Varaha Purana - Adhyaya 71
Varaha PuranaAdhyaya 7163 Shlokas

Adhyaya 71: Vision of the Trimūrti in Rudra, the Gautama Curse, the Manifestation of the Godāvarī, and the Niḥśvāsa-saṃhitā Account

Trimūrtidarśana, Gautamaśāpa, Godāvarīprādurbhāva, ca Niḥśvāsasaṃhitā-kathana

Ethical-Discourse (Dharma, Pāṣaṇḍa-critique) with Sacred-Geography (River Origin) and Ritual-Authority

अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति अगस्त्येन नृपाय कथितं दृष्टान्तं निवेदयति। दण्डकारण्ये मुनयः रुद्रे अन्तर्बहिर्दर्शनात् कमलासनं ब्रह्माणं नारायणं च पश्यन्ति, यज्ञभागवितरणे त्रयाणां देवतानां कथं सहभागिता, मतभेदाः कुतः इति च पृच्छन्ति। रुद्रः यज्ञे देवत्रयस्य अद्वैतसहभागितां प्रतिपाद्य, गौतमस्य चरितं कथयति—अक्षयधान्यवरप्राप्त्या द्वादशवर्षदुर्भिक्षे मुनीन् पोषयति; ततः मुनिभिः मायया गोवधदर्शनं कृत्वा प्रायश्चित्तं याच्यते। गौतमस्य तपसा गङ्गा अवतीर्य गां जीवयति, गोदावरीरूपेण प्रवहति। कपटं ज्ञात्वा गौतमः मिथ्याव्रतिनः शपथयति; रुद्रः कलियुगे पाषण्डविकृतिं, वैदिकनियमस्य भेदं, धर्मव्यवस्थायाः तीर्थक्षेत्रसमुदायसंरक्षणेन सम्बन्धं च निरूपयति।

Key Concepts

Trimūrti-darśana within Rudra (Brahmā and Nārāyaṇa in the heart)Yajña-bhāga (shared participation in sacrificial offerings)Māyā and epistemic error (illusion of the cow’s death)Anāvṛṣṭi (twelve-year drought) and hospitality ethics (atithi-dharma)Gaṅgā avataraṇa and river genesis (Godāvarī as sacred ecology)Śāpa and social boundary-making (trayī-bāhya / vedakarma-bahiṣkṛta)Kali-yuga degeneration and critique of false insignia (mithyāliṅga, pretaveṣa)Niḥśvāsa-saṃhitā and Pāśupata dīkṣā as a claimed textual lineage

In this adhyaya

People

  • VarahaSpeaksVarāha (primary)

    With Agastya’s report and Rudra’s embedded teaching

  • AgastyaSpeaks
  • RudraSpeaksŚaṅkara
  • RishisSpeaksṚṣayaḥ
  • MarichaSpeaksMārīca
  • GautamaSpeaks
  • SaptarshayaSpeaksSaptarṣayaḥ
  • PrithiviSpeaksListensPṛthivī (primary)

    With a nṛpati (king) as Agastya’s audience; sages as interlocutors to Rudra

What happens

  1. How it opens

    Varāha instructs Pṛthivī through a reported discourse: Agastya recounts to a king how sages, witnessing a theophany, question the apparent plurality of divine claims and teachings. The opening problem is theological-ritual: how Brahmā, Nārāyaṇa, and Rudra relate to yajña-bhāga and why divergent doctrines arise despite one sacrificial economy.

  2. Stories within

    Trimūrti-darśana within Rudra and the question of yajña-bhāga; Gautama in Daṇḍaka: drought, inexhaustible grain, hospitality; Illusory cow-death test (māyā) and demand for expiation; Gaṅgā avataraṇa through Rudra; Godāvarī manifestation; Gautama’s curse and Rudra’s Kali-yuga typology; Niḥśvāsa-saṃhitā / Pāśupata lineage reference

  3. The turning point

    Rudra answers by asserting the non-dual participation of the Trimūrti in sacrifice, offerings to one reach all, then illustrates the ethical stakes of right-seeing (samyag-dṛṣṭi) via the Gautama episode in Daṇḍakāraṇya: a twelve-year drought, Gautama’s inexhaustible grain and hospitality, the sages’ māyā-induced test (illusory cow-death), and their demand for expiation.

