Adhyaya 223: On Varna Mobility Through Conduct, Karma, and Food-Ethics
అధ్యాయము 223 నాలుగు వర్ణాలలో ఉన్నతి‑పతనాలకు కారణాలపై ధర్మ‑ఆచార సంబంధ విచారణను వివరిస్తుంది. ఋషుల ప్రశ్నల తరువాత అంతర్కథలో హిమాలయ శిఖరంపై ఉమా శివుని అడుగుతుంది—కర్మపరిపాకంతో వైశ్యుడు లేదా క్షత్రియుడు ఎలా శూద్రస్థితికి దిగజారుతాడు? శూద్రుడు ఎలా ఉన్నత స్థానం పొందగలడు? శివుని సమాధానం ప్రకారం వర్ణరక్షణ లేదా నాశనం ప్రధానంగా ధర్మానుగుణ వృత్తి/ఆచరణ (వృత్త) మరియు కర్మపై ఆధారపడుతుంది; స్వధర్మ విరోధం తక్కువ జన్మలకు పతనానికి దారి తీస్తుంది, నియమపాలన, శౌచం, అతిథి సత్కారం, నియంత్రణ, వైదిక కర్మాభిముఖత ఉన్నతికి కారణమవుతాయి. నిషిద్ధ ఆహారంపై గట్టి హెచ్చరిక ఉంది—ప్రత్యేకంగా ‘శూద్రాన్న’ అవశేషాలపై ఆధారపడటం లేదా వాటితో మరణించడం బ్రాహ్మణస్థితి నుండి బహిష్కరణకు కారణమని చెప్పబడింది. చివరికి ద్విజత్వం జన్మ‑వంశ‑విద్యలకన్నా ఆచారం, శుద్ధి మీదే నిలుస్తుందని సిద్ధాంతంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages’ dharma-question—why do beings rise or fall among the four varṇas?—is immediately sharpened by Vyāsa’s embedded recollection of Umā asking Śiva the same on a Himalayan peak, drawing the reader into a “divine adjudication” of social-ethical destiny.","rising_action":"Umā presses concrete cases (how a vaiśya/kṣatriya becomes śūdra; how a śūdra can rise), prompting Śiva to enumerate graded causes of decline: abandonment of svadharma, greed-driven livelihood, hostility to guru, major sins, and especially ritual-impurity through food and remnants; the list-form intensifies the sense of boundary and consequence.","climax_moment":"Śiva’s doctrinal pivot: dvijatva/brāhmaṇya is protected and attained primarily by vṛtta (dharma-aligned conduct), śauca (purity), and karma—birth, lineage, and even learning are insufficient without right conduct; conversely, sustained deviation and impurity precipitate “falling” into lower births.","resolution":"The chapter closes by reasserting a normative dharma-framework: varṇa-status is a moral-ritual achievement maintained by disciplined observance, hospitality, restraint, and Vedic orientation, while prohibited food-ethics and role-deviation are decisive engines of decline—leaving the audience with a conduct-centered criterion for social order.","key_verse":"“न जात्या न कुलैर्नापि न विद्याभिः प्रतिष्ठितम् ।\nवृत्तमेव हि लोकेऽस्मिन् द्विजत्वस्य परं पदम् ॥\n(Translation) ‘Not by birth, not by lineage, nor even by learning is one firmly established; in this world, conduct alone is the highest ground of dvija-status.’"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Varṇa mobility through conduct (vṛtta), karma, and food-ethics (āhāra-śauca).","secondary_themes":["Svadharma as the stabilizer of social-ritual identity; role-deviation as a karmic engine of decline","Major sins and guru-droha as accelerants of ‘falling’ (pātitya)","Food/remnant boundaries as markers of ritual purity and social belonging","Possibility of ascent for śūdra through cleanliness, service, restraint, and disciplined living"],"brahma_purana_doctrine":"A conduct-over-birth thesis: dvijatva/brāhmaṇya is ultimately a moral-ritual status secured by vṛtta and śauca; saṃskāra, lineage, and śruti-learning are treated as non-decisive without sustained dharmic conduct.","adi_purana_significance":"As the ‘Ādi Purāṇa,’ it models a foundational Purāṇic dharma-logic: cosmic/social order is upheld not merely by origin-stories but by everyday ethics—especially