Adhyaya 111
Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmyaAdhyaya 11114 Verses

Adhyaya 111

प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)

அக்னி பிரயாக மாஹாத்மியத்தைத் தொடங்கி, பிரயாகத்தைப் புக்க்தி–முக்தி இரண்டையும் அளிக்கும் பரம தீர்த்தமாகவும், பிரம்மா, விஷ்ணு முதலிய தேவர்கள் மற்றும் ரிஷிகள் கூடும் சங்கமஸ்தலமாகவும் அறிவிக்கிறார். கங்கைத் துறை மண்ணைத் தாங்குதல் அல்லது உடலில் பூசுதல் சூரியன் இருளை அகற்றுவது போலப் பாவத்தை அழிக்கும் எனக் கூறி, வெளிப்புறச் சடங்குகள் உள்ளார்ந்த தூய்மையுடன் இணைவதை விளக்குகிறார். கங்கை–யமுனை இடைவெளி பூமியின் ‘ஜகனம்’ என்றும், அதில் பிரயாகம் ‘அந்தருபஸ்த’ என்றும் கூறி, புவியியலைத் தெய்வீக உடலாகக் காண்பிக்கிறார். பிரதிஷ்டானம், கம்பலா, அஷ்வதர, போகவதி போன்ற துணைத் தீர்த்தங்கள் பிரஜாபதியின் வேதியாகக் குறிப்பிடப்படுகின்றன; வேதங்களும் யாகங்களும் அங்கே உருவமெடுத்ததுபோல் இருப்பதால், பெயரைச் சொல்வதாலேயே புண்ணியம் கிடைக்கும். சங்கமத்தில் தானம், ஸ்ராத்தம், ஜபம் அக்‌ஷய பலன் தரும்; பிரயாகத்தில் மரணத்தை நாடுவோரின் உறுதியும் சொல்லப்படுகிறது. இறுதியில் ஹம்ஸப்ரபதனம், கோடிதீர்த்தம், அஷ்வமேத தீர்த்தம், மானஸ தீர்த்தம், வாஸரகம் ஆகிய இடங்கள், மாக மாதத்தின் மகிமை, மேலும் கங்கையின் மூன்று பரமஸ்தலங்கள்—கங்காத்வாரம், பிரயாகம், கங்காசாகரம்—எனப் பட்டியலிடப்படுகிறது।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः

இவ்வாறு அக்னி மகாபுராணத்தில் ‘கங்கா மாஹாத்மியம்’ எனும் நூற்றுப் பத்தாம் அத்தியாயம் நிறைவுற்றது. இப்போது நூற்றுப் பதினொன்றாம் அத்தியாயமான ‘ப்ரயாக மாஹாத்மியம்’ தொடங்குகிறது. அக்னி கூறினார்—போகமும் மோக்ஷமும் அளிக்கும் ப்ரயாகத்தின் பரம மாஹாத்மியத்தை நான் உரைப்பேன். ப்ரயாகத்தில் பிரம்மா, விஷ்ணு முதலிய தேவர்கள் மற்றும் சிறந்த முனிவர்கள் தங்குகின்றனர்.

Verse 2

च गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख , ग , झ च गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी

கங்கைக் கரையிலிருந்து தோன்றிய மண்ணை யார் தாங்குகிறாரோ, அவர் சூரியனைப் போலப் பாவநாசகராவார். கங்கைக் கரைமண்ணைத் தலையில் ஏந்துபவர், அறியாமை இருளை அழிக்கச் சூரியசமான ஒளியைத் தாங்குகிறார். அது பக்தி மற்றும் மோக்ஷத்தின் பலனை அளிக்கிறது; போகமும் மோக்ஷமும் இரண்டையும் வழங்குகிறது. அங்கே நதிகளும் கடல்களும் புனிதமென கூறப்படுகின்றன; சித்தர்கள், கந்தர்வர்கள், அப்சரஸ்களும் அப்படியே. அந்த இடத்தில் மூன்று அக்னிகுண்டங்கள் உள்ளன; அவற்றின் நடுவில் ஜாஹ்னவி (கங்கை) இருக்கிறது.

Verse 3

वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता

வேகத்தால் அனைத்தையும் மிஞ்சி, எல்லாத் தீர்த்தங்களையும் மங்கச் செய்யும் தபனனின் மகள் அங்கே உள்ளாள்—மூன்று உலகங்களிலும் புகழ்பெற்றவள்.

Verse 4

गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतं प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः

கங்கை–யமுனை இடையிலுள்ள பகுதி பூமியின் ‘ஜகனம்’ (இடுப்புப் பகுதி) என நினைக்கப்படுகிறது; அந்த ஜகனத்தின் உள்ளார்ந்த ‘உபஸ்த’ (நடுப் புடைப்புப் பகுதி) எனப் ப்ரயாகத்தை முனிவர்கள் அறிகின்றனர்.