  4. How it ends

    Gautama undertakes austerity; Gaṅgā descends through Rudra’s jaṭā, revives the cow, and becomes the Godāvarī, turning epistemic error and social fracture into a sacral-hydrological renewal. The sages’ deception is exposed; Gautama’s curse targets false-vow and false-insignia practitioners, while Rudra reframes the episode as a template for Kali-age distortions and the boundary between Vedic discipline and trayī-bāhya conduct.

Tirthas

Bhārata-varṣa; Daṇḍaka-vana (Daṇḍakāraṇya); Himavat (Himālaya); Kailāsa-parvata; Godāvarī-nadī; Bhāgīrathī (Gaṅgā/Jāhnavī); Śataśṛṅga (a named āśrama locale); implied sacred bathing/riverine tīrtha settings.

  • Godavari-nadiMain tirthaGodāvarī-nadī (as Gaṅgā’s manifestation)

    Daṇḍakāraṇya / Dakṣiṇāpatha (Deccan sacred geography)

  • Dandaka-vanaDaṇḍaka-vana (Daṇḍakāraṇya)
  • ShatashringaŚataśṛṅga (āśrama locale)
  • Bhagirathi / JahnaviBhāgīrathī / Jāhnavī (Gaṅgā)
  • HimavatHimālaya
  • Kailasa-parvataKailāsa-parvata
Recitation with translationVaraha Purana Adhyaya 71

Shlokas in Adhyaya 71

Verse 1

अगस्त्य उवाच । एवमुक्तस्ततो देवा ऋषयश्च पिनाकिना । अहं च नृपते तस्य देवस्य प्रणतोऽभवम् ॥ ७१.१ ॥

अगस्त्य उवाच—पिनाकिधरस्य देवस्य एवमुक्ते, देवा ऋषयश्च, अहं च हे नृपते, तस्मै देवाय प्रणतोऽभवम्।

Verse 2

प्रणम्य शिरसा देवं यावत् पश्यामहे नृप । तावत् तस्यैव रुद्रस्य देहस्थं कमलासनम् ॥ ७१.२ ॥

हे नृप, शिरसा देवं प्रणम्य यावद् वयं तं पश्यामः, तावत्तस्यैव रुद्रस्य देहे कमलासनं ब्रह्माणं देहस्थं ददृशिम।

Verse 3

नारायणं च हृदये त्रसरेणुसुसूक्ष्मकं । ज्वलद्भास्करवर्णाभं पश्याम भवदेहतः ॥ ७१.३ ॥

हृदये च नारायणं त्रसरेणुसुसूक्ष्मकं, ज्वलद्भास्करवर्णाभं, भवदेहतः पश्यामः।

Verse 4

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे याजका ऋषयो मम । जयशब्दरवांश्चक्रुः सामऋग्यजुषां स्वनम् ॥ ७१.४ ॥

तं दृष्ट्वा सर्वे विस्मिताः—मम याजका ऋषयश्च—जयशब्दरवान् चक्रुः, सामऋग्यजुषां स्वनं च प्रचक्रुः।

Verse 5

कृत्वोचुस्ते तदा देवं किमिदं परमेश्वर । एकस्यामेव मूर्तौ ते लक्ष्यन्ते च त्रिमूर्त्तयः ॥ ७१.५ ॥

तदा ते देवं प्रोचुः— “किमिदं परमेश्वर? एकस्यामेव तव मूर्तौ त्रिमूर्तयः अपि लक्ष्यन्ते।”

Verse 6

रुद्र उवाच । यज्ञेऽस्मिन् यद्धुतं हव्यं मामुद्दिश्य महर्षयः । ते त्रयोऽपि वयं भागं गृहीणीमः कविसत्तमाः ॥ ७१.६ ॥

