Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Sacred Geography & Pilgrimage
A cosmographic survey of the universe (bhuvanakosha) and the greatness (mahatmya) of sacred pilgrimage sites across Bharata.
Adhyayas in Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
அக்னிதேவர் நகராதி-வாஸ்து உபதேசத்திலிருந்து மாறி, புவனகோசம், பூமியின் புவியியல், முக்கிய முன்னோர்கள் ஆகியவற்றை ஒழுங்காக விளக்குவதாக உறுதி செய்கிறார். பிரியவ்ரதன் தனது புதல்வர்களுக்கு ஏழு தீவுகள்—ஜம்பூ, ப்லக்ஷ, ஷால்மல, குஷ, க்ரௌஞ்ச, ஷாக, புஷ்கர—பகிர்ந்து, தர்மமயமான நிர்வாக ஒழுங்கை காட்டுகிறான். ஜம்பூத்வீபத்தில் மேரு/இலாவ்ருதத்தை மையமாகக் கொண்டு வர்ஷப் பிரிவுகள் மற்றும் எல்லைப் பர்வதங்கள் கூறப்படுகின்றன; வடநாடுகள் முதுமை-மரணம் அச்சமின்றி, யுக வேறுபாடுகளைத் தாண்டிய சமநிலையுடன் இருப்பதாக வர்ணிக்கப்படுகின்றன. பின்னர் அரசாட்சியிலிருந்து வைராக்யம் நோக்கி செல்லும் புனித மாதிரி வருகிறது—பிரியவ்ரதன், ரிஷபன், பரதன் ஆகியோர் ஷாலக்ராமத்தில் விஷ்ணுவை அடைகின்றனர்; இதனால் அரச வம்சம் தீர்த்தமோட்சத்துடன் இணைக்கப்படுகிறது. பரதனிலிருந்து சுமதி, பின்னர் இந்திரத்யும்னன் முதலிய வம்சவரிசை கூறி, இது ஸ்வாயம்புவ சிருஷ்டி என்றும், க்ருத-த்ரேதா முதலிய யுக வரிசையால் குறிக்கப்படுகின்றது என்றும் நிறைவடைகிறது.
Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
வசிஷ்டருக்காக அக்னிபகவான் புவனகோசத்தை முறையாக விளக்குகிறார்—ஏழு தீவுகள் மற்றும் அவற்றைச் சூழ்ந்த ஏழு சமுத்திரங்களை எண்ணி, உலகத்தை தர்ம ஒழுங்கால் அமைந்த புனிதப் பரப்பாக நிறுவுகிறார். பின்னர் ஜம்பூத்வீபமும் மேருமலையும் மையமாகக் கொண்டு தெளிவான அளவுகளையும் தாமரைச் சின்னத்தையும் கூறுகிறார்—மேரு உலகத் தாமரையின் கர்ணிகை போன்றது. மேருவைச் சுற்றி எல்லைப் பர்வதங்களும் வர்ஷப் பகுதிகளும் அமைந்துள்ளன: தெற்கில் பாரதம், கிம்புருஷம், ஹரிவர்ஷம்; வடக்கில் ரம்யகம், ஹிரண்மயம், உத்தரகுரு; நடுவில் இலாவ்ருதம். திசைமலைகள், தெய்வீக வனங்கள், மேருவில் பிரம்மாவின் நகரம், லோகபாலர்களின் ஆட்சி நிலங்களும் வர்ணிக்கப்படுகின்றன. விஷ்ணுவின் பாதத்திலிருந்து இறங்கும் நதிகள்—சிறப்பாக சீதா, ஆலகநந்தா—வானுலகத்தையும் பூமியையும் இணைக்கும் புனித நீர்வழியாகின்றன. இறுதியில் நதிகள் தீர்த்தங்களாக உயர்ந்து, தர்ம அங்கீகாரத்தால் பாரதவர்ஷம் புனித நிலம் என வலியுறுத்தி, தீர்த்தமஹாத்ம்யப் பட்டியலுக்கான முன்னுரையை அமைக்கிறது।
Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
அக்னி கூறுகிறார்: தீர்த்தப் பலன் ஆத்மசம்யமத்துடன் பிரிக்கமுடியாதது—கைகள், கால்கள், மனம் ஆகியவற்றை ஒழுங்குபடுத்துதல், லகுவான உணவு, இந்திரியஜயம், தானம் பெறாமை ஆகியவை யாத்திரை பயனளிக்க வேண்டிய நெறிப்பூர்வ நிபந்தனைகள். பிற துறைகளுக்கு விலகாமல் தூய்மையாகச் செய்யும் தீர்த்தயாத்திரையும், மூன்று இரவுகள் நோன்பும் எல்லா யாகங்களின் பலனுக்கு இணை எனக் கூறி, பெரிய யாகங்களைச் செய்ய இயலாதவர்களுக்கு இது நடைமுறை வழி என விளக்கப்படுகிறது. புஷ்கரம் பரம தீர்த்தமாக உயர்த்தப்படுகிறது; மூன்று சந்த்யைகளிலும் தெய்வசன்னிதி மிகுதியாகும்; அங்கு வாசம், ஜபம், சிராத்தம் வம்சத்தை உயர்த்தி, அச்வமேதம் போன்ற புண்ணியமும் பிரம்மலோகமும் தரும். பின்னர் நதிகள், சங்கமங்கள், வனங்கள், மலைகள், நகரங்கள்—குருக்ஷேத்திரம், பிரயாகம், வாராணசி, அவந்தி, அயோத்தி, நைமிஷம் முதலியவை—என்று பட்டியலிட்டு, ஸ்நானம், தானம் (கார்த்திகையில் அன்னதானம் சிறப்பு), நினைவு/உச்சரிப்பு ஆகியவை பாவநாசம், ஸ்வர்கம் அல்லது பிரம்மலோகப் பெறுதலை அளிக்கும் எனச் சொல்கிறது. குருக்ஷேத்திரத்தின் மகிமை தனித்தது—அங்குள்ள தூளும் கூட ரட்சகமானது; சரஸ்வதி மற்றும் விஷ்ணுவுடன் தொடர்புடைய தெய்வங்களின் சன்னிதியால் அது தர்மத்தின் தீவிர பலனளிக்கும் க்ஷேத்திரம் எனப் புகழப்படுகிறது.
Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
தீர்த்தமாஹாத்ம்யத் தொடரில் பகவான் அக்னி பொதுத் தீர்த்தப் பெருமையிலிருந்து நகர்ந்து, புனிதப் புவியியலில் கங்கையை உச்ச சுத்திகரிப்பாளியாக விளக்குகிறார். கங்கை ஓடும் நிலங்கள் இயல்பாகவே புனிதமடைகின்றன; புவியியல் தானே தர்மத்தின் ஊடகமாகிறது. கங்கை உயிர்களுக்கு பரம ‘கதி’ (அடைக்கலம்/வழி) என நிறுவப்பட்டு, தொடர்ந்த வழிபாட்டால் முன்னோர்கள் மற்றும் சந்ததியர்—இரு வம்சங்களையும் உயர்த்துவாள் என கூறப்படுகிறது. கங்காதரிசனம், ஸ்பரிசம், நீர்பானம், ஸ்தோத்திரப் பாராயணம் போன்ற எளிய பக்தி-சடங்குகள் மிகுந்த பலன் தருவன; நீண்ட தவங்களையும் மிஞ்சும்; ஒரு மாதம் கரையில் பக்தியுடன் இருப்பது எல்லா யாகங்களின் பலனுக்கு ஒப்பெனச் சொல்லப்படுகிறது. அஸ்தி-அவசேஷங்கள் கங்கையில் இருக்கும் காலமெல்லாம் ஸ்வர்கவாசம் உறுதி என இறுதிச்சடங்கு-ஸ்ராத்தத்தின் முக்கியத்துவம் வலியுறுத்தப்படுகிறது. முடிவில், குருடர் போன்ற தடையுள்ளவர்களும் கங்காதீர்த்தத்தால் தேவதுல்ய நிலை பெற்று, போகம் மற்றும் மோட்சம் அடைவார்கள் என அருளின் பொதுமை கூறப்படுகிறது.
Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
அக்னி பிரயாக மாஹாத்மியத்தைத் தொடங்கி, பிரயாகத்தைப் புக்க்தி–முக்தி இரண்டையும் அளிக்கும் பரம தீர்த்தமாகவும், பிரம்மா, விஷ்ணு முதலிய தேவர்கள் மற்றும் ரிஷிகள் கூடும் சங்கமஸ்தலமாகவும் அறிவிக்கிறார். கங்கைத் துறை மண்ணைத் தாங்குதல் அல்லது உடலில் பூசுதல் சூரியன் இருளை அகற்றுவது போலப் பாவத்தை அழிக்கும் எனக் கூறி, வெளிப்புறச் சடங்குகள் உள்ளார்ந்த தூய்மையுடன் இணைவதை விளக்குகிறார். கங்கை–யமுனை இடைவெளி பூமியின் ‘ஜகனம்’ என்றும், அதில் பிரயாகம் ‘அந்தருபஸ்த’ என்றும் கூறி, புவியியலைத் தெய்வீக உடலாகக் காண்பிக்கிறார். பிரதிஷ்டானம், கம்பலா, அஷ்வதர, போகவதி போன்ற துணைத் தீர்த்தங்கள் பிரஜாபதியின் வேதியாகக் குறிப்பிடப்படுகின்றன; வேதங்களும் யாகங்களும் அங்கே உருவமெடுத்ததுபோல் இருப்பதால், பெயரைச் சொல்வதாலேயே புண்ணியம் கிடைக்கும். சங்கமத்தில் தானம், ஸ்ராத்தம், ஜபம் அக்ஷய பலன் தரும்; பிரயாகத்தில் மரணத்தை நாடுவோரின் உறுதியும் சொல்லப்படுகிறது. இறுதியில் ஹம்ஸப்ரபதனம், கோடிதீர்த்தம், அஷ்வமேத தீர்த்தம், மானஸ தீர்த்தம், வாஸரகம் ஆகிய இடங்கள், மாக மாதத்தின் மகிமை, மேலும் கங்கையின் மூன்று பரமஸ்தலங்கள்—கங்காத்வாரம், பிரயாகம், கங்காசாகரம்—எனப் பட்டியலிடப்படுகிறது।
Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
இந்த பகுதி அக்னேய புராணத்தின் தீர்த்தப் பிரகரணத்தில் ‘பிரயாக மாஹாத்ம்யம்’ நிறைவடைந்ததை அறிவிக்கும் இடைமாற்று முடிவுக் குறிப்பாக அமைகிறது. முன் உரையாடலை முறையாக நிறைவு செய்து, புனிதப் புவியியலை நடைமுறை தர்மமாகக் கற்பிக்கும் புராணப் போதனையைப் பாதுகாக்கிறது—குறிப்பிட்ட தீர்த்தங்கள் புண்ணியம், சுத்தி, மற்றும் உலக வாழ்க்கையை மோக்ஷத்துடன் ஒத்திசைக்க உதவும் கருவிகளாக விளக்கப்படுகின்றன. இந்த நிறைவு அக்னேய வித்யையின் ஒழுங்கான முன்னேற்றத்தையும் சுட்டுகிறது—ஒரு தீர்த்தத்தின் சடங்கு-தத்துவ வடிவிலிருந்து அடுத்த தீர்த்தத்துக்குச் சென்று, க்ஷேத்திரங்களின் ஒருங்கிணைந்த வரைபடம் உருவாகிறது; இது புராணத்தின் கலைக்களஞ்சிய நோக்கங்களுக்கு (கிரியை/கர்மகாண்டம், விக்ரஹ-லட்சணம், அரசியல்/ராஜதர்மம், துணை அறிவியல்கள்) துணையாகிறது।
Adhyaya 113
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
இந்த தீர்த்தமாஹாத்ம்யப் பகுதியில் பகவான் அக்னி நர்மதையை பரமப் பாவனியாகப் போற்றி, அவளுடைய தீர்த்தங்களின் அளவும் பெருக்கமும் கூறுகிறார். கங்கையை தரிசித்தாலே உடனடி சுத்தி, நர்மதையின் நீர்-தொடுதல்/முழுகுதல் மூலம் பாவநீக்கம்—என்ற ஒப்பீட்டால் புண்யப் பெறுதலின் வேறு வழிகள் விளக்கப்படுகின்றன. பின்னர் அமரகண்டகப் பகுதியில் மலைச் சுற்றிய பல தீர்த்தங்கள், ஸ்ரீபர்வதம், காவேரியுடன் உள்ள மங்கள சங்கமம் அறிமுகமாகின்றன. ஸ்ரீபர்வதத்தின் புனிதத்திற்குக் காரணமாக, கௌரி அங்கு தவம் செய்து ஆத்மஞான வரம் பெற்றதால் அந்த இடம் அந்தப் பெயரால் புகழ்பெற்றதென கூறப்படுகிறது. இறுதியில் இங்கு தானம், தவம், ஜபம், ஸ்ராத்தம் செய்தால் அக்ஷய பலன்; இத்தீர்த்தத்தில் மரணம் ஏற்பட்டால் சிவலோகப் பிராப்தி, ஹரனும் தேவியும் அங்கு சன்னிதியாகக் க்ரீடிப்பதாகவும் கூறப்படுகிறது.
