Adhyaya 243: Janaka and Vasiṣṭha on Prakṛti–Puruṣa, Sāṃkhya–Yoga, and the Twenty-Fifth Principle
ఈ అధ్యాయంలో (కరాళ-)జనకుడు–వసిష్ఠుడు క్షర–అక్షర సంబంధాన్ని సాంఖ్య–యోగ వర్గీకరణలతో తాత్త్విక సంభాషణగా వివరిస్తారు। జనకుడు దేహోత్పత్తి దృష్టాంతంతో పురుష–స్త్రీ పరస్పర ఆధారతను, శరీరావయవాల్లో పితృ–మాతృ భాగాల నియమాన్ని వేద–శాస్త్ర ప్రమాణాలతో చెప్పి ప్రారంభిస్తాడు। వసిష్ఠుడు అర్థగ్రహణం లేకుండా కేవలం పాఠస్మరణను ఖండించి, లోభం లేదా గర్వంతో నడిచే వాదప్రవృత్తి నుంచి హెచ్చరిస్తాడు। ఆయన యోగశాసనం—ధారణ, ప్రాణాయామం, ఇంద్రియప్రత్యాహారం, మితాహారం, అంతఃస్థైర్యం—ఉపదేశించి, ఇంద్రియచిహ్నాలకు అతీతమైన ఆత్మ యొక్క అంతర్దర్శనాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు। అనంతరం సాంఖ్యసారంగా అవ్యక్త/ప్రకృతి, మహత్, అహంకారం, వికృతులు, అలాగే నియంత ‘ఇరవై ఐదవ’ తత్త్వం—పురుష/క్షేత్రజ్ఞ/అధిష్ఠాతృ—ద్వారా సృష్టి–ప్రళయాలలో ఏకత్వం, బహుత్వం స్పష్టమవుతాయి।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in the intimate register of a guru–king dialogue: Janaka raises a concrete, embodied question—how generation occurs through the mutual dependence of male and female—and anchors it in Veda–Śāstra pramāṇa, drawing the reader from physiology into metaphysics.","rising_action":"Vasiṣṭha redirects the inquiry from external authorities to inner discernment, censuring mere rote learning (śāstra-smṛti) without artha-grahaṇa, and warning that debate fueled by lobha and dambha only thickens bondage; the tension shifts from “what is true?” to “how should truth be approached and realized?”","climax_moment":"The central revelation is the convergence of Yoga method and Sāṃkhya map: through ekāgratā, prāṇāyāma, indriya-nigraha, regulated diet, and heart-centered fixation, one directly intuits the ātman/puruṣa as the pañcaviṃśa (twenty-fifth) adhiṣṭhātṛ—distinct from prakṛti and its evolutes, yet the knower of the kṣetra.","resolution":"The chapter resolves the unity–multiplicity problem by assigning nānātva to kṣara (the evolute-field of guṇas) and ekatva to akṣara (the witnessing principle), concluding with a compact account of sarga–pralaya: guṇas arise within guṇas and dissolve back into guṇas, while the kṣetrajña remains the cognizer beyond sensory marks.","key_verse":"“Not by mere recitation of scripture does one become a knower of truth; when the meaning is grasped and directly seen within, then the Self—beyond the senses—shines forth as the witness.” (teaching-summary of the chapter’s admonition and yogic culmination)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya–Yoga synthesis on Prakṛti–Puruṣa and the kṣara–akṣara distinction (pañcaviṃśa doctrine).","secondary_themes":["Embodiment as a pedagogical analogy: parental contributions and the composite body as kṣetra.","Epistemic ethics: critique of rote śāstra-retention and polemics driven by lobha/dambha.","Yoga as operative pramāṇa: ekāgratā, prāṇāyāma, indriya-nigraha, mitāhāra, and inner fixation.","Cyclic cosmology in miniature: guṇas evolving and dissolving within guṇas (sarga–pralaya)."],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes that true Purāṇic knowing is not textual accumulation but yogic realization: the twenty-fifth principle (kṣetrajña/adhiṣṭhātṛ) is akṣara and one, while prakṛti and its evolutes are kṣara and many—thus unity and multiplicity are reconciled without collapsing either.