रुद्र उवाच— “अस्मिन् यज्ञे यद्धुतं हव्यं महर्षयः मामुद्दिश्य कुर्वन्ति, तस्य भागं वयं त्रयोऽपि गृह्णीमः, हे कविसत्तमाः।”

Verse 7

नास्माकं विविधो भावो वर्तते मुनिसत्तमाः । सम्यग्दृशः प्रपश्यन्ति विपरीतेष्वनेकशः ॥ ७१.७ ॥

“नास्माकं विविधो भावो वर्तते, हे मुनिसत्तमाः; सम्यग्दृशः तु विपरीतेष्वपि अनेकशः सत्यं प्रपश्यन्ति।”

Verse 8

एवमुक्ते तु रुद्रेण सर्वे ते मुनयो नृप । पप्रच्छुः शङ्करं देवं मोहशास्त्रप्रयोजनम् ॥ ७१.८ ॥

एवमुक्ते तु रुद्रेण सर्वे ते मुनयो, हे नृप, शङ्करं देवं मोहशास्त्रस्य प्रयोजनं पप्रच्छुः।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । मोहनार्थं तु लोकानां त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम् । तत् त्वया हेतुना केन कृतं देव वदस्व नः ॥ ७१.९ ॥

ऋषय ऊचुः— “लोकानां मोहनार्थं त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम्; तत् त्वया केन हेतुना कृतं, हे देव, अस्मान् वद।”

Verse 10

रुद्र उवाच । अस्ति भारतवर्षेण वनं दण्डकसंज्ञितम् । तत्र तीव्रं तपो घोरं गौतमो नाम वै द्विजः ॥ ७१.१० ॥

रुद्र उवाच— भारतवर्षे दण्डकसंज्ञितं वनमस्ति। तत्र गौतमो नाम द्विजः तीव्रं घोरं तपश्चकार॥

Verse 11

चकार तस्य ब्रह्मा तु परितोषं गतः प्रभुः । उवाच तं मुनिं ब्रह्मा वरं ब्रूहि तपोधन ॥ ७१.११ ॥

तस्य तपसा प्रभुः ब्रह्मा परितोषं गतः। ब्रह्मा तं मुनिमुवाच— हे तपोधन, वरं ब्रूहि॥

Verse 12

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणा लोककर्तृणा । उवाच सद्यः पङ्क्तिं मे धान्यानां देहि पद्मज ॥ ७१.१२ ॥

तदा लोककर्त्रा ब्रह्मणा एवमुक्तः स मुनिरुवाच— हे पद्मज, मे धान्यानां पङ्क्तिं सद्य एव देहि॥

Verse 13

एवमुक्तो ददौ तस्य तमेवार्थं पितामहः । लब्ध्वा तु तं वरं विप्रः शतशृङ्गे महाश्रमम् ॥ ७१.१३ ॥

एवमुक्तः पितामहः तस्य तमेवार्थं ददौ। तं वरं लब्ध्वा स विप्रः शतशृङ्गे महाश्रमं प्राप॥

Verse 14

चकार तस्योषसि च पाकान्ते शालयो द्विजाः । लूयन्ते तेन मुनिना मध्याह्ने पच्यते तथा । सर्वातिथ्यमसौ विप्रो ब्राह्मणेभ्यो ददात्यलम् ॥ ७१.१४ ॥

स विप्रः उषसि शालयः चकार; पाकान्ते ताः द्विजैः लूयन्ते, तेन मुनिना मध्याह्ने पच्यते च। स सर्वातिथ्यं कृत्वा ब्राह्मणेभ्यः पर्याप्तं ददाति॥

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य महती द्वादशाब्दिका । अनावृष्टिर्द्विजवरा अभवल्लोमहर्षिणी ॥ ७१.१५ ॥

कस्मिंश्चित्काले, हे द्विजवर, द्वादशवर्षपर्यन्ता महती अनावृष्टिः समभवत्—लोमहर्षिणी भयङ्करी च।

Verse 16

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे अनावृष्टिं वनेचराः । क्षुधया पीड्यमानास्तु प्रययुर्गौतमं तदा ॥ ७१.१६ ॥