Adhyaya 114
Chapter 114 — Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā)
அக்னி, வசிஷ்டருக்கு கயா தீர்த்தத்தின் உன்னத மகிமையை உரைக்கிறார். கயாசுரனின் தவம் தேவர்களை கலங்கச் செய்ததால், விஷ்ணு அவனுக்கு வரம் அளித்து ‘சர்வதீர்த்தமயம்’ ஆக்குகிறார். பின்னர் நிலைபெற விஷ்ணுவின் ஆணையால் பிரம்மா கயாசுரன் உடலை யாகபூமியாக வேண்டுகிறார்; அவன் சம்மதித்து வேதியாக மாறினாலும் அசைவு உண்டாகிறது. அப்போது தர்மம் தாங்கும் தேவமயி சிலை நிறுவப்படுகிறது. தர்மவ்ரதா/தேவவ்ரதக் கதை, மரீசியின் சாபம், தேவர்களின் வரம் மூலம் சிலையின் புனிதம் விளக்கப்படுகிறது—அதில் எல்லாத் தேவர்களும் வாசம் செய்து, தெய்வப் பாதச்சுவடுகள் பதிந்துள்ளன. விஷ்ணு ‘கதாதர’ ரூபத்தில் தோன்றி அசையாமையை உறுதி செய்கிறார்; பிரம்மா பூர்ணாஹுதியை நிறைவேற்றுகிறார்; கயாசுரன் உடல் விஷ்ணு-சிவ-பிரம்மா இணைந்து புனிதப்படுத்திய க்ஷேத்திரமாகி, பித்ருக்களுக்கு பிரம்மலோகம் அளிப்பதாக வரம் பெறுகிறது. இறுதியில் தர்மச் சடங்குகளில் பேராசை குறித்து எச்சரிக்கை, கயாவில் தீர்த்தம் சார்ந்த புரோகித வாழ்வாதாரத்திற்கு அங்கீகாரம், ‘கயா’ பெயர்க்காரணம் மற்றும் பாண்டவர்கள் ஹரியை வழிபட்ட தொடர்பும் கூறப்படுகிறது।
Adhyaya 115
अध्याय ११५ — गयायात्राविधिः (Procedure for the Pilgrimage to Gayā)
இந்த அதிகாரத்தில் அக்னிதேவன் கயா-யாத்திரையின் படிப்படியான விதியை உரைக்கிறார்; ஸ்ராத்தம் மற்றும் பிண்டதானம் பித்ருக்களின் ரட்சணைக்கும் யாத்திரிகனின் சுத்திக்கும் முதன்மை சாதனமாகக் கூறப்படுகிறது. சாதகன் முதலில் விதிப்படி ஸ்ராத்தம் செய்து, கார்படீ (பிச்சைக்காரன் போன்ற) கட்டுப்பாட்டை ஏற்று, தானம் பெறாமல், தன்னடக்கத்துடன் சென்று, ஒவ்வொரு அடியையும் பித்ருக்களின் உயர்வுக்கான புண்ணியமாகக் கருத வேண்டும். கோசாலையில் மரணம், குருக்ஷேத்திர வாசம் போன்ற மாற்றுக் கூற்றுகளை விட கயாவின் மஹிமை உயர்ந்தது; கயாவை அடையும் மகன் பித்ருக்களின் ‘த்ராதா’ (மீட்பவன்) என அறிவிக்கப்படுகிறது. பின்னர் தீர்த்தப் பயண வரைபடம்: உத்தர-மானசம், தக்ஷிண-மானசத்தில் ஸ்நானம்-தர்ப்பணம்; கனகாலம் மற்றும் பல்கு/கயாசிரஸ் பரமத் தலம்—அங்கு செல்வம் ‘பலிக்கிறது’, பித்ருக்கள் பிரஹ்மலோகம் அடைகிறார்கள்; தர்மாரண்யம்/மதங்க ஆசிரமம், பிரஹ்ம-சரஸ், பிரஹ்ம-யூபம் ஆகிய இடங்களில் மேலதிக