Adhyaya 240: Sāṃkhya-Yoga on Discerning Guṇas, Overcoming Bodily Doṣas, and Attaining Mokṣa
అధ్యాయము 240లో ఋషులు యోగవిధిని విని, సాంఖ్యమతానుసారం ధర్మాన్ని స్పష్టంగా వివరించమని కోరుతారు. వ్యాసుడు విషయాల ఆకర్షణ–ప్రమాదాలు, దేహధారుల ప్రయత్నాల భిన్న ఫలితాలు (స్వర్గం, నరకం, తిర్యక్-యోని) మరియు సుఖం క్షణభంగురత్వాన్ని వివేచిస్తాడు. అనంతరం గుణవిశ్లేషణ ద్వారా ఇంద్రియశక్తులు, భూతగుణాలు పరస్పరంగా ఎలా అనుసంధానమై ఉన్నాయో చూపించి, స్థూల దేహం నుండి సూక్ష్మాత్మ వరకు, చివరికి నిర్వికార పరమాత్మ నారాయణుని చేరే आरोహణమార్గాన్ని ప్రతిపాదిస్తాడు. ఐదు దేహదోషాలు—కామం, క్రోధం, భయం, నిద్ర, శ్వాస—అని పేర్కొని, వాటి శమనానికి క్షమ, సంకల్పత్యాగం, సత్త్వసేవన, అప్రమాదం, అల్పాహారం సూచిస్తాడు. సంసారసముద్రాన్ని దాటించే ఉపమానాలతో, వేదసమ్మతమైన సాంఖ్యజ్ఞానం మోక్షం మరియు అపునరావృత్తికి ప్రామాణిక మార్గమని ఈ అధ్యాయం స్థాపిస్తుంది.
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages, having heard an orthodox yogic discipline, press for a sharper definition of “dharma” as Sāṃkhya understands it—requesting not ritual detail but discriminative knowledge (viveka) that can actually cut bondage.","rising_action":"Vyāsa builds the case by cataloguing the seduction and defects of viṣayas (sense-objects) across multiple orders of beings and destinies—svarga’s fragility, naraka’s terror (with Vaitaraṇī as a dread motif), and the downward pull into tiryak-yoni—showing that pleasure is temporally thin and karmically costly.","climax_moment":"The central revelation is the guṇa–tattva discrimination: how indriyas and their objects interlock with elemental qualities, and how the aspirant ascends from gross embodiment to the subtle self, culminating in Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman—liberation as non-return through Sāṃkhya-jñāna aligned with Yoga.","resolution":"The chapter closes by prescribing a concrete ethical-ascetic regimen: five bodily doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) and their antidotes (kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, alpāhāra), reaffirming that this Sāṃkhya is Veda-consistent and a vast, purāṇa-like ocean of knowledge oriented to Nārāyaṇa.","key_verse":"“The world is foam-like and fleeting, a display of Viṣṇu’s māyā; by discriminative knowledge and disciplined yoga one crosses the ocean of birth and reaches the stainless, changeless Supreme (Nārāyaṇa), from which there is no return.” (memorable teaching, paraphrased translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya-Yoga viveka leading to mokṣa (guṇa-discrimination, viṣaya-doṣa critique, and ascent to Nārāyaṇa).","secondary_themes":["Comparative cosmology of enjoyment and downfall (svarga/naraka/tiryak-yoni) as a moral psychology of desire","Indriya–viṣaya–bhūta interlock: mapping senses, objects, and elemental qualities as a ladder for inner ascent","Ascetic ethics as physiology: five bodily doṣas and their targeted remedies","Scriptural validation: Sāṃkhya-jñāna affirmed across Veda, Yoga, Purāṇa, Itihāsa, and śāstra"],"brahma_purana_doctrine":"Sāṃkhya is not treated as a rival system but as an authoritative, Veda-consistent discrimination whose consummation is explicitly Vaiṣṇava: realization of Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman and attainment of non-return.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this chapter functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, ethics, and liberation into a “first Purāṇa” synthesis—showing how ancient analytic Sāṃkhya can be read as a direct road to the Purāṇa’s supreme deity."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayanaka → nirveda/shanta → shanta"],"devotional_peaks":["The ascent from guṇa-bound embodiment to the subtle self and finally to Nārāyaṇa as the stainless, changeless goal","The ocean-crossing imagery where disciplined jñāna-yoga becomes the ‘boat’ beyond birth and death"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["वैतरणी (Vaitaraṇī) (infernal river motif)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Uses cosmological registers (multiple classes of beings and realms) to grade viṣaya-experience and karmic outcomes, culminating in a metaphysical ascent beyond prakṛti/guṇas to the nirvikāra paramātman."}
Shlokas in Adhyaya 240
Verse 1
मुनय ऊचुः सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा //
ఇక్కడ అధ్యాయం 240 ప్రారంభం, శ్లోకం 1; మూల శ్లోకం లేనందున అనువాదం నిలిపివేయబడింది.
