা তুমি সেই ব্ৰহ্মক লাভ কৰিবা।

Verse 48

शशाङ्करश्मिसंयोगाच्छन्द्रकान्तमणिः पयः । समुत्सृजति नायुक्तः सोपमा योगिनः स्मृता ॥

চন্দ্ৰৰশ্মিৰ সংস্পৰ্শত চন্দ্ৰকান্ত মণি দ্ৰৱ স্ৰৱণ কৰে; কিন্তু যথোচিত সংযোগ নাথাকিলে স্ৰৱণ নকৰে। এইটো যোগীৰ উপমা বুলি স্মৰণীয়।

Verse 49

यच्चार्करश्मिसंयोगादर्ककान्तो हुताशनम् । आविष्करोति नैकः सन्नुपमा सापि योगिनः ॥

তদ্ৰূপ অর্ককান্ত মণি সূৰ্যৰশ্মিৰ সংযোগে অগ্নি উৎপন্ন কৰে; যদিও সি নিজে বহু অগ্নি নহয়। এইটোও যোগীৰ উপমা।

Verse 50

पिपीलिकाखु-नकुल-गृहगोधा-कपिञ्जलाः । वसन्ति स्वामिवद् गेहे ध्वस्ते यान्ति ततोऽन्यतः ॥

পিঁপৰা, ইঁদুৰ, নেউল, ঘৰৰ টিকটিকি আৰু তিতিৰ পাখি গৃহত যেন স্বামীসদৃশে বাস কৰে; গৃহ ভাঙিলে সিহঁতে অন্য ঠাইলৈ যায়।

Verse 51

दुःखन्तु स्वामिनो ध्वंसे तस्य तेषां न किञ्चन । वेश्मनो यत्र राजेन्द्र सोपमा योगसिद्धये ॥

সেই গৃহ নষ্ট হ’লে শোক গৃহস্বামীৰেই; সিহঁতৰ বাবে একো নহয়। হে ৰাজন, এই উপমা যোগসিদ্ধি লাভৰ বাবে।

Verse 52

मृद्वाहिकाल्पदेहापि मुखाग्रेणाप्यणीयसाः । करोति मृद्भारचयमुपदेशः स योगिनः ॥

মাটি বহন কৰা পিঁপৰাও অতি সৰু দেহ আৰু তাতোকৈ সৰু মুখাগ্ৰ থকা সত্ত্বেও গধুৰ মাটিৰ ঢিপ গঢ়ে। এইটো যোগীৰ বাবে উপদেশ।

Verse 53

पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम् । वृक्षं विलुप्यमानन्तु दृष्ट्वा सिध्यन्ति योगिनः ॥

পাত‑ফুল‑ফলসমৃদ্ধ গছক পশু‑পক্ষী‑মানুহ আদি লুণ্ঠন কৰা দেখি, তাৰ পৰা শিক্ষা লৈ যোগীসকলে সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 54

रुरुशावविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम् । सह तेन विवर्धन्तं योगी सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

নতুন ৰুরু‑হৰিণৰ শিঙৰ আগ তিলকচিহ্নৰ দৰে, আৰু সেয়া তাৰ সৈতে সৈতে বাঢ়ে—ইয়াক দেখি ক্ৰমবৃদ্ধিৰ তত্ত্ব জানি যোগী পৰিপূৰ্ণতা লাভ কৰে।

Verse 55

द्रवपूर्णमुपादाय पात्रमारोहतो भुवः । तुङ्गमार्गं विलोक्योच्चैर्विज्ञातं किं न योगिना ॥

তৰলভৰা পাত্ৰ লৈ খাড়া পথেদি মাটিৰ পৰা ওপৰলৈ উঠি থকা মানুহক দেখি—সাৱধানতা, সমতা আৰু আৰোহণৰ কোন তত্ত্ব যোগীৰ অজানা থাকে?

Verse 56

सर्वस्वे जीवनायालं निखाते पुरुषस्य या । चेष्टा तां तत्त्वतो ज्ञात्वा योगिनः कृतकृत्यता ॥

জীৱনৰ বাবে যেতিয়া মানুহে নিজৰ সকলো ধন পুঁতে থয় আৰু যি কোনো চেষ্টা কৰে—সেই চেষ্টাৰ যথাৰ্থ স্বৰূপ জানি যোগী কৃতাৰ্থ হয়।

Verse 57

तद्गृहं यत्र वसतिः तद्भोज्यं येन जीवति । येन सम्पद्यते चार्थस्तत्सुखं ममतात्र का ॥

এইয়েই ‘গৃহ’ য’ত বাস কৰা হয়; এইয়েই ‘অন্ন’ যাৰে জীৱন চলে; এইয়েই ‘ধন’ যাৰে উদ্দেশ্য সিদ্ধ হয়; এইয়েই ‘সুখ’—ইয়াত ‘মোৰ’পনা ক’ত?

