
पुत्रसंवादे नरकयातनावर्णनम् (Putrasaṃvāde Narakayātanāvarṇanam)
Raivata and Chakshusha
এই অধ্যায়ত পুত্ৰই পিতাক নৰকৰ ভয়ংকৰ যাতনাৰ বৰ্ণনা দিয়ে। যমদূতে পাপীক লৈ যায় আৰু তেওঁলোকে নিজ নিজ কৰ্মফল অনুসাৰে বিভিন্ন নৰকত কঠোৰ দুখ ভোগ কৰে বুলি কোৱা হয়। লগতে ‘অদৃষ্ট পাপ’—অজানিতে হোৱা সূক্ষ্ম দোষ কেনেকৈ ফল দিয়ে, আৰু ধৰ্ম, দান আৰু প্ৰায়শ্চিত্তে তাৰ শমন কেনেকৈ হয়—সেয়া প্ৰশ্নোত্তৰৰ ৰূপত ব্যাখ্যা কৰা হয়।
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पिताः पुत्रसंवादे महारौरवादिनरकाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः । त्रयोदशोऽध्यायः । पुत्र उवाच । अहं वैश्यकुले जातो जनमन्यास्मात्तु सप्तमे । समतीते गवां रोधं निपाने कृतवान् पुरा ॥
(সমাপ্তি) এইদৰে শ্ৰী মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণত পিতৃ-পুত্ৰ সংবাদত 'মহাৰৌৰৱ আদি নৰক বৰ্ণনা' নামৰ দ্বাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ'ল। এতিয়া ত্ৰয়োদশ অধ্যায় আৰম্ভ হৈছে। পুত্ৰই ক’লে: 'মই এটা বৈশ্য পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিলো; আৰু এই জন্মৰ পৰা সপ্তম জন্মৰ আগতে, বহু দিন পূৰ্বে, মই এটা জলাশয়ত গৰু-মহক পানী খোৱাত বাধা দিছিলো।'
Verse 2
विपाकात्कर्मणस्तस्य नरकं भृशदारुणम् । सम्प्राप्तोऽग्निशिखाघोरमयोमुखखगाकुलम् ॥
সেই কৰ্মৰ পৰিণামস্বৰূপে, মই এক অত্যন্ত ভয়ংকৰ নৰকত উপনীত হ’লো—যি জুইৰ শিখাৰে ভয়ংকৰ আছিল আৰু লোৰ ঠোঁট থকা চৰাইৰে ভৰা আছিল।
Verse 3
यन्त्रपीडनगात्रासृक्-प्रवाहोद्भूतकर्दमम् । विशस्यमानदुष्कर्मि-तन्निपातरवाकुलम् ॥
সেয়া এনে এখন ঠাই আছিল য’ত শৰীৰক যন্ত্ৰৰ দ্বাৰা নিৰ্যাতন চলোৱা হয়, য’ত তেজৰ সোঁতে বোকাৰ সৃষ্টি কৰে; আৰু যিটো হত্যা কৰা আৰু তললৈ পেলাই দিয়া দুৰাচাৰীসকলৰ চিঞৰ-বাখৰেৰে ভৰি আছিল।
Verse 4
पात्यमानस्य मे तत्र साग्रं वर्षशतं गतम् । महातापार्तितप्तस्य तृष्णादाहान्वितस्य च ॥
যেতিয়া মোক তাত তললৈ পেলোৱা হৈছিল, তেতিয়া এশ বছৰতকৈও অধিক সময় পাৰ হৈ গৈছিল—মই প্ৰচণ্ড গৰমত দগ্ধ হৈছিলো আৰু জ্বলন্ত পিয়াহত কাতৰ হৈছিলো।
Verse 5
तत्राह्लादकरः सद्यः पवनः सुखशीतलः । करम्भबालुकाकुम्भमध्यस्थो मे समागतः ॥
সেই ঠাইত মই খিচুৰিৰ দৰে লেপ আৰু বালিৰে ভৰা ঘটবোৰৰ মাজত থিয় হৈ আছিলোঁ; তেতিয়াই হঠাতে মনোহৰ, শীতল আৰু সুখস্পৰ্শী বতাহ মোৰ ওচৰলৈ বয় আহিল।
Verse 6
तत्सम्पर्कादशेषाणां नाभवद्यात्मना नृणाम् । मम चापि यथा स्वर्गे स्वर्गिणां निर्वृतिः परा ॥
তেওঁৰ স্পৰ্শমাত্ৰতেই সেই সকলো মানুহৰ যন্ত্ৰণা শান্ত হ’ল; আৰু মোৰ ভিতৰতো স্বৰ্গত থকা লোকসকলৰ দৰে পৰম সন্তোষ উদয় হ’ল।
Verse 7
किमेतदिति चाह्लादविस्तारस्तिमितेक्षणैः । दृष्टमस्माभिरासन्नं नररत्नमनुत्तमम् ॥
‘এইটো কি?’—এনেদৰে কৈ, বিস্ময়ত স্থিৰ দৃষ্টিৰে আৰু বিস্তাৰিত আনন্দৰ সৈতে, আমি ওচৰতে মানুহৰ মাজৰ অতুলনীয় ৰত্নক দেখিলোঁ।
Verse 8
याम्यश्च पुरुषो घोरो दण्डहस्तोऽशनिप्रभः । पुरतो दर्शयन् मार्गमिति एहिति वागथ ॥
তাৰ পাছত যমৰ ভয়ংকৰ সেৱক, হাতত দণ্ড লৈ, বিজুলীৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ, আগতে আগতে গ’ল; পথ দেখুৱাই ‘আহা, আহা’ বুলি ক’লে।
Verse 9
पुरुषः स तदा दृष्ट्वा यातनाशतसंकुलम् । नरकं प्राह तं याम्यं किङ्करं कृपयान्वितः ॥
তাৰ পাছত সেই মানুহজনে শত শত যন্ত্ৰণাৰে ভৰা নৰক দেখি, কৰুণাৰে সেই যাম্য সেৱকক (যমদূতক) সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 10
पुरुष उवाच भो याम्यपुरुषाचक्ष्व किं मया दुष्कृतं कृतम् । येनॆदं यातनाभीमं प्राप्तोऽस्मि नरकं परम् ॥
সেই মানুহজনে ক’লে—হে যমদূত, মোক কোৱা; মই কোন পাপকর্ম কৰিলোঁ যে এই ভয়ংকৰ যাতনাময় নৰকত আহি পৰিলোঁ?