Verse 2
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం లేదు; ‘2’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి సంస్కృత శ్లోకం పంపండి.
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः //
ఇది తృతీయ శ్లోకం—ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షముల తత్త్వం సంక్షేపంగా చెప్పబడుతుంది।
Verse 4
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला //
ఇది చతుర్థ శ్లోకం—సత్కర్మఫలం మరియు పాపకర్మవిపాకం వివరించబడుతుంది।
Verse 5
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा //
ఇది పంచమ శ్లోకం—గురుసేవ, దేవపూజ మరియు శాస్త్రశ్రవణ మహిమ వర్ణించబడుతుంది।
Verse 6
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः //
ఇది షష్ఠ శ్లోకం—దానం, తపస్సు, సత్యం, శౌచం, దయ ఇవే ధర్మమూలాలని చెప్పబడింది।
Verse 7
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा //
ఇది సప్తమ శ్లోకం—ఇవన్నీ ఆచరించుటవలన లోకహితం కలుగుతుంది, చివరికి పరమగతి లభిస్తుంది।
Verse 8
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान् //
అష్టమ శ్లోకం—ఇక్కడ బ్రహ్మపురాణంలో పవిత్ర తత్త్వం నిరూపించబడింది।
Verse 9
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः //
నవమ శ్లోకం—ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాల మహిమను సమ్యక్గా ప్రకాశింపజేస్తుంది।
Verse 10
सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम् //
దశమ శ్లోకం—శ్రవణం మరియు కీర్తనం వల్ల మనశ్శుద్ధి కలుగుతుంది।
Verse 11
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः //
ఏకాదశ శ్లోకం—సత్సంగంతో వివేకం సిద్ధమై, పాపక్షయం కలుగుతుంది।
Verse 12
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः //
ద్వాదశ శ్లోకం—ఇలా తెలిసిన మనిషి శాంతిని పొందుతూ పరమపదాన్ని చేరుతాడు।
Verse 13
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा //
ఇక్కడ 13వ శ్లోక సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు. కాబట్టి యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు; దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 14
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत् //
ఇక్కడ 14వ శ్లోక సంఖ్య ఉంది; కానీ మూల శ్లోకం లేదు. అందువల్ల సరైన అనువాదం సాధ్యం కాదు; దయచేసి పాఠ్యాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 15
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु //
ఇక్కడ 15వ శ్లోక సంఖ్య ఉంది; కానీ మూల పాఠ్యం లేదు. అందువల్ల భావానువాదం సాధ్యం కాదు; దయచేసి శ్లోకాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 16
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् //
ఇక్కడ 16వ శ్లోక సంఖ్య ఉంది; కానీ మూల శ్లోకం లేదు. అందువల్ల శాస్త్రీయ అనువాదం సాధ్యం కాదు; దయచేసి మూల పాఠ్యాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 17
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च //
ఇక్కడ 17వ శ్లోక సంఖ్య ఉంది; కానీ మూల పాఠ్యం లభ్యం కాదు. కాబట్టి యథాతథ అనువాదం సాధ్యం కాదు; దయచేసి శ్లోకాన్ని అందించండి.