Verse 58

अभ्यार्थितोऽपि तैः कार्यं करोति करणैर्यथा । तथा बुद्ध्यादिभिर्योगी पारक्यैः साधयेत्परम् ॥

যেনেকৈ মানুহে তেওঁলোকৰ প্ৰেৰণা থাকিলেও কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰ উপকৰণেৰে কৰ্ম সম্পাদন কৰে, তেনেকৈ যোগীয়ে বুদ্ধি আদি (মন‑ইন্দ্ৰিয়)ক নিজৰ পৰা বাহ্য বুলি ধৰি সিহঁতৰ দ্বাৰা পৰম তত্ত্ব সাধন কৰিব।

Verse 59

जड उवाच ततः प्रणम्यात्रिपुत्रमलर्कः स महीपतिः । प्रश्रयावनतो वाक्यमुवाचातिमुदान्वितः ॥

জড়ে ক’লে—তাৰ পাছত ৰজা অলৰ্কে অত্রিৰ পুত্ৰক প্ৰণাম কৰি, মহা আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ, বিনয় আৰু শ্ৰদ্ধাযুক্ত বাক্যৰে ক’লে।

Verse 60

अलर्क उवाच दिष्ट्या देवैरिदं ब्रह्मन् ! पराभिभवसम्भवम् । उपपादितमत्युग्रं प्राणसन्देहदं भयम् ॥

অলৰ্কে ক’লে—সৌভাগ্যবশত, সঁচাকৈ দেৱতাসকলৰ দ্বাৰাই, মোৰ পৰাজয় আৰু অপমানৰ পৰা জন্ম লোৱা এই অতি ভয়ংকৰ ভয় উৎপন্ন হ’ল; ইয়াৰ ফলত মোৰ প্ৰাণৰ বিষয়েও সংশয় জাগিল।

Verse 61

दिष्ट्या काशिपतेर्भूरि-बलसम्पत्पराक्रमः । यदुच्छेदादिहासयातः स युष्मत्सङ्गदो मम ॥

সৌভাগ্যবশত কাশীৰ ৰজা মহাবল, সম্পদ‑সাধন আৰু পৰাক্ৰমেৰে যুক্ত আছিল; তেওঁৰ দ্বাৰা মোৰ শক্তি/পদ ক্ষয় হোৱাত মই ইয়ালৈ আহিলোঁ, আৰু তাৰ ফলতেই আপোনালোকৰ সান্নিধ্য লাভ হ’ল।

Verse 62

दिष्ट्या मन्दबलश्चाहं दिष्ट्या भृत्याश्च मे हताः । दिष्ट्या कोशः क्षयं यातो दिष्ट्याहं भीतिमागतः ॥

সৌভাগ্যবশত মোৰ শক্তি ক্ষীণ হ’ল; সৌভাগ্যবশত মোৰ অনুচৰসকল নিহত হ’ল; সৌভাগ্যবশত মোৰ কোষাগাৰ নষ্ট হ’ল; সৌভাগ্যবশত মই ভয়ত পতিত হ’লোঁ।

Verse 63

दिष्ट्या त्वत्पादयुगलं मम स्मृतिपथं गतम् । दिष्ट्या त्वदुक्तयः सर्वा मम चेतसि संस्थिताः ॥

সৌভাগ্যবশত আপোনাৰ চৰণযুগল মোৰ স্মৃতিপথত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু সৌভাগ্যবশত আপোনাৰ সকলো উপদেশ মোৰ মনত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।

Verse 64

दिष्ट्या ज्ञानं ममोत्पन्नं भवतश्च समागमात् । भवता चैव कारुण्यं दिष्ट्या ब्रह्मन् ! कृतं मम ॥

সৌভাগ্যবশত আপোনাৰ সাক্ষাৎকাৰৰ দ্বাৰা মোৰ ভিতৰত জ্ঞান উদিত হ’ল; আৰু সৌভাগ্যবশত, হে ব্ৰাহ্মণ, আপুনি মোৰ প্ৰতি কৰুণা প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 65

अनर्थोऽप्यर्थतां याति पुरुषस्य शुभोदयॆ । यथेदमुपकाराय व्यसनं सङ्गमात्तव ॥

যেতিয়া শুভ বোধ জাগে, তেতিয়া বিপদো মানুহৰ বাবে অৰ্থৱান লাভ হৈ উঠে; যেনেকৈ আপোনাৰ সাক্ষাতে এই দুৰ্ভাগ্য মোৰ উপকাৰত পৰিণত হ’ল।