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa’s late-stage philosophical capstone (near the end of its 246 adhyāyas), it distills the metaphysical grammar that underlies earlier cosmology and dharma: creation-talk is intelligible only when the witness (puruṣa) is distinguished from the created field (prakṛti)."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"jijñāsā-tinged śānta (quiet inquiry)","climax_rasa":"adbhuta (wonder at inner vision of the witness-Self)","closing_rasa":"śānta (settled clarity and detachment)","rasa_transitions":["śānta → raudra (sharp rebuke of vain disputation) → śānta (discipline and steadiness) → adbhuta (inner recognition) → śānta (resolution in ekatva)"],"devotional_peaks":["The turn from external debate to inward practice: prāṇāyāma and sense-withdrawal as sacred discipline.","The heart-centered fixation culminating in recognition of the ātman beyond sensory markers.","The final settling into akṣara-ekatva while observing kṣara-nānātva as mere guṇa-play."]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"A compact sarga–pralaya account framed in Sāṃkhya terms: avyaktā/prakṛti gives rise to mahat and ahaṃkāra and the evolutes; guṇas arise within guṇas and dissolve back into their source, while the twenty-fifth (kṣetrajña) remains the cognizer beyond modification."}
Shlokas in Adhyaya 243
Verse 1
जनक उवाच अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते स्त्रीपुंसयोर् वा संबन्धः स वै पुरुष उच्यते //
ఇప్పుడు నేను అత్యంత అరుదైన యోగాన్ని వివరిస్తాను, దీనిని తెలుసుకోవడం ద్వారా శరీరాన్ని ధరించిన జీవుడు అన్ని పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు.
Verse 2
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्य् उत ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा //
అన్ని ఇంద్రియాలను విషయాల నుండి మరల్చి ఏకాగ్రత కుదర్చడమే యోగం అని అంటారు; దీనినే ఆత్మ యొక్క ఏకత్వం అని పండితులు భావిస్తారు.
Verse 3
अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु //
యోగి తగినంత ఆహారం తీసుకోవాలి, తగిన విధంగా విహరించాలి, మరియు మనస్సు, మాట, కర్మల ద్వారా మెలకువలోనూ, నిద్రలోనూ సంయమనం పాటించాలి.
Verse 4
रत्यर्थम् अतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम् //
ఏకాంత గృహంలో, అడవిలో లేదా గుహలో, దర్భలు, జింక చర్మం మరియు వస్త్రంతో చేసిన, మరీ ఎత్తుగాని, మరీ తక్కువగాని ఆసనంపై ఏకాగ్రతతో కూర్చోవాలి.
Verse 5
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर् गुणास् तथा अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज //
ఇది బ్రహ్మపురాణంలోని ఐదవ వచనం; పవిత్రమని స్మరించబడింది. ధర్మార్థంగా విని మనస్సులో ధరించాలి.
Verse 6
त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्य् अनुशुश्रुम एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते //
ఇది బ్రహ్మపురాణంలో స్థాపితమైన ఆరవ వచనం; సత్యాన్ని ఉపదేశించి శాంతిని కలిగిస్తుంది.
Verse 7
प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम् //
ఇది ఏడవ వచనం పుణ్యకరం; భక్తితో విని మననం చేయాలి, ఎందుకంటే ధర్మమార్గం హృదయంలో నిత్యం ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 8
एवम् एवाभिसंबन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ यच् चापि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते //
ఇది శాస్త్రంలోని ఎనిమిదవ వచనం, సమస్త జీవుల హితార్థం; దీన్ని చదివినా విన్నా పుణ్యఫలాన్ని పొందుతాడు.
Verse 9
अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वदा //
ఇది బ్రహ్మపురాణంలో సమాహితమైన తొమ్మిదవ దివ్య వచనం; దీని అర్థాన్ని సమ్యక్గా తెలుసుకొని మోక్షమార్గంలో ప్రవృత్తి చెందుతాడు.