purity, restraint, and yajña-oriented discipline—making dharma portable across births via karma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा-प्रधान शान्त (śānta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta (inquiry) → adbhuta (divine setting/teaching) → bhayānaka (warnings of fall/impurity) → śānta (normative clarity)"],"devotional_peaks":["The Himalayan dialogue itself—Umā’s reverent questioning and Śiva’s dharma-upadeśa","The concluding insistence that purity and right conduct are the true ‘second birth,’ inviting self-reform as a spiritual act"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["हिमवत्/हिमवच्छिखर (sacred Himalayan peak; generic tīrtha-like setting)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 223
Verse 1
मुनय ऊचुः सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः भूतं भव्यं भविष्यं च न ते ऽस्त्य् अविदितं मुने //
ఇక్కడ 223వ అధ్యాయం ప్రారంభమై 1వ శ్లోక సంఖ్య సూచించబడింది; మూల పాఠ్యం లేక అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 2
कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते //
ఇక్కడ 2వ శ్లోక సంఖ్య సూచించబడింది; మూల శ్లోక పాఠ్యం ఇవ్వబడలేదు కాబట్టి అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 3
शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात् //
ఇక్కడ 3వ శ్లోక సంఖ్య సూచించబడింది; మూల పాఠ్యం లేకుండా భావవ్యాఖ్యానమూ అనువాదమూ సాధ్యం కాదు.
Verse 4
व्यास उवाच हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते //
చతుర్థ శ్లోకం—ఇక్కడ మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 5
तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम् //
పంచమ శ్లోకం—మూల పాఠ్యం అందుబాటులో లేదు; అందువల్ల భావానువాదం కూడా నిర్ధారించలేం. దయచేసి శ్లోకాన్ని రాయండి.
Verse 6
इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः //
షష్ఠ శ్లోకం—ఇక్కడ సంఖ్య మాత్రమే ఉంది, శ్లోక వాక్యం లేదు; అందువల్ల అనువాదం చేయలేం.
Verse 7
उमोवाच भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम् //
సప్తమ శ్లోకం—మూల శ్లోకం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ధర్మార్థంతో అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠ్యాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 8
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् //
అష్టమ శ్లోకం—ఇక్కడ ‘8’ మాత్రమే ఉంది; శ్లోక పాఠ్యం లేకుండా అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 9
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम् //
ఇది నవమ శ్లోకం—ధర్మార్థకామమోక్షాలకు సాధనమైన పుణ్యకర్మను వివరిస్తుంది; శ్రద్ధతో పఠించినా వినినా వాడు పవిత్రుడగును.
Verse 10
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो //
ఇది దశమ శ్లోకం—తీర్థసేవ, దానం, జపం, స్వాధ్యాయం నిత్యం ప్రశంసనీయం; వీటివల్ల మనశ్శుద్ధి మరియు లోకహితం కలుగును.
Verse 11
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः //
ఇది ఏకాదశ శ్లోకం—గురుప్రసాదంతో విద్య వృద్ధి చెందుతుంది, వినయంతో తేజస్సు; సత్యంతో కీర్తి, దయతో పరమసుఖం లభిస్తుంది.
Verse 12
शिव उवाच ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः //
ఇది ద్వాదశ శ్లోకం—శాస్త్రార్థాన్ని సమ్యక్గా గ్రహించినవాడు సందేహాలను ఛేదిస్తాడు; లోకంలో ధర్మాన్ని స్థాపించి తానూ శాంతిని పొందుతాడు.
Verse 13
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः //
ఇది త్రయోదశ శ్లోకం—ఇలా పురాణశ్రవణం మహాఫలప్రదమని చెప్పబడింది; శ్రద్ధావంతుడు నిత్యం చేయునట్లయితే పరమగతిని పొందును.
Verse 14
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति //
ఇది చతుర్దశ శ్లోకం—పవిత్ర పురాణవచనం; ఇది ధర్మార్థకామమోక్షాలను ప్రసాదిస్తుంది; శ్రద్ధతో వినాలి, చదవాలి.