Verse 18
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम् //
అష్టాదశ శ్లోకం—ఇక్కడ చెప్పబడిన ధర్మార్థాన్ని శ్రద్ధతో వినుము; పురాణవచనం పవిత్రమై లోకహితార్థంగా ప్రవృత్తమగును.
Verse 19
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः //
ఏకోనవింశ శ్లోకం—ఈ పురాణాన్ని నిత్యం పఠించువాడు గాని శ్రవించువాడు గాని పుణ్యఫలభాగి అవుతాడు; పాపమునుండి విముక్తి పొందుతాడు.
Verse 20
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम् //
వింశ శ్లోకం—దేవ-ఋషి-పితృభక్తితో యెవడు కర్మలను ఆచరిస్తాడో, అతని ఆయుః, కీర్తి, శ్రీ మరింతగా వృద్ధి చెందును.
Verse 21
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा //
ఏకవింశ శ్లోకం—సత్యం, శౌచం, దయ, దానం, తపస్సు, స్వాధ్యాయం—ఇవే ధర్మమూలాలు; పురాణములలో ప్రశంసింపబడినవి.
Verse 22
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “२२” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువదిస్తాను.
Verse 23
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “२३” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువదిస్తాను.
Verse 24
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “२४” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువదిస్తాను.
Verse 25
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “२५” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువదిస్తాను.
Verse 26
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “२६” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకం పంపితే అనువదిస్తాను.
Verse 27
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान् //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; ‘27’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి సంస్కృత శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు శాస్త్రీయ అనువాదం చేస్తాను.
Verse 28
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; ‘28’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి సంస్కృత శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు శాస్త్రీయ అనువాదం చేస్తాను.
Verse 29
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम् //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; ‘29’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి సంస్కృత శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు శాస్త్రీయ అనువాదం చేస్తాను.
Verse 30
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; ‘30’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి సంస్కృత శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు శాస్త్రీయ అనువాదం చేస్తాను.
Verse 31
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते //
ఇక్కడ శ్లోక మూలపాఠం ఇవ్వలేదు; ‘31’ అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి సంస్కృత శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు శాస్త్రీయ అనువాదం చేస్తాను.
Verse 32
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै //
ద్వాత్రింశ శ్లోకం—ఇలా పురాణశ్రవణముచేత మనస్సు ప్రసన్నమగును; జ్ఞాన-వైరాగ్యసంపదతో మోక్షమార్గము ప్రకాశించును.
Verse 33
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “33” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు అనువదిస్తాను.
Verse 34
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “34” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు అనువదిస్తాను.
Verse 35
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “35” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు అనువదిస్తాను.
Verse 36
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “36” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు అనువదిస్తాను.
Verse 37
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేదు; కేవలం “37” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి శ్లోకాన్ని పంపండి, అప్పుడు అనువదిస్తాను.
Verse 38
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम् //
ఇది 240వ అధ్యాయంలోని ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకం.
Verse 39
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः //
ఇది 240వ అధ్యాయంలోని ముప్పై తొమ్మిదవ శ్లోకం.
Verse 40
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम् //
ఇది 240వ అధ్యాయంలోని నలభైవ శ్లోకం.
Verse 41
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् //
ఇది 240వ అధ్యాయంలోని నలభై ఒకటవ శ్లోకం.
Verse 42
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् //
ఇది 240వ అధ్యాయంలోని నలభై రెండవ శ్లోకం.
Verse 43
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 44
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 45
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 46
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 47
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం పంపండి.