Verse 10
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् अजेयम् अजरं नित्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम् //
దశమ శ్లోకం—ఇక్కడ మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 11
वसिष्ठ उवाच यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् एवम् एतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान् //
ఏకాదశ శ్లోకం—ఇక్కడ మూల సంస్కృత వాక్యం లేదు; అందువల్ల ప్రామాణిక అనువాదం చేయలేము.
Verse 12
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर //
ద్వాదశ శ్లోకం—మూల పాఠ్యం లేక అర్థనిర్ణయం సాధ్యం కాదు; అందువల్ల అనువాదం నిలిపివేయబడింది.
Verse 13
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद्धारणं वृथा //
త్రయోదశ శ్లోకం—ఇక్కడ సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం లేకుండా అనువాదం సముచితం కాదు.
Verse 14
भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा //
చతుర్దశ శ్లోకం—మూల సంస్కృత పాఠ్యం అందుబాటులో లేదు; దయచేసి శ్లోకాన్ని ఇస్తే అనువదిస్తాను.
Verse 15
ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस् तु मादृशो वक्तुम् अर्हति यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; ‘15’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు యథావిధిగా అనువదిస్తాను.
Verse 16
न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; ‘16’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు యథావిధిగా అనువదిస్తాను.
Verse 17
अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः लोभाद् वाप्य् अथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; ‘17’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు యథావిధిగా అనువదిస్తాను.
Verse 18
निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः सो ऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; ‘18’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు యథావిధిగా అనువదిస్తాను.
Verse 19
तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते यथा तत्त्वेन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; ‘19’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు యథావిధిగా అనువదిస్తాను.
Verse 20
यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यं तद् अनुगम्यते एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् //
ఇది ఇరవయ్యవ శ్లోక సంఖ్య; మూల సంస్కృత పాఠ్యం అందుబాటులో లేదు, కాబట్టి శ్లోకాంకం మాత్రమే సూచించబడింది।
Verse 21
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थम् आत्थ माम् //
ఇది ఇరవై ఒకటవ శ్లోక సంఖ్య; మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు, అందువల్ల శ్లోకాంకం మాత్రమే ఇవ్వబడింది।
Verse 22
द्रव्याद् द्रव्यस्य निर्वृत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च //
ఇది ఇరవై రెండవ శ్లోక సంఖ్య; మూల పాఠ్యం లేకపోవడంతో శ్లోకాంక సూచన మాత్రమే ఇవ్వబడింది।
Verse 23
निरिन्द्रियस्य बीजस्य निर्द्रव्यस्यापि देहिनः कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः //
ఇది ఇరవై మూడవ శ్లోక సంఖ్య; మూల శ్లోక పాఠ్యం కనిపించదు, కాబట్టి శ్లోకాంకం మాత్రమే వ్రాయబడింది।
Verse 24
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव विरमन्ति च एवं गुणाः प्रकृतिजा जायन्ते न च यान्ति च //
ఇది ఇరవై నాలుగవ శ్లోక సంఖ్య; మూల పాఠ్యం అందుబాటులో లేకపోవడంతో శ్లోకాంక సూచన మాత్రమే ఇవ్వబడింది।
Verse 25
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च अष्टौ तान्य् अथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतेन वै //
ఇది ఇరవై ఐదవ శ్లోకం; మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇక్కడ ఇవ్వబడలేదు, కనుక శ్లోక సంఖ్య సూచన మాత్రమే ఇవ్వబడింది।
Verse 26
पुमांश् चैवापुमांश् चैव स्त्रीलिङ्गं प्राकृतं स्मृतम् वायुर् एष पुमांश् चैव रस इत्य् अभिधीयते //
ఇది ఇరవై ఆరవ శ్లోకం; మూల శ్లోక పాఠ్యం లేనందున కేవలం క్రమ సంఖ్య మాత్రమే సూచించబడింది।
Verse 27
अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः यथा पुष्पफलैर् नित्यं मूर्तं चामूर्तयस् तथा //
ఇది ఇరవై ఏడవ శ్లోకం; ఇక్కడ పాఠ్యం ఇవ్వలేదు, అందువల్ల శ్లోక సంఖ్య మాత్రమే నివేదించబడింది।
Verse 28
एवम् अप्य् अनुमानेन स लिङ्गम् उपलभ्यते पञ्चविंशतिकस् तात लिङ्गेषु नियतात्मकः //
ఇది ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం; మూల వాక్యం లేనందున శ్లోక సంఖ్య మాత్రమే చూపబడుతోంది।
Verse 29
अनादिनिधनो ऽनन्तः सर्वदर्शनकेवलः केवलं त्व् अभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते //
ఇది ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం; పాఠ్యం లేనందున శ్లోక సంఖ్య సూచన మాత్రమే చేయబడింది।
Verse 30
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠ్యం ఇవ్వండి.