Verse 5

प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः

ப்ரயாகம் (ப்ரதிஷ்டானத்துடன்), கம்பலா மற்றும் அஷ்வதர எனும் இரு தீர்த்தங்கள், மேலும் போகவதி தீர்த்தம்—இவை அனைத்தும் பிரஜாபதியின் வேதி (யாகவேதி) என அறிவிக்கப்பட்டன.

Verse 6

तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके स्तवनादस्य तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि

அங்கே பிரயாகத்தில் வேதங்களும் யாகங்களும் மெய்யாகவே உருவமெடுத்ததுபோல் நிலைகொள்கின்றன. இந்தத் தீர்த்தத்தைப் புகழ்ந்தாலும், அதன் நாமத்தை மட்டும் சங்கீர்த்தனம் செய்தாலும் பெரும் புண்ணியம் கிடைக்கும்.

Verse 7

मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं

புனித மண்ணைத் தடவிக்கொண்டாலோ அல்லது அதனை ஆதாரமாகக் கொண்டாலோ எல்லாப் பாவங்களிலிருந்தும் விடுதலை கிடைக்கும். பிரயாக சங்கமத்தில் தானம், ஸ்ராத்தம், ஜபம் முதலியவற்றின் பலன் அழியாததாகும்.

Verse 8

न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति

ஓ பிராமணரே! தேவர்களின் சொல்லாலும் மக்களின் சொல்லாலும், வாழ்வின் இறுதியில் பிரயாகத்தில் மரணிக்க வேண்டும் என்ற உறுதி மாற்றப்பட முடியாது.

Verse 9

दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः

பத்தாயிரம் தீர்த்தங்களும், மேலும் அறுபது கோடி பிற தீர்த்தங்களும்—அவை அனைத்தின் சான்னித்யமும் இங்கேயே உள்ளது; ஆகவே பிரயாகம் உயர்ந்த பொருளில் பரமமானது.

Verse 10

वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य तत्फलं

இங்கே வாசுகியின் போகவதியில் ‘ஹம்ஸ-ப்ரபதனம்’ எனும் உன்னத தீர்த்தம் போற்றப்படுகிறது. அங்கே மூன்று நாட்கள் நீராடுவதன் பலன், கோடி பசுக்கள் தானம் முதலிய தானங்களின் பலனுக்கு ஒப்பானது.

Verse 11

प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः गङायमुनयोर्मध्ये इति ख सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्रवणादस्येति ख , ग , घ , ङ , ज च श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ त्र्यहं स्नातस्येति घ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

முனிவர்கள் கூறுவர்—மாசி (மா஘) மாதத்தில் பிரயாகத்தில் கங்கை‑யமுனை சங்கமத்தில் கங்கை எங்கும் எளிதில் அணுகத்தக்கவள்; ஆனால் மூன்று இடங்களில் அவள் அரிதாகக் கிடைக்கும் அளவுக்கு தனித்த புனித சக்தியுடையவள்.

Verse 12

गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे अत्र दानाद्दिवं याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च

கங்காத்வாரம் (ஹரித்வார்), பிரயாகம், மற்றும் கங்காசாகர சங்கமம்—இங்கு தானம் செய்தால் விண்ணுலகம் அடைவர்; மேலும் இங்கேயே அரசர்களில் அரசனாகப் பிறப்பும் பெறுவர்.

Verse 13

वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा

சங்கமத்தின் தொடக்கத்தில் ஆலமரத்தின் அடியில் இறப்பவர் விஷ்ணுபுரியை அடைவர். அதுபோல உர்வசியின் அழகிய கரை, சந்த்யாவந்தனம் செய்வோர்க்கு தீர்த்தமாகும்.

Verse 14

कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं

கோடிதீர்த்தம், அசுவமேத தீர்த்தம், கங்கை‑யமுனையின் உத்தம சங்கமம், ரஜஸ் மாசற்ற மானச தீர்த்தம், மேலும் பரம வாசரக தீர்த்தம்—இவை சிறந்த தீர்த்தங்களெனப் போற்றப்படுகின்றன.

Frequently Asked Questions

Both: Agni explicitly frames Prayāga as 'bhukti-mukti-prada'—a tīrtha whose rites support worldly welfare while culminating in liberation.

The chapter treats mṛttikā as a portable ritual substance: bearing or applying it is said to remove sin like the Sun destroys darkness, making purification accessible beyond the river itself.

It sacralizes the place as a concentrated locus of revelation and ritual efficacy, where even praise and name-chanting are credited with extraordinary merit.

Gaṅgādvāra (Haridvāra), Prayāga, and Gaṅgā-sāgara (the Gaṅgā’s confluence with the ocean).

By mapping Prayāga onto the Earth’s body (jaghana/upastha metaphor) and listing subsidiary tīrthas as Prajāpati’s altar, it turns terrain into a structured soteriological system.