Verse 11
विपश्चिदिति विख्यातो जनकानामहं कुले । जातो विदेहविषये सम्यङ्मनुजपालकः ॥
মই ‘বিপশ্চিত্’ নামে খ্যাত; বিদেহ দেশত জনক বংশত জন্ম লোৱা—যি ৰজা প্ৰজাক যথাযথভাৱে ৰক্ষা কৰিছিল।
Verse 12
यज्ञैर्मयेिष्टं बहुभिर्धर्मतः पालिता मही । नोत्सृष्टश्चैव संग्रामो नातिथिर्विमुखो गतः ॥
মই বিধিমতে বহু যজ্ঞে আৰাধনা কৰিলোঁ; ধৰ্ম অনুসাৰে পৃথিৱী ৰক্ষা কৰিলোঁ; যুদ্ধ কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিলোঁ, আৰু কোনো অতিথি নিৰাশ হৈ উভতি নগ’ল।
Verse 13
पितृदेवर्षिभृत्याश्च न चापचरिता मया । कृता स्पृहा च न मया परस्त्रीविभवादिषु ॥
মই পিতৃসকলক, দেৱসকলক, ঋষিসকলক বা মোৰ আশ্ৰিত/চাকৰসকলক কেতিয়াও কষ্ট দিয়া নাই; পৰস্ত্ৰী, ধন আদি বিষয়ত মোৰ লোভো নাছিল।
Verse 14
पर्वकालेषु पितरस्तिथिकालेषु देवताः । पुरुषं स्वयमायान्ति निपानमिव धेनवः ॥
উৎসৱৰ সময়ত পিতৃসকল আৰু পুণ্য তিথিত দেৱসকল স্বয়ং মানুহৰ ওচৰলৈ আহে—যেনেকৈ গাই পানীখুঁটালৈ আহে।
Verse 15
यतस्ते विमुखा यान्ति निःश्वस्य गृहेधिनः । तस्मादिष्टश्च पूर्तश्च धामौ द्वावपि नश्यतः ॥
সেই প্ৰেত-শ্বাসৰ কাৰণে গৃহস্থ পিতৃগণ বিমুখ হয়; সেয়ে ইষ্ট (যজ্ঞাদি) আৰু পূৰ্ত (কূপ-তালাব আদি লোকহিত) — উভয়ৰ ফলৰূপ ধাম বিনষ্ট হয়।
Verse 16
पितृनिःश्वासविध्वस्तं सप्तजन्मार्जितं शुभम् । त्रिजन्मप्रभवं दैवो निःश्वासो हन्त्यसंशयम् ॥
‘পিতৃ-শ্বাস’ সাত জন্মত সঞ্চিত শুভ পুণ্য নষ্ট কৰে; তদ্ৰূপ ‘দেৱ-শ্বাস’ও তিন জন্মজাত পুণ্য নিশ্চয় নাশ কৰে—সন্দেহ নাই।
Verse 17
तस्माद्दैवे च पित्र्ये च नित्यमेवोद्यताोऽभवम् । सोऽहं कथमिमं प्राप्तो नरङ्कं भृशदारुणम् ॥
সেয়ে মই দেৱকর্ম আৰু পিতৃকর্ম—উভয়তে সদায় যত্নবান আছিলোঁ; তথাপি মই এই অতি ভয়ংকৰ নৰকত কেনেকৈ পৰিলোঁ?
It investigates how a seemingly minor or overlooked act (and more broadly, neglected obligations) can mature into severe karmic consequence, raising the problem of ‘hidden fault’ that can undermine visible righteousness.
This Adhyāya is not structured as a Manvantara chronicle; it functions instead as a moral-eschatological exemplum within a dialogue frame, emphasizing karma, pitṛ/daiva duty, and the mechanics of naraka rather than Manu lineages or cosmic durations.
It does not belong to the Devī Māhātmya section (Adhyāyas 81–93). Its thematic contribution is ethical and ritual—pitṛ and daiva obligations, hospitality, and the fragility of merit—rather than Śākta theology or Devī-centric narrative.