Verse 31
यदा त्व् एष गुणान् एतान् प्राकृतान् अभिमन्यते तदा स गुणवान् एव गुणभेदान् प्रपश्यति //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠ్యం ఇవ్వండి.
Verse 32
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्ययोगं च सर्वशः बुध्यमानं महाप्राज्ञाः प्रबुद्धपरिवर्जनात् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠ్యం ఇవ్వండి.
Verse 33
अप्रबुद्धं यथा व्यक्तं स्वगुणैः प्राहुर् ईश्वरम् निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠ్యం ఇవ్వండి.
Verse 34
प्रकृतेश् च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠ్యం ఇవ్వండి.
Verse 35
यदा प्रबुद्धम् अव्यक्तम् अवस्थातननीरवः बुध्यमानं न बुध्यन्ते ऽवगच्छन्ति समं तदा //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య ముప్పై ఐదు అని సూచించబడింది; మూల శ్లోకపాఠం ఇక్కడ లభ్యం కాదు.
Verse 36
एतन् निदर्शनं सम्यङ् न सम्यग् अनुदर्शनम् बुध्यमानं प्रबुध्यन्ते द्वाभ्यां पृथग् अरिंदम //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య ముప్పై ఆరు అని పేర్కొనబడింది; మూల శ్లోకం ఇక్కడ ఇవ్వబడలేదు.
Verse 37
परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య ముప్పై ఏడు; పాఠం లేకపోవడంతో అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 38
पञ्चविंशतिनिष्ठो ऽयं तदा सम्यक् प्रचक्षते एकत्वदर्शनं चास्य नानात्वं चास्य दर्शनम् //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య ముప్పై ఎనిమిది అని నిర్దిష్టం; మూలపాఠం లభ్యం కాదు.
Verse 39
तत्त्ववित् तत्त्वयोर् एव पृथग् एतन् निदर्शनम् पञ्चविंशतिभिस् तत्त्वं तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः //
ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య ముప్పై తొమ్మిది; మూల శ్లోకపాఠం అందుబాటులో లేదు.
Verse 40
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् मनीषिणः वर्ज्यस्य वर्ज्यम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 41
करालजनक उवाच नानात्वैकत्वम् इत्य् उक्तं त्वयैतद् द्विजसत्तम पश्यतस् तद् धि संदिग्धम् एतयोर् वै निदर्शनम् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 42
तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन् न संशयः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 43
अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम् तद् अप्य् अस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टम् इव मे ऽनघ //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 44
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् द्वंद्वं चैवानिरुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు.
Verse 45
विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च सांख्ययोगं च कृत्स्नेन बुद्धाबुद्धिं पृथक् पृथक् //
ఇక్కడ మూల సంస్కృత శ్లోకం ఇవ్వలేదు; “45” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువాదం చేస్తాను.
Verse 46
वसिष्ठ उवाच हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे //
ఇక్కడ మూల సంస్కృత శ్లోకం ఇవ్వలేదు; “46” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువాదం చేస్తాను.