கிரியைகள். இறுதியில் ருத்ரபாதம், விஷ்ணுபாதம், பிரஹ்மபாதம் மற்றும் தக்ஷிணாக்னி/கார்ஹபத்ய/ஆஹவனீய அக்னி நிலையங்களில் விதிகள். மந்திர வடிவங்கள், அறிந்த/அறியாத மாத்ரு-பித்ரு வம்ச சேர்க்கை வாக்கியங்கள், வழிபாடு தவறியவர்களுக்கும் ஏற்பாடு, நூற்றுக்கணக்கான தலைமுறைகள் உயர்வு, பத்து அஸ்வமேத பலன், மறுபிறவி நீக்கம் ஆகிய பலன்கள் கூறப்படுகின்றன. முடிவில் அக்ஷயவட்டம் மற்றும் பிராமண போஜனத்தின் அக்ஷய புண்ணியம் போற்றப்பட்டு, கடுமையான வரிசை தவறினாலும் கயா-யாத்திரை மிகப் பலனளிக்கும் என நிறைவு செய்கிறது।
Adhyaya 116
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
பகவான் அக்னி, கயா யாத்திரைக்கான வரிசைமுறை விதியை உரைக்கிறார்—காயத்ரீ ஜபத்துடன் நீராடல், திரி-சந்த்யா அனுஷ்டானம், மேலும் காலை மற்றும் மதியத்தில் ஸ்ராத்தம், பிண்டதானம். இவ்வத்யாயம் கயாவை பாதச்சுவடுகள் (பத), குண்டங்கள், சிலைகள், வாயில்கள், தெய்வ சன்னிதிகள் ஆகியவற்றால் நிரம்பிய அடர்ந்த தீர்த்தவலையாக வரைந்து, அர்க்யம், வணக்கம், மந்திரம் மூலம் ஒவ்வொரு நிலையமும் ‘செயல்படும்’ எனக் கூறுகிறது. யோனி-த்வாரம் கடத்தல் சம்சாரத்தில் மீள்வராமையின் குறியீடு; வைதரணி-தேனு அர்ப்பணம் இருபத்தொன்று தலைமுறைகளை உயர்த்தும்; புண்டரீகாக்ஷ (விஷ்ணு) தரிசனம் ऋண-த்ரயத்தை நீக்கும். பின்னர் கதாகர, ஹ்ருஷீகேச, மாதவ, நாராயண, வராஹ, நரசிம்ஹ, வாமன முதலான விஷ்ணு ரூபங்கள், சிவலிங்கங்கள் (ரகசிய அஷ்டலிங்கங்கள் உட்பட), தேவிகள், கணேசன் ஆகியோரின் ஒருங்கிணைந்த வழிபாடு கூறப்பட்டு யாத்திரை முழுமையான ஆராதனையாக அமைக்கப்படுகிறது. இறுதியில் கதாகர ஸ்தோத்திரம் மூலம் தர்ம-அர்த்த-காம-மோக்ஷ வேண்டுதல், கடன்-விடுதலைக்கு சாட்சியுணர்வு, மேலும் ‘அக்ஷய ஸ்ராத்த’ கொள்கை—கயா கர்மங்களால் அழியாப் புண்ணியம், பித்ருக்களுக்கு பிரஹ்மலோகப் பிராப்தி—விளக்கப்படுகிறது।
Adhyaya 117
अध्याय ११७ — श्राद्धकल्पः (The Procedure for Śrāddha)
இந்த அதிகாரத்தில் கயா தீர்த்தயாத்திரைச் செய்தியிலிருந்து மாறி, தொழில்நுட்பமான ‘ஸ்ராத்த-கல்ப’ விதிமுறை கூறப்படுகிறது; ஸ்ராத்தம் தீர்த்தப் பிரபாவத்தால் பெருகும் கர்மம் எனவும், குறிப்பாக கயாவிலும் சங்க்ராந்தி நாளிலும் மிகுந்த பலன் தரும் எனவும் விளக்கப்படுகிறது. சுபகாலம் (சுக்லபக்ஷத்தில் சதுர்த்தி முதல்), முந்தைய