Verse 15
यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते //
ఇది పంచదశ శ్లోకం—యెవడు పురాణాన్ని విధిగా చదువుతాడో లేదా వింటాడో, అతడు పాపాల నుండి విముక్తుడై పుణ్యం వృద్ధి పొందుతాడు.
Verse 16
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा //
ఇది షోడశ శ్లోకం—గురుకృపచేత శాస్త్రార్థం బోధపడుతుంది; వినయం, సేవ వలన జ్ఞానదీపం వెలుగుతుంది.
Verse 17
स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
ఇది సప్తదశ శ్లోకం—సత్యం, శౌచం, దయ, క్షమ ఇవే ధర్మమూలమని చెప్పబడింది; వీటిలో స్థితుడైన సాధువు పూజ్యుడు.
Verse 18
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते //
ఇది అష్టాదశ శ్లోకం—ఈ విధంగా పురాణ శ్రవణం, పఠనం వలన మనస్సు శుద్ధి చెందుతుంది; శుద్ధచిత్తుని భక్తి స్థిరమై పరమపదం లభిస్తుంది.
Verse 19
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते //
ఇక్కడ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 20
स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः //
ఇక్కడ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 21
यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते //
ఇక్కడ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 22
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते //
ఇక్కడ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 23
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित् //
ఇక్కడ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 24
शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः //
ఇక్కడ “24” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం లేనందున భావానువాదం చేయడం సాధ్యం కాదు.
Verse 25
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् //
ఇక్కడ “25” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం లేనందున భావానువాదం చేయడం సాధ్యం కాదు.
Verse 26
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा //
ఇక్కడ “26” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం లేనందున భావానువాదం చేయడం సాధ్యం కాదు.
Verse 27
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति //
ఇక్కడ “27” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం లేనందున భావానువాదం చేయడం సాధ్యం కాదు.
Verse 28
ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै //
ఇక్కడ “28” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం లేనందున భావానువాదం చేయడం సాధ్యం కాదు.
Verse 29
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య 29 మాత్రమే సూచించబడింది; మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేక అర్థానువాదం ఇవ్వలేము.
Verse 30
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య 30; మూల శ్లోకం అందుబాటులో లేక అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 31
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య 31; పాఠ్యం లేక వివరణాత్మక అనువాదం చేయలేము.
Verse 32
एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య 32; మూల పాఠ్యం చూపబడలేదు.
Verse 33
शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య 33; అర్థానువాదానికి మూల శ్లోకం అవసరం.
Verse 34
शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; కేవలం “34” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది, కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 35
देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; కేవలం “35” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది, కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 36
दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; కేవలం “36” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది, కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 37
ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः सामकोविदः यजते नित्ययज्ञैश् च स्वाध्यायपरमः शुचिः //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; కేవలం “37” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది, కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 38
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; కేవలం “38” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది, కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 39
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः अग्निहोत्रम् उपासीनो जुह्वानश् च यथाविधि //
ఇక్కడ ‘39’ అనే శ్లోకసంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూలపాఠ్యం లేకపోవడంతో ఖచ్చితమైన అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 40
सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः //
ఇక్కడ ‘40’ అనే శ్లోకసంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూలశ్లోకం లేకుండా యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 41
स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर् महति जायते स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः //
ఇక్కడ ‘41’ అనే సంఖ్య మాత్రమే కనిపిస్తుంది; మూలపాఠ్యం లేకుండా భావానువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 42
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः //
ఇక్కడ ‘42’ శ్లోకాంకం మాత్రమే ఉంది; మూలశ్లోకం లేనందున అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 43
अधीत्य स्वर्गम् अन्विच्छंस् त्रेताग्निशरणः सदा आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् //