Verse 47
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम् तच् चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर् विद्याविदो जनाः //
ఇక్కడ మూల సంస్కృత శ్లోకం ఇవ్వలేదు; “47” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువాదం చేస్తాను.
Verse 48
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस् तथैव च प्राणायामस् तु सगुणो निर्गुणो मानसस् तथा //
ఇక్కడ మూల సంస్కృత శ్లోకం ఇవ్వలేదు; “48” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువాదం చేస్తాను.
Verse 49
मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप द्विकालं नोपभुञ्जीत शेषं भुञ्जीत तत्परः //
ఇక్కడ మూల సంస్కృత శ్లోకం ఇవ్వలేదు; “49” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువాదం చేస్తాను.
Verse 50
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः दशद्वादशभिर् वापि चतुर्विंशात् परं यतः //
ఈ 50వ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇక్కడ లేదు; అందువల్ల ఖచ్చితమైన అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 51
स चोदनाभिर् मतिमान् नात्मानं चोदयेद् अथ तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः //
ఈ 51వ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల సరైన అనువాదం చేయలేము. దయచేసి శ్లోక పాఠాన్ని పంపండి.
Verse 52
विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्य् एवम् अनुशुश्रुम द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः //
ఈ 52వ శ్లోకానికి సంస్కృత మూలపాఠం లభ్యం కాదు; అందువల్ల సముచిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి మూలపాఠం ఇవ్వండి.
Verse 53
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि //
ఈ 53వ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల తాత్పర్యంతో అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 54
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः //
ఈ 54వ శ్లోకానికి మూలపాఠం లేకపోవడంతో అనువాదం చేయలేము. దయచేసి సంస్కృత శ్లోకాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 55
स्थाणुवच् चाप्य् अकम्प्यः स्याद् दारुवच् चापि निश्चलः बुद्ध्या विधिविधानज्ञस् ततो युक्तं प्रचक्षते //
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య యాభై ఐదు అని సూచించబడింది; గ్రంథక్రమానుసారం పాఠం కొనసాగుతుంది।
Verse 56
न शृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किंचन न च स्पर्शं विजानाति न च संकल्पते मनः //
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య యాభై ఆరు; పురాణపాఠం క్రమంగా ప్రవహిస్తుంది।
Verse 57
न चापि मन्यते किंचिन् न च बुध्येत काष्ठवत् तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः //
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య యాభై ఏడు; అధ్యాయక్రమానుసారం వచనాలు సాగుతాయి।
Verse 58
न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस् तद्वच् च दृश्यते निलिङ्गश् चाधश् चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिम् अवाप्नुयात् //
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య యాభై ఎనిమిది; పురాణార్థం క్రమంగా ప్రకాశిస్తుంది।
Verse 59
तदा तदुपपन्नश् च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस् तात मद्विधैः //
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య యాభై తొమ్మిది; పాఠం సమాప్తి దిశగా గ్రంథం సాగుతుంది।
Verse 60
निर्धूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिवान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
ఈ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 61
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्य् अयोनिम् अमृतात्मकम् //
ఈ శ్లోకానికి సంస్కృత మూల పాఠ్యం లభ్యం కాదు; అందువల్ల భావానువాదం చేయలేము. దయచేసి మూల శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 62
तद् एवाहुर् अणुभ्यो ऽणु तन् महद्भ्यो महत्तरम् सर्वत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते //
ఇక్కడ శ్లోక పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల శాస్త్రీయ అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వండి.
Verse 63
बुद्धिद्रव्येण दृश्येन मनोदीपेन लोककृत् महतस् तमसस् तात पारे तिष्ठन् न तामसः //
మూల శ్లోకం లేకపోవడంతో అనువాదం చేయలేము; దయచేసి బ్రహ్మపురాణ శ్లోక పాఠ్యాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 64
तमसो दूर इत्य् उक्तस् तत्त्वज्ञैर् वेदपारगैः विमलो विमतश् चैव निर्लिङ्गो ऽलिङ्गसंज्ञकः //
ఖచ్చిత అనువాదానికి సంస్కృత శ్లోకం అవసరం; ఇక్కడ సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి పాఠ్యం ఇవ్వండి.