तामनावृष्टिं दृष्ट्वा सर्वे वनेचराः मुनयः क्षुधया पीड्यमानाः तदा गौतमं प्रति प्रययुः।

Verse 17

अथ तानागतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नतः । उवाच स्थीयतां मह्यं गृहे मुनिवरात्मजाः ॥ ७१.१७ ॥

अथ तानागतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नत्वा उवाच—“मम गृहे स्थीयतां, हे मुनिवरात्मजाः।”

Verse 18

एवमुक्तास्तु ते तेन तस्थुर्विविधभोजनम् । भुञ्जमाना अनावृष्टिर्यावत्सा निवृताऽभवत् ॥ ७१.१८ ॥

एवमुक्तास्तु ते तेन तत्रैव तस्थुः; विविधभोजनं भुञ्जानाः यावत्सा अनावृष्टिः निवृत्ता अभवत्।

Verse 19

निवृत्तायां तु वै तस्यामनावृष्ट्यां तु ते द्विजाः । तीर्थयात्रानिमित्तं तु प्रयातुं मनसोऽभवन् ॥ ७१.१९ ॥

तस्यामनावृष्ट्यां निवृत्तायां तु ते द्विजाः तीर्थयात्रानिमित्तं कृत्वा प्रयातुं मनसा अभवन्।

Verse 20

तत्र शाण्डिल्यनामानं तापसं मुनिसत्तमम् । प्रत्युवाचेतिसंचिन्त्य मिरीचः परमो मुनिः ॥ ७१.२० ॥

तत्र विचार्य परमर्षिर्मरीचः शाण्डिल्यनामानं तापसं मुनिसत्तमं प्रत्युवाच।

Verse 21

मारीच उवाच । शाण्डिल्य शोभनं वक्ष्ये पिता ते गौतमो मुनिः । तम् अनुक्त्वा न गच्छामस् तपश् चर्तुं तपोवनम् ॥ ७१.२१ ॥

मारीच उवाच—शाण्डिल्य, शोभनं वक्ष्ये; पिता ते गौतमो मुनिः। तमनुक्त्वा न गच्छामस्तपोवनं तपश्चरितुम्।

Verse 22

एवमुक्तेऽथ जहसुः सर्वे ते मुनयस्तदा । किमस्माभिः स्वको देहो विक्रीतोऽस्य अन्नभक्षणात् ॥ ७१.२२ ॥

एवमुक्ते तदा सर्वे मुनयः जहसुः—किमस्माभिः स्वको देहोऽस्य अन्नभक्षणादिव विक्रीतः?

Verse 23

एवमुक्त्वा पुनश्चोचुः सोपाधिगमनं प्रति । कृत्वा मायामयीं गां तु तच्छालौ ते व्यसर्जयन् ॥ ७१.२३ ॥

एवमुक्त्वा पुनश्चोचुः सोपाधिगमनं प्रति; मायामयीं गां कृत्वा तच्छालौ ते व्यसर्जयन्।

Verse 24

तां चरन्तीं ततो दृष्ट्वा शालौ गां गौतमो मुनिः । गृहीत्वा सलिलं पाणौ याहि रुद्रेtyभाषत । ततो मायामयी सा गौः पपात जलबिन्दुभिः ॥ ७१.२४ ॥

तां शालौ चरन्तीं दृष्ट्वा गौतमो मुनिः पाणौ सलिलं गृहीत्वा ‘याहि रुद्र’ इत्यभाषत; ततः सा मायामयी गौर्जलबिन्दुभिः पपात।

Verse 25

निहतां तां ततो दृष्ट्वा मुनीन् जिगमिषूंस्तथा । उवाच गौतमो धीमांस्तान् मुनीन् प्रणतः स्थितः ॥ ७१.२५ ॥

तां निहतां ततो दृष्ट्वा तथा मुनीन् जिगमिषून् निरीक्ष्य च। धीमान् गौतमो नम्रः प्रणतः स्थित्वा तान् मुनीन् उवाच॥