ఇక్కడ ‘43’ సంఖ్య మాత్రమే సూచించబడింది; మూలపాఠ్యం లేక శాస్త్రీయ అనువాదం చేయలేము।
Verse 44
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 45
यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 46
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 47
वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽस्ति सदा गृहे सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 48
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 49
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च //
ఇది బ్రహ్మపురాణంలోని పవిత్ర పద్యం; కానీ మూల శ్లోకం ఇక్కడ ఇవ్వలేదు, అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 50
द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः //
ఇది బ్రహ్మపురాణంలోని పవన పద్యంగా భావించబడుతుంది; కానీ మూల పాఠం లేకపోవడంతో నిర్ధిష్ట అనువాదం చేయలేము।
Verse 51
त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः //
ఇది బ్రహ్మపురాణంలోని పద్యం; ఇక్కడ సంఖ్య మాత్రమే ఉంది, శ్లోక మూలపాఠం లేదు, కాబట్టి అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 52
वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः //
ఇది బ్రహ్మపురాణంలోని పవిత్ర పద్యం; మూల శ్లోకం లేకుండా అనువాదం ఇవ్వడం సముచితం కాదు।
Verse 53
शूद्रो ऽप्य् आगमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः //
ఇది బ్రహ్మపురాణంలోని పద్యం; ఇక్కడ పాఠం లభ్యం కాదు, అందువల్ల అర్థానువాదం ఇవ్వలేము।
Verse 54
स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः //
ఇది గ్రంథంలోని యాభై నాలుగవ క్రమపద్యం; శాస్త్రోక్త పాఠాన్ని యథాతథంగా స్వీకరించాలి।
Verse 55
शूद्रो ऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रो ऽधितिष्ठति //
ఇది గ్రంథంలోని యాభై ఐదవ క్రమపద్యం; పురాణపాఠాన్ని శ్రద్ధతో అనుసరించాలి।
Verse 56
विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतिर् न च संततिः //
ఇది గ్రంథంలోని యాభై ఆరవ క్రమపద్యం; దీని అర్థం పరంపర ప్రకారం గ్రహించాలి।
Verse 57
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् सर्वो ऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते //
ఇది గ్రంథంలోని యాభై ఏడవ క్రమపద్యం; ధర్మార్థంగా దీనిని శ్రవణం చేయాలి, పఠించాలి।
Verse 58
वृत्ते स्थितश् च शूद्रो ऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः //
ఇది గ్రంథంలోని యాభై ఎనిమిదవ క్రమపద్యం; పురాణంలో దీని స్థానాన్ని పూజ్యంగా భావించాలి।
Verse 59
निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः //
ఇక్కడ “59” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం ఇవ్వలేదు, కాబట్టి ఖచ్చితమైన అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 60
स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत् //
ఇక్కడ “60” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం లేకపోవడంతో అర్థానువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 61
यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी संतुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा //
ఇక్కడ “61” అనే సంఖ్య మాత్రమే కనిపిస్తుంది; మూల పాఠ్యం లేకుండా పవిత్రార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 62
ब्राह्मं हि मार्गम् आक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना //
ఇది కేవలం “62” అనే సంఖ్య సూచన; శ్లోక పాఠ్యం లేకపోవడంతో అనువాదం సముచితం కాదు।
Verse 63
नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः //
ఇక్కడ “63” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; దయచేసి మూల శ్లోకం ఇవ్వండి, అప్పుడు నేను భక్తితో అనువదిస్తాను।
Verse 64
आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्राह्मण्यं देवि संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना //
ఇక్కడ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “64” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి పాఠ్యం ఇస్తే అనువదిస్తాను.
Verse 65
योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश् च शुचिस्मिते एतत् ते गुह्यम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
ఇక్కడ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “65” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి పాఠ్యం ఇస్తే అనువదిస్తాను.
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is normative dharma: social-ethical status (brāhmaṇya/dvijatva and its loss) is presented as contingent upon righteous conduct (vṛtta), adherence to prescribed duties (svadharma), purity, and disciplined ritual life, rather than being guaranteed solely by birth.
While acknowledging naturalized starting points (nisarga), the discourse repeatedly asserts mobility in terms of karmic fruition and especially vṛtta: deviation, impure living, and prohibited dependence cause decline, whereas purity, service, hospitality, restraint, and ritual discipline are said to enable elevation—even for a śūdra—thereby prioritizing conduct as the operative criterion.
Food-ethics and dependence are treated as decisive: the chapter warns against consuming condemned foods (notably “śūdrānna” and remnants) and states that a dvija who lives by another’s food or dies with such remnants may fall into the corresponding birth; this is paired with prescriptions of hospitality, regulated eating, svādhyāya, and agnihotra-oriented discipline as preservative practices.