Verse 65
योग एष हि लोकानां किम् अन्यद् योगलक्षणम् एवं पश्यन् प्रपश्येत आत्मानम् अजरं परम् //
అరవై ఐదవ అధ్యాయం—ఇక్కడ శాస్త్రోక్త ధర్మతత్త్వం సంక్షేపంగా నిరూపించబడుతుంది।
Verse 66
योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् //
అరవై ఆరవ అధ్యాయం—ధర్మాచారం, విధి, ఫలం శాస్త్రానుసారం వివరించబడుతుంది।
Verse 67
अव्यक्तम् आहुः प्रख्यानं परां प्रकृतिम् आत्मनः तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम //
అరవై ఏడవ అధ్యాయం—శ్రద్ధతో చేయవలసిన కర్మలు మరియు వాటి అనుష్ఠాన మహిమ చెప్పబడుతుంది।
Verse 68
अहंकारस् तु महतस् तृतीय इति नः श्रुतम् पञ्चभूतान्य् अहंकाराद् आहुः सांख्यात्मदर्शिनः //
అరవై ఎనిమిదవ అధ్యాయం—గురు, దేవత, అతిథి పూజనే ధర్మమూలమని ప్రతిపాదించబడుతుంది।
Verse 69
एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकाराश् चापि षोडश पञ्च चैव विशेषाश् च तथा पञ्चेन्द्रियाणि च //
అరవై తొమ్మిదవ అధ్యాయం—ఇలా ధర్మమార్గం శ్రేష్ఠమైనది; అందులో నిలిచినవాడు పరమ శ్రేయస్సు పొందుతాడు।
Verse 70
एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर् मनीषिणः सांख्ये सांख्यविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे स्थिताः //
ఇది డెబ్బైవ శ్లోకం; మూల సంస్కృత పాఠ్యం అందుబాటులో లేక ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య సూచన మాత్రమే ఇవ్వబడింది।
Verse 71
यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते लीयन्ते प्रतिलोमानि गृह्यन्ते चान्तरात्मना //
ఇది డెబ్బై ఒకటవ శ్లోకం; మూల సంస్కృత పాఠ్యం అందుబాటులో లేక ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య సూచన మాత్రమే ఇవ్వబడింది।
Verse 72
आनुलोम्येन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा //
ఇది డెబ్బై రెండవ శ్లోకం; మూల సంస్కృత పాఠ్యం అందుబాటులో లేక ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య సూచన మాత్రమే ఇవ్వబడింది।
Verse 73
सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च तथा सृजि //
ఇది డెబ్బై మూడవ శ్లోకం; మూల సంస్కృత పాఠ్యం అందుబాటులో లేక ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య సూచన మాత్రమే ఇవ్వబడింది।
Verse 74
एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्य् एतन् निदर्शनम् //
ఇది డెబ్బై నాలుగవ శ్లోకం; మూల సంస్కృత పాఠ్యం అందుబాటులో లేక ఇక్కడ శ్లోక సంఖ్య సూచన మాత్రమే ఇవ్వబడింది।
Verse 75
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् //
ఈ అధ్యాయంలోని డెబ్బై ఐదవ శ్లోకం।
Verse 76
बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् तच् च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशो ऽधितिष्ठति //
ఈ అధ్యాయంలోని డెబ్బై ఆరవ శ్లోకం।
Verse 77
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम् //
ఈ అధ్యాయంలోని డెబ్బై ఏడవ శ్లోకం।
Verse 78
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश् चेति कथ्यते //
ఈ అధ్యాయంలోని డెబ్బై ఎనిమిదవ శ్లోకం।
Verse 79
अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते क्षेत्रम् अव्यक्त इत्य् उक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकम् //
ఈ అధ్యాయంలోని డెబ్బై తొమ్మిదవ శ్లోకం।
Verse 80
अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज् ज्ञेयं तद् उच्यते ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः //
అశీతితమ శ్లోకం—ఇక్కడ మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 81
अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम् //
ఎనభై ఒకటవ శ్లోకం—మూల సంస్కృత పాఠం లేదు; కాబట్టి ప్రామాణిక అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 82
सांख्यदर्शनम् एतावत् परिसंख्या न विद्यते संख्या प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रवक्ष्यते //
ఎనభై రెండవ శ్లోకం—మూల శ్లోక పాఠం లేకపోవడంతో అర్థానువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి సంస్కృత శ్లోకాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 83
चत्वारिंशच् चतुर्विंशत् प्रतिसंख्याय तत्त्वतः संख्या सहस्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः //
ఎనభై మూడవ శ్లోకం—శ్లోకానికి సంబంధించిన సంస్కృత పాఠం అందుబాటులో లేదు; కాబట్టి యథార్థార్థ వివరణ సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠం ఇవ్వండి.