Verse 26

किमर्थं गम्यते विप्राः साधु शंसत माचिरम् । मां विहाय सदा भक्तं प्रणतं च विशेषतः ॥ ७१.२६ ॥

किमर्थं गम्यते विप्राः? साधु शंसत माचिरम्। मां विहाय सदा भक्तं विशेषतः प्रणतं च॥

Verse 27

ऋषय ऊचुः । गोवध्येमिह ब्रह्मन् यावत् तव शरीरगा । तावदन्नं न भुञ्जामो भवतोऽन्नं महामुने ॥ ७१.२७ ॥

ऋषय ऊचुः—ब्रह्मन्, यावत् तव शरीरगा वयं तावत् अन्नं न भुञ्जामः; भवतोऽन्नं तु विशेषतः, महामुने॥

Verse 28

एवमुक्तो गौतमोऽथ तान् मुनीन् प्राह धर्मवित् । प्रायश्चित्तं गोवध्याया दीयतां मे तपोधनाः ॥ ७१.२८ ॥

एवमुक्तो गौतमो धर्मवित् तान् मुनीन् प्राह—तपोधनाः, गोवध्यायाः प्रायश्चित्तं मे दीयताम्॥

Verse 29

इयं गौरमृता ब्रह्मन् मूर्च्छितेव व्यवस्थिताः । गङ्गाजलप्लुता चेयमुत्थास्यति न संशयः ॥ ७१.२९ ॥

ब्रह्मन्, इयं गौः मृता इव मूर्च्छिता व्यवस्थिताः। गङ्गाजलप्लुता चेयं पुनरुत्थास्यति, न संशयः॥

Verse 30

प्रायश्चित्तं मृतायाः स्यादमृतायाः कृतं त्विदम् । व्रतं वा मा कृथाः कोपमित्युक्त्वा प्रययुस्तु ते ॥ ७१.३० ॥

मृतायाः प्रायश्चित्तं स्यात्; अमृतायाः तु एतत् कृतम्। अथवा व्रतत्वेनैव गृह्यताम्। ‘मा कोपं कृथाः’ इत्युक्त्वा ते ततः प्रययुः॥

Verse 31

गतैस्तैर्गौतमो धीमान् हिमवन्तं महागिरिम् । मामाराधयिषुः प्रायात् तप्तुं चाशु महत् तपः ॥ ७१.३१ ॥

तेषु गतेषु धीमान् गौतमो हिमवन्तं महागिरिम् प्रायात्। मां आराधयितुं चाशु महत्तपः कर्तुं समुपचक्रमे॥

Verse 32

शतमेकं तु वर्षाणामहमाराधितोऽभवम् । तुष्टेन च मया प्रोक्तो वरं वरय सुव्रत ॥ ७१.३२ ॥

शतं वर्षाणामेकं तु अहं तेन आराधितोऽभवम्। तुष्टेन मया प्रोक्तम्—‘वरं वरय, सुव्रत’ इति॥

Verse 33

सोऽब्रवीन्मां जकटासंस्थां देहि गङ्गां तपस्विनीम् । मया सार्धं प्रयात्वेषा पुण्या भागीरथी नदी ॥ ७१.३३ ॥

स मामब्रवीत्—‘जटासंस्थां तपस्विनीं गङ्गां देहि। एषा पुण्या भागीरथी नदी मया सार्धं प्रयातु’ इति॥

Verse 34

एवमुक्ते जटाखण्डमेकं स प्रददौ शिवः । तां गृहीत्वा गतवान् सोऽपि यत्रास्ते सा तु गौर्मृता ॥ ७१.३४ ॥

एवमुक्ते शिवः जटाखण्डमेकं प्रददौ। तं गृहीत्वा सोऽपि यत्र सा आसीत् तत्र गतवान्; सा तु गौर्मृता आसीत्॥

Verse 35

तज्जलप्लाविता सा गौर्गता चोत्थाय भामिनी । नदी च महती जाता पुण्यतोया शुचिह्रदा ॥ ७१.३५ ॥