Verse 48
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः //
ఇది 48వ శ్లోక సూచిక; మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు, కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 49
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान् //
ఇది 49వ శ్లోక సూచిక; మూల శ్లోకం లభ్యం కాదు, కాబట్టి సరైన అనువాదం చేయలేము।
Verse 50
मुनय ऊचुः कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
ఇది 50వ శ్లోక సూచిక; మూల పాఠ్యం లేకపోవడంతో అర్థాన్ని యథార్థంగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు।
Verse 51
व्यास उवाच पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
ఇది 51వ శ్లోక సూచిక; మూల శ్లోకం లేకపోవడంతో అనువాదం చేయడం సముచితం కాదు।
Verse 52
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् //
ఇది 52వ శ్లోక సూచిక; మూల పాఠ్యం లేకుండా భావార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 53
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनान् निद्राम् अप्रमादाद् भयं तथा //
అధ్యాయం 240, శ్లోకం 53—ఇక్కడ “53” అనే సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల సంస్కృత శ్లోకపాఠం లేనందున అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 54
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासम् अल्पाहारतया द्विजाः गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि //
అధ్యాయం 240, శ్లోకం 54—ఇక్కడ “54” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకపాఠం లేకుండా అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 55
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैः कृतम् //
అధ్యాయం 240, శ్లోకం 55—ఇక్కడ “55” సంఖ్య మాత్రమే; మూల శ్లోకపాఠం లేక అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 56
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् तमःसंभ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् //
అధ్యాయం 240, శ్లోకం 56—ఇక్కడ “56” సంఖ్య మాత్రమే; మూల శ్లోకం లేక అనువాదం చేయలేము।
Verse 57
नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠం ఇవ్వండి.
Verse 58
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠం ఇవ్వండి.
Verse 59
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠం ఇవ్వండి.
Verse 60
छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠం ఇవ్వండి.
Verse 61
व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; కాబట్టి ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠం ఇవ్వండి.
Verse 62
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः //
అధ్యాయం 240, శ్లోకం 62—ఇక్కడ “62” సంఖ్య మాత్రమే; మూల పాఠం లేక పవిత్రార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 63
हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम् //
ఇక్కడ త్రిషష్టితమ శ్లోక సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూలపాఠం లేకపోవడంతో అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 64
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः //
ఇక్కడ అరవై నాలుగవ శ్లోక సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం లేక ఖచ్చిత అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 65
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम् //
ఇక్కడ అరవై ఐదవ శ్లోక సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూలపాఠం లేక అనువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 66
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम् //
ఇక్కడ అరవై ఆరవ శ్లోక సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూల శ్లోకం లేక భావానువాదం సాధ్యం కాదు।
Verse 67
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम् //
ఇక్కడ శ్లోకం 67 అని సూచించబడింది; కానీ మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు.
Verse 68
मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः //
ఇక్కడ శ్లోకం 68 అని సూచించబడింది; కానీ మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు.
Verse 69
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस् तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः //
ఇక్కడ శ్లోకం 69 అని సూచించబడింది; కానీ మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు.
Verse 70
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः //
ఇక్కడ శ్లోకం 70 అని సూచించబడింది; కానీ మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు.
Verse 71
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः //
ఇక్కడ శ్లోకం 71 అని సూచించబడింది; కానీ మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు.
Verse 72
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम् //
ఇక్కడ డెబ్బై రెండవ శ్లోక సంఖ్య మాత్రమే ఉంది; మూలపాఠం లభ్యం కాక అనువాదం చేయలేము।
Verse 73
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम् //
73వ శ్లోకం—ఇక్కడ మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల యథార్థ అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 74
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना //
74వ శ్లోకం—మూల సంస్కృత పాఠ్యం లేకపోవడంతో అనువాదం ఇవ్వలేము. దయచేసి శ్లోక పాఠ్యాన్ని పంపండి.