நாள் அழைப்பு, யதி/சாது/ஸ்நாதக/ஸ்ரோத்ரிய போன்ற தகுதியானவர்களைத் தேர்வு செய்தல், தகுதியற்றவர்களை விலக்குதல் கூறப்படுகிறது. பித்ரு-மாத்ரு வரிசைகளுக்காக மூவர் பிரதிநிதிகளை ஆசனத்தில் அமர்த்துதல், பிரம்மச்சர்யம் போன்ற கட்டுப்பாடுகள், குச/தர்பை மற்றும் பவித்ர அமைப்பு, யவம்-எள்ளு தூவி விஸ்வேதேவர்கள் மற்றும் பித்ருக்களை ஆவாஹனம், மந்திரங்களுடன் அர்க்யம்-நீர்தானம், தேவர்/பித்ரு பரிக்ரமையின் வேறுபாடு (சவ்ய/அபசவ்ய) விளக்கப்படுகிறது. அக்னிஹோத்ரி இல்லத்தாருக்கு ஹோமம், அக்னியில்லாதவர்களுக்கு கைமூலம் அர்ப்பணம், பின்னர் போஜனம், திருப்தி விசாரணை, உச்சிஷ்ட ஒழுங்கு, பிண்ட நியாசம், அக்ஷய-உதக ஆசீர்வாதம், ஸ்வதா உச்சாரணம் மற்றும் தக்ஷிணா விதி வருகிறது. இறுதியில் ஏகோத்திஷ்ட, சபிண்டீகரண, அப்யுதயிக ஸ்ராத்தங்கள், உணவின்படி திருப்தி காலங்கள், பங்க்தி-பாவன பிராமண தகுதி, திதி பலன்கள், அக்ஷய காலங்கள், மேலும் கயா-ப்ரயாக-கங்கை-குருக்ஷேத்ரம் முதலிய தீர்த்தங்களில் அக்ஷய ஸ்ராத்த பலமஹிமை சுருக்கமாக கூறப்படுகிறது।
Adhyaya 118
Bhāratavarṣa (भारतवर्षम्) — Definition, Divisions, Mountains, Peoples, and Rivers
பகவான் அக்னி, பாரதவர்ஷத்தை தென் சமுத்திரத்துக்கும் ஹிமாலயத்துக்கும் இடையிலான தேசமாக வரையறுத்து, யோஜனைகளில் அதன் பாரம்பரிய அளவையும் கூறி, இது கர்மபூமி—இங்கு மனிதச் செயல் மூலம் ஸ்வர்கப் பெறுதலும் அபவர்கம் (மோட்சம்) அடைதலும் நிகழும்—என்று நிறுவுகிறார். பின்னர் புவனகோச முறையில் குலபர்வதங்களின் பெயர்களைச் சொல்லி, துணைக்கண்டத்தின் புராணப் புவியமைப்பை அமைக்கிறார். தீவுகள் மற்றும் அவற்றைச் சூழும் சமுத்திரங்களைச் சுட்டி, பாரதத்தின் ஒன்பது பிரிவுகளைப் பிராந்திய அடையாளத்திற்காக விளக்குகிறார். கிராதர், யவனர் போன்ற மக்கள் மற்றும் பிராமணாதி வர்ண ஒழுங்கும் இவ்வமைப்பில் இடம் பெறுகின்றன. இறுதியில் விந்த்ய, சஹ்ய, மலய, மகேந்திர, சுக்திமத், ஹிமாலய மலைகளிலிருந்து தோன்றும் நதித்தொடர்களை பட்டியலிட்டு, புனித நீர்வழிகளை மலைப் புவியியலுடன் இணைக்கிறார்; இவ்வாறு நிலவடிவங்கள் தர்மக் குறியீடுகளாகவும், நதிகள் தீர்த்தப் புண்யத்தின் உயிர்ப்பான வழிகளாகவும் போற்றப்படுகின்றன।
Adhyaya 119
Mahādvīpādi (The Great Continents and Related Cosmography) — Agni Purana Chapter 119