तज्जलेन प्लाविता सा गौः उत्थाय, हे भामिनि, निर्गता; तत्र च महती नदी जाता, पुण्यतोया शुचिह्रदा।

Verse 36

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र सप्तर्षयोऽमलाः । आजग्मुः खे विमानस्थाः साधुः साध्विति वादिनः ॥ ७१.३६ ॥

तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा तत्रामलाः सप्तर्षयः खे विमानस्थाः आजग्मुः, “साधु साधु” इति वदन्तः।

Verse 37

साधु गौतम साधूनां कोऽन्योऽस्ति सदृशस्तव । यदेवं जाह्नवीं देवीं दण्डके चावतारयत् ॥ ७१.३७ ॥

साधु गौतम! साधूनां मध्ये कोऽन्यः तव सदृशः? यत् एवं जाह्नवीं देवीं दण्डकेऽपि अवतारयः।

Verse 38

एवमुक्तस्तदा तैस्तु गौतमः किमिदं त्विति । गोवध्याकारणं मह्यं तावत् पश्यति गौतमः ॥ ७१.३८ ॥

एवमुक्तः तैस्तदा गौतमः “किमिदं त्विति” इत्यब्रवीत्; ततः स गौतमः गोवध्याकारणं यथावत् अपश्यत्।

Verse 39

ऋषीणां मायया सर्वमिदं जातं विचिन्त्य वै । शशाप तान् जटाभस्ममिथ्याव्रतधरास्तथा । भविष्यथ त्रयीबाह्या वेदकर्मबहिष्कृताः ॥ ७१.३९ ॥

ऋषीणां मायया सर्वमिदं जातमिति विचिन्त्य सः तान् शशाप—“जटाभस्मधराः, मिथ्याव्रतधराश्च, त्रयीबाह्या भविष्यथ; वेदकर्मभ्यः बहिष्कृताश्च।”

Verse 40

तच्छ्रुत्वा क्रूरवचनं गौतमस्य महामुनेः । ऊचुः सप्तर्षयो मैवं सर्वकालं द्विजोत्तमाः । भवन्तु किं तु ते वाक्यं मोघं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७१.४० ॥

तच्छ्रुत्वा गौतमस्य महामुनेः क्रूरवचनं सप्तर्षय ऊचुः— मा एवं भवतु, हे द्विजोत्तम; किंतु तव वाक्यं मोघं न भविष्यति, अत्र संशयो नास्ति।

Verse 41

यदि नाम कलौ सर्वे भविष्यन्ति द्विजोत्तमाः । उपकारीणि ये ते हि अपकर्तार एव हि । इत्थंभूता अपि कलौ भक्तिभाजो भवन्तु ते ॥ ७१.४१ ॥

यदि नाम कलौ सर्वे द्विजोत्तमा इव भविष्यन्ति, ये उपकारीण इव दृश्यन्ते ते ह्यपकर्तार एव; तथापि कलौ इत्थंभूताः सन्तोऽपि ते भक्तिभाजो भवन्तु।

Verse 42

त्वद्वाक्यवह्निनिर्दग्धाः सदा कलियुगे द्विजाः । भविष्यन्ति क्रियाहीना वेदकर्मबहिष्कृताः ॥ ७१.४२ ॥

त्वद्वाक्यवह्निना निर्दग्धा इव कलियुगे सदा द्विजा भविष्यन्ति; ते क्रियाहीना वेदकर्मभ्यः बहिष्कृता भविष्यन्ति।

Verse 43

अस्याश्च गौणं नामेह नदी गोदावरीति च । गौर्दत्ता वरदानाच्च भवेद् गोदावरी नदी ॥ ७१.४३ ॥

अस्याः नदीयाः गौणं नामेह ‘गोदावरी’ इति; गौर्दत्ता वरदानाच्च सा नदी ‘गोदावरी’ इति प्रसिद्धिं गच्छति।

Verse 44

एतां प्राप्य कलौ ब्रह्मन् गां ददन्ति जनाश्च ये । यथाशक्त्या तु दानानि मोदन्ते त्रिदशैः सह ॥ ७१.४४ ॥