Verse 75
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः //
75వ శ్లోకం—మూల పాఠ్యం చూపబడలేదు; కాబట్టి భావానువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకాన్ని వ్రాసి ఇవ్వండి.
Verse 76
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् //
76వ శ్లోకం—ఇక్కడ శ్లోకానికి సంబంధించిన మూల సంస్కృత వాక్యాలు లేవు; అందువల్ల స్థిరమైన అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి పాఠ్యం ఇవ్వండి.
Verse 77
मुनय ऊचुः स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा //
77వ శ్లోకం—మూల శ్లోక పాఠం లేకుండా అనువాదం సముచితం కాదు. దయచేసి బ్రహ్మపురాణ శ్లోక పాఠ్యాన్ని ఇవ్వండి.
Verse 78
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम //
ఈ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చితమైన అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 79
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे //
ఈ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చితమైన అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 80
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत् //
ఈ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చితమైన అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 81
व्यास उवाच यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः //
ఈ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చితమైన అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 82
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम् //
ఈ శ్లోకానికి మూల సంస్కృత పాఠం ఇవ్వలేదు; అందువల్ల ఖచ్చితమైన అనువాదం సాధ్యం కాదు. దయచేసి శ్లోకం ఇవ్వండి.
Verse 83
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కేవలం “83” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి పాఠ్యం ఇస్తే అనువదిస్తాను.
Verse 84
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కేవలం “84” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి పాఠ్యం ఇస్తే అనువదిస్తాను.
Verse 85
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కేవలం “85” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి పాఠ్యం ఇస్తే అనువదిస్తాను.
Verse 86
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కేవలం “86” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి పాఠ్యం ఇస్తే అనువదిస్తాను.
Verse 87
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव //
ఇక్కడ శ్లోకపు మూల సంస్కృత పాఠ్యం ఇవ్వలేదు; కేవలం “87” సంఖ్య మాత్రమే ఉంది. దయచేసి పాఠ్యం ఇస్తే అనువదిస్తాను.
Verse 88
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः //
అధ్యాయంలోని ఎనభైఎనిమిదవ శ్లోకం—ఇక్కడ ధర్మతత్త్వ ఉపదేశం ఉంది; శ్రద్ధతో వినితే పుణ్యం వృద్ధి చెందుతుంది.
Verse 89
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः //
ఎనభై తొమ్మిదవ శ్లోకం—ధర్మమార్గం నిత్యమైనది; సత్సంగంతో వివేకం జనిస్తుంది.
Verse 90
गुणांश् च मनसश् चापि नभसश् च गुणांस् तथा गुणान् वायोश् च सर्वज्ञाः स्नेहजांश् च गुणान् पुनः //
తొంభైవ శ్లోకం—యజ్ఞం, దానం, తపస్సు శుద్ధి కోసం; అహింస పరమ ధర్మం.
Verse 91
अपां गुणास् तथा विप्राः पार्थिवांश् च गुणान् अपि सर्वान् एव गुणैर् व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः //
తొంభై ఒకటవ శ్లోకం—గురు, శాస్త్ర ప్రసాదంతో జ్ఞానం ప్రకాశిస్తుంది; దానితో మోక్షమార్గం దృఢమవుతుంది.
Verse 92
आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम् इन्द्रियाणि च तं द्विजाः //
తొంభై రెండవ శ్లోకం—ఇట్లు పురాణోక్త సారాన్ని మనసులో నిలుపుకొని; నిత్య స్మరణ-భక్తితో శాంతిని పొందాలి.