Verse 66

सुबाहुरुपकारी मे स च काशिपतिः प्रभो । ययोः कृतेऽहं संप्राप्तो योगीश ! भवतोऽन्तिकम् ॥

সুবাহু মোৰ উপকাৰী আছিল—আৰু কাশীৰ সেই ৰজাও তেনেকুৱাই, হে প্ৰভু; সেই দুজনৰ কাৰণতেই, হে যোগীনাথ, মই আপোনাৰ সান্নিধ্য লাভ কৰিলোঁ।

Verse 67

सोऽहं तव प्रसादाग्नि-निर्दग्धाज्ञानकिल्बिषः । तथा यतिष्ये येनेदृङ् न भूयां दुःखभाजनम् ॥

সেয়ে মই—আপোনাৰ অনুগ্ৰহৰ অগ্নিয়ে অজ্ঞানজনিত পাপ দগ্ধ কৰি—এনেদৰে চেষ্টা কৰিম যাতে পুনৰ কেতিয়াও এনে দুখৰ পাত্ৰ নহওঁ।

Verse 68

परित्यजिष्ये गार्हस्थ्यमार्तिपादपकाननम् । त्वत्तोऽनुज्ञां समासाद्य ज्ञानदातुर्महात्मनः ॥

হে মহাত্মা জ্ঞানদাতা! আপোনাৰ অনুমতি লাভ কৰি মই গৃহস্থাশ্ৰম ত্যাগ কৰিম—যাৰ মুখ কেৱল পদ-প্ৰদৰ্শনৰ ভান আৰু দুখময়।

Verse 69

दत्तात्रेय उवाच गच्छ राजेन्द्र ! भद्रं ते यथा ते कथितं मया । निर्ममो निरहङ्कारस्तथा चर विमुक्तये ॥

দত্তাত্ৰেয় ক’লে—হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ, যোৱা; তোমাৰ মঙ্গল হওক। মোক্ষাৰ্থে মই যেনেকৈ উপদেশ দিছোঁ তেনেকৈয়ে বাস কৰা—মমতা আৰু অহংকাৰবিহীন।

Verse 70

जड उवाच एवमुक्तः प्रणम्यैनमाजगाम त्वारान्वितः । यत्र काशिपतिर्भ्राता सुबाहुश्चास्य सोऽग्रजः ॥

জড় ক’লে—এনেদৰে উপদেশ পাই সি তেওঁক প্ৰণাম কৰি শীঘ্ৰে তাত গ’ল, য’ত তাৰ ভ্ৰাতা কাশীৰ নাথ আৰু জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা সুবাহু আছিল।

Verse 71

समुत्पत्य महाबाहुं सोऽलर्कः काशिभूपतिम् । सुबाहोरग्रतो वीरमुवाच प्रहसन्निव ॥

অলৰ্ক উঠি সুবাহুৰ সন্মুখত, যেন অলপ হাঁহি লৈ, মহাবাহু বীৰ কাশীৰাজক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 72

राज्यकामुक काशीश ! भुज्यतां राज्यमूर्जितम् । तथा च रोचते तद्वत् सुबाहोः संप्रयच्छ वा ॥

হে কাশীনাথ, ৰাজ্যকামী! এই বলৱান ৰাজ্য ভোগ কৰা। অথবা যদি তোমাৰ ভাল লাগে, তেন্তে একে সেইদৰে সুবাহুক অৰ্পণ কৰা।

Verse 73

काशिराज उवाच किमलर्क ! परित्यक्तं राज्यं ते संयुगं विना । क्षत्रियस्य न धर्मोऽयं भवांश्च क्षत्रधर्मवित् ॥

কাশীৰ ৰজাই ক’লে— “অলৰ্ক! যুদ্ধ নকৰাকৈ কিয় ৰাজ্য ত্যাগ কৰিলা? ই ক্ষত্ৰিয়ৰ ধৰ্ম নহয়; আৰু তুমি তো ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম-জ্ঞ।”

Verse 74

निर्जितामात्यवर्गस्तु त्यक्त्वा मरणजं भयम् । सन्दधीत शरं राजा लक्ष्यं उद्दिश्य वैरिणम् ॥

মন্ত্ৰীমণ্ডলক বশ কৰি, মৃত্যুভয়জাত ভয় ত্যাগ কৰি, ৰজাই শত্ৰুক লক্ষ্য কৰি বাণ সংধান কৰিব লাগে।