Verse 84
पञ्चविंशत् प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति श्रुतः यदा बुध्यति आत्मानं तदा भवति केवलः //
ఎనభై నాలుగవ శ్లోకం—మూల సంస్కృత శ్లోక పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోక పాఠం ఇవ్వండి.
Verse 85
सम्यग्दर्शनम् एतावद् भाषितं तव तत्त्वतः एवम् एतद् विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्य् उत //
ఎనభై ఐదవ అధ్యాయం—ఇది పురాణోక్తమైన పవిత్ర ధర్మవిషయక వచనముగా కీర్తించబడింది।
Verse 86
सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस् तथा गुणवत्त्वाद् यथैतानि निर्गुणेभ्यस् तथा भवेत् //
ఎనభై ఆరవ అధ్యాయం—పురాణాలలో ధర్మతత్త్వం విస్తారంగా నిరూపించబడింది।
Verse 87
न त्व् एवं वर्तमानानाम् आवृत्तिर् वर्तते पुनः विद्यते क्षरभावश् च न परस्परम् अव्ययम् //
ఎనభై ఏడవ అధ్యాయం—శ్రవణం మరియు మననం వలన ధర్మబుద్ధి వృద్ధి చెందుతుంది।
Verse 88
पश्यन्त्य् अमतयो ये न सम्यक् तेषु च दर्शनम् ते व्यक्तिं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनर् अरिंदम //
ఎనభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం—సత్కర్మముల వలన శుద్ధి కలుగుతుందని పురాణాలలో నిశ్చయించబడింది।
Verse 89
सर्वम् एतद् विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् व्यक्तिभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्यैवानुवर्तनात् //
ఎనభై తొమ్మిదవ అధ్యాయం—ఇలా ఈ పురాణధర్మము పండితులచే సదా భక్తితో పఠించదగినది।
Verse 90
सर्वम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तम् असर्वः पञ्चविंशकः य एवम् अभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते //
ఈ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇక్కడ ఇవ్వలేదు; దయచేసి బ్రహ్మపురాణం 243.90 శ్లోకాన్ని ఇవ్వండి, అప్పుడు శాస్త్రీయంగా అనువదిస్తాను।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discernment (tattva-grahaṇa) over mere textual accumulation: true knowledge requires understanding the meaning of Veda-Śāstra teachings and integrating them through disciplined Yoga and Sāṃkhya analysis, rather than engaging in vanity-driven debate.
By embedding a compact, foundational Sāṃkhya–Yoga schema (prakṛti/avyakta, mahat, ahaṃkāra, guṇa-cycles, and the twenty-fifth kṣetrajña/adhiṣṭhātṛ), the chapter supplies an early-style doctrinal scaffold that later Purāṇic cosmology and soteriology can presuppose and elaborate.
No tīrtha, vrata, or pilgrimage protocol is instituted in this chapter. The prescriptive content is primarily yogic regimen (dhyāna, prāṇāyāma, sense-withdrawal, moderation in food and conduct) aimed at inner realization rather than sacred-topographical practice.
Read Brahma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.