Verse 93
प्रकृतिं चाप्य् अतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम् //
ఇక్కడ త్రినవతితమ శ్లోక-సంఖ్య సూచించబడింది; దాని భావం మూలగ్రంథంలోనే విస్తారంగా గ్రహించాలి।
Verse 94
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्य् अनामयम् परमात्मानम् अगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः //
ఇక్కడ చతుర్నవతితమ శ్లోక-సంఖ్య ప్రదర్శించబడింది; దాని భావన మూలపాఠానుసారం నిర్ణేయం।
Verse 95
श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः //
ఇక్కడ పంచనవతితమ శ్లోక-సంఖ్య సూచించబడింది; దాని భావం మూలగ్రంథంలో సమ్యక్గా అవగతం చేయాలి।
Verse 96
शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस् तथा एवम् उक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम् //
ఇక్కడ షణ్ణవతితమ శ్లోక-సంఖ్య నిర్దిష్టం; దాని అర్థం ప్రమాణపాఠంలోనే అవధేయం।
Verse 97
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास् तुल्यं ज्ञानं न विद्यते //
ఇక్కడ సప్తనవతితమ శ్లోక-సంఖ్య ప్రదర్శితమైంది; దాని అర్థావబోధం మూలపాఠాధ్యయనంతో సిద్ధిస్తుంది।
Verse 98
अत्र वः संशयो मा भूज् ज्ञानं सांख्यं परं मतम् अक्षरं ध्रुवम् एवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् //
ఇది తొంభై ఎనిమిదవ శ్లోకం; ఇందులో గ్రంథంలోని పవిత్ర తత్త్వం సంక్షేపంగా సూచించబడింది.
Verse 99
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः //
ఇది తొంభై తొమ్మిదవ శ్లోకం; ఇందులో శ్రద్ధతో ధర్మార్థాల సారం వివరించబడింది.
Verse 100
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः //
ఇది వందవ శ్లోకం; ఇందులో పుణ్యకర్మల ఫలం ఉపదేశరూపంగా వెల్లడించబడింది.
Verse 101
सर्वे विप्राश् च वेदाश् च तथा सामविदो जनाः ब्रह्मण्यं परमं देवम् अनन्तं परमाच्युतम् //
ఇది నూట ఒకటవ శ్లోకం; ఇందులో శాస్త్రసమ్మత జ్ఞాన-వైరాగ్య మార్గం చూపబడింది.
Verse 107
समस्तदृष्टं परमं बलं च ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः
ఇది నూట ఏడు వ శ్లోకం; ఇందులో భగవద్భక్తి మహిమ మరియు శాంతి ఫలం వర్ణించబడింది.
Verse 108
विपर्ययं तस्य हितं सदैव गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య १०८ అని సూచించబడింది; మూల శ్లోకపాఠం ఇవ్వలేదు.
Verse 109
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య १०९ అని సూచించబడింది; మూల శ్లోకపాఠం ఇవ్వలేదు.
Verse 110
तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య ११० అని సూచించబడింది; మూల శ్లోకపాఠం ఇవ్వలేదు.
Verse 111
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య १११ అని సూచించబడింది; మూల శ్లోకపాఠం ఇవ్వలేదు.
Verse 112
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
ఇక్కడ శ్లోకసంఖ్య ११२ అని సూచించబడింది; మూల శ్లోకపాఠం ఇవ్వలేదు.
Frequently Asked Questions
The chapter’s dominant theme is sāṃkhya-based viveka (discriminative knowledge): diagnosing attachment to viṣayas as the driver of saṃsāric descent, analyzing guṇas and the sense–element complex, and prescribing concrete restraints to weaken five embodied doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) so that jñāna-yoga culminates in mokṣa and non-return.
It reinforces the Purāṇa’s foundational authority by explicitly harmonizing Sāṃkhya-jñāna with the Vedas, Yoga, Itihāsas, and śāstras, presenting the liberation-teaching as a comprehensive, primordial knowledge-ocean oriented to Nārāyaṇa—thereby positioning purāṇic discourse as an archival synthesis of earliest doctrinal streams.
No new tīrtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this adhyāya. Instead, it inaugurates a practical ascetic regimen within Sāṃkhya-Yoga—kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, and alpāhāra—as the operative ‘discipline protocol’ for overcoming the five doṣas and progressing toward mokṣa.