Verse 75

तं जित्वा नृपतिर्भोगान् यथाभिलषितान् वरान् । भुञ्जीत परमं सिद्ध्यै यजेत च महामखैः ॥

তাক জয় কৰি ৰজাই পৰম সিদ্ধিৰ বাবে ইচ্ছামতে উৎকৃষ্ট ভোগ উপভোগ কৰিব লাগে; আৰু মহাযজ্ঞো সম্পাদন কৰিব লাগে।

Verse 76

अलर्क उवाच एवमीदृशकं वीर ! ममाप्यासीन् मनः पुरा । साम्प्रतं विपरीतार्थं शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

অলৰ্ক ক’লে— “বীৰ! মোৰ মনো আগতে ঠিক এনেকুৱাই আছিল। কিন্তু এতিয়া বিপৰীত সিদ্ধান্ত শুনা—আৰু তাৰ কাৰণো।”

Verse 77

यथायं भौतिकः सङ्घस्तथान्तः करणं नृणाम् । गुणास्तु सकलास्तद्वदशेषेष्वेव जन्तुषु ॥

যেনেকৈ এই দেহ ভৌতিক সমষ্টি, তেনেকৈ মানুহৰ অন্তঃকৰণো; আৰু তদ্ৰূপ, সকলো গুণেই কোনো ব্যতিক্ৰম নথকাকৈ সকলো প্ৰাণীত সম্পূৰ্ণৰূপে বিদ্যমান।

Verse 78

चिच्छक्तिरेक एवायं यदा नान्योऽस्ति कश्चन । तदा का नृपते ज्ञानान्मित्रारिप्रभुभृत्यता ॥

যেতিয়া কেৱল সেই একমাত্ৰ চৈতন্য-শক্তিয়েই থাকে আৰু তাৰ বাহিৰে একো নাথাকে, তেতিয়া হে ৰাজন, জ্ঞান উদয় হ’লে ‘মিত্ৰ’ ‘শত্ৰু’ বা ‘স্বামী’ ‘দাস’—এই ধাৰণাবোৰৰ বাবে ক’ত অৱকাশ থাকে?

Verse 79

तन्मया दुःखमासाद्य त्वद्भयोद्भवमुत्तमम् । दत्तात्रेयप्रसादेन ज्ञानं प्राप्तं नरेश्वर ॥

হে নৰাধিপ, তোমাৰ ভয়ৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই পৰম শোকৰ সন্মুখীন হৈ, দত্তাত্ৰেয়ৰ কৃপাৰে মই তত্ত্বজ্ঞান লাভ কৰিলোঁ।

Verse 80

निर्जितेन्द्रियवर्गस्तु त्यक्त्वा सङ्गमशेषतः । मनो ब्रह्मणि सन्धाय तज्जये परमो जयः ॥

কিন্তু ইন্দ্ৰিয়সমূহক জয় কৰি, আসক্তি সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰি, আৰু মনক ব্ৰহ্মত স্থিৰ কৰি—তাঁৰ ওপৰত বিজয়েই পৰম বিজয়।

Verse 81

संसाध्यमन्यत्तत्सिद्ध्यै यतः किञ्चिन्न विद्यते । इन्द्रियाणि च संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति ॥

সেই পৰিপূৰ্ণতা লাভ কৰিবলৈ আন একো কৰণীয় নাই। ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ কৰিলেই সিদ্ধি নিশ্চিত হয়।

Verse 82

सोऽहं न तेऽरिर्न ममासि शत्रुः सुबाहुरेषो न ममापकारी । दृष्टं मया सर्वमिदं यथात्मा अन्विष्यतां भूप ! रिपुस्त्वयान्यः ॥

মই তোমাৰ শত্ৰু নহয়, আৰু তুমিও মোৰ বৈৰী নহয়। এই সুবাহুও মোৰ অপৰাধী নহয়। মই এই সকলোকে আত্মৰূপে দেখিছোঁ। হে ৰাজন, অনুসন্ধান কৰা—শত্ৰু অন্য (তুমি যি ভাবিছা সেয়া নহয়)।

Verse 83

इत्त्थं स तेनाभिहितो नरेन्द्रो हृष्टः समुत्थाय ततः सुबाहुः । दिष्ट्येति तं भ्रातरमाभिनन्द्य काशीश्वरं वाक्यमिदं बभाषे ॥

তেওঁ এইদৰে কোৱাত ৰজা আনন্দিত হৈ উঠিল। তাৰ পাছত সুবাহুৱে ‘স্বস্তি’ বুলি কৈ সেই ভ্ৰাতাক প্ৰণাম কৰি কাশীৰ অধিপতিক এই বাক্য ক’লে।