அக்னி, முன் பகுதியிலிருந்த பாரதவர்ஷ வருணனையிலிருந்து நகர்ந்து, மகாத்வீபாதி உலக அமைப்பை முறையாக விளக்குகிறார். முதலில் ஜம்பூத்வீபம்—ஒரு லட்ச யோஜனப் பரப்பு, ஒன்பது பிரிவுகள், சுற்றிலும் க்ஷீர (பால்) சமுத்திரம்—என்று கூறப்படுகிறது. பின்னர் வளையங்களாக வெளிப்புறம் ப்லக்ஷத்வீபம் (மேதாதிதி வம்ச அரசர்கள், வர்ஷப் பெயர்கள், முக்கிய நதிகள், வர்ணாஶ்ரம தர்ம ஒழுங்கு உடன்), அதன் பின் ஷால்மல முதலிய த்வீபங்கள் வருணிக்கப்படுகின்றன; ஒவ்வொரு த்வீபத்தையும் சூழும் சமுத்திரம் வேறுபடும்—உப்பு, கரும்புச்சாறு, சுரா/சுரோத, நெய், தயிர்நீர்/மோர், மற்றும் இனிய நீர். பகுதிப் பெயரிடும் நியாயம், அதிபதிகளின் வம்ச வரிசை, மலை-நதி தொடர்புகள், மேலும் சோமன், வாயு, பிரம்மா, சூரியன், ஹரி ஆகியோரின் வழிபாட்டு முறைகள் பட்டியலிடப்பட்டு, புவியியல் உள்ளூர் பக்தித் தத்துவமாகவும் அமைகிறது என காட்டப்படுகிறது. இறுதியில் பொன்னிறமான உயிரற்ற ஸ்வாதூதக நிலம், இருளால் மறைந்த லோகாலோக மலை, மற்றும் அண்டகடாஹம் (பிரபஞ்ச உறை) என்ற எல்லைக் கொள்கையால் அளவிடப்பட்ட, முடிவுடைய புராண உலக ஒழுங்கு நிறுவப்படுகிறது।
Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
அக்னி வசிஷ்டருக்கு ஒழுங்கமைந்த புவனகோசத்தை உபதேசிக்கிறார்—பூமியின் அளவு, அதல முதல் பாதாளம் வரை ஏழு பாதாள உலகங்களின் பல்வகை நிலப்பரப்புகள், மேலும் சேஷ/அனந்தன் தமஸ ஆதாரமாகப் பூமியைத் தாங்குவான் என. கீழே நரகப் பகுதிகள், மேலே சூரியன் உலகை ஒளியூட்டுதல், சூரியன்–சந்திரன்–நட்சத்திரமண்டலம்–கிரகமண்டலங்களின் படிப்படியான தூர அளவுகள் கூறப்பட்டு துருவம் வரை, அதன் மேல் மகர்லோகம், ஜனலோகம், தபோலோகம், சத்ய/பிரம்மலோகம் வரை லோக வரிசை விளக்கப்படுகிறது. பிரம்மாண்டமும் அதன் உறைகளும்—நீர், தீ, காற்று, ஆகாயம், பூதாதி, மகத், பிரதானம்—சாங்க்யத் தத்துவ மொழியுடன் வைஷ்ணவக் கோட்பாட்டில் இணைக்கப்பட்டு, விஷ்ணுவும் சக்தியும் வெளிப்பாட்டின் காரண சக்தி என நிறுவப்படுகிறது. ஜ்யோதிஷ சாஸ்திர பாணியில் சூரியரதம், காலச்சக்கரம், வேதச் சந்தஸ்களாகிய குதிரைகள், துருவ வாலுடைய சிசுமார வடிவம், கங்கையின் தெய்வீகத் தோற்றத்தை நினைவு செய்தாலே பாபநாசம் எனப் போற்றப்படுகிறது. இறுதியில் விஷ்ணுவே இருப்பும் ஞானமும் தாங்கும் ஆதாரம் என்றும், இந்த புவனகோசப் பாராயணம் ஆன்மிகப் பயன் தரும் என்றும் கூறப்படுகிறது.