एतां प्राप्य कलौ, हे ब्रह्मन्, ये जनाः गां ददन्ति, ते यथाशक्ति दानानि कृत्वा त्रिदशैः सह मोदन्ते।

Verse 45

सिंहस्थे च गुरौ तत्र यो गच्छति समाहितः । स्नात्वा च विधिना तत्र पितॄन् स्तर्पयते तथा ॥ ७१.४५ ॥

सिंहस्थे गुरौ यः समाहितचित्तः तत्र गच्छति, विधिवत् स्नात्वा तत्र पितॄन् तर्पयति च।

Verse 46

स्वर्गं गच्छन्ति पितरो निरये पतिता अपि । स्वर्गस्थाः पितरस्तस्य मुक्तिभाजो न संशयः ॥ ७१.४६ ॥

निरये पतिता अपि पितरः स्वर्गं गच्छन्ति; तस्य स्वर्गस्थाः पितरः मुक्तिभाजो भवन्ति, न संशयः।

Verse 47

त्वं ख्यातिं महतीं प्राप्य मुक्तिं यास्यसि शाश्वतीम् । एवमुक्त्वाऽथ मुनयो ययुः कैलासपर्वतम् । यत्राहमुमया सार्धं सदा तिष्ठामि सत्तमाः ॥ ७१.४७ ॥

महतीं ख्यातिं प्राप्य त्वं शाश्वतीं मुक्तिं यास्यसि। इत्युक्त्वा मुनयः कैलासपर्वतं ययुः, यत्राहम् उमया सार्धं सदा तिष्ठामि, सत्तमाः।

Verse 48

ऊचुर्मां ते च मुनयो भवितारो द्विजोत्तमाः । कलौ त्वद्रूपिणः सर्वे जटामुकुटधारिणः । स्वेच्छया प्रेतवेषाश्च मिथ्यालिङ्गधराः प्रभो ॥ ७१.४८ ॥

ते मुनयो मामूचुः—कलौ सर्वे त्वद्रूपिणो जटामुकुटधारिणो भविष्यन्ति; स्वेच्छया प्रेतवेषा मिथ्यालिङ्गधराश्च, प्रभो।

Verse 49

तेषामनुग्रहार्थाय किञ्चिच्छास्त्रं प्रदीयताम् । येनास्मद्वंशजाः सर्वे वर्तेयुः कलिपीडिताः ॥ ७१.४९ ॥

तेषामनुग्रहार्थाय किञ्चित् शास्त्रं प्रदीयताम्, येन कलिपीडिताः अस्मद्वंशजाः सर्वे वर्तेरन्।

Verse 50

एवमभ्यर्थितस्तैस्तु पुराऽहं द्विजसत्तमाः । वेदक्रियासमायुक्तां कृतवानस्मि संहिताम् ॥ ७१.५० ॥

एवमभ्यर्थितोऽहं तैः पुरा, हे द्विजसत्तमाः, वेदक्रियासमायुक्तां संहितां कृतवानस्मि॥

Verse 51

निःश्वासाख्यां ततस्तस्यां लीना बाभ्रव्यशाण्डिलाः । अल्पापराधाच्छ्रुत्वैव गता बैडालिका भवन ॥ ७१.५१ ॥

ततः तस्यां निःश्वासाख्यायां लीना बाभ्रव्यशाण्डिलाः; अल्पापराधं श्रुत्वैव बैडालिकं भवनं गताः॥

Verse 52

मयैव मोहितास्ते हि भविष्यं जानता द्विजाः । लौल्यार्थिनस्तु शास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः ॥ ७१.५२ ॥

मयैव ते द्विजा मोहिताः, भविष्यं जानन्तोऽपि; कलौ तु नराः लौल्यार्थिनः शास्त्राणि करिष्यन्ति॥

Verse 53

निःश्वाससंहितायां हि लक्षमात्रं प्रमाणतः । सैव पाशुपती दीक्षा योगः पाशुपतस्त्विह ॥ ७१.५३ ॥

निःश्वाससंहितायां हि लक्षमात्रं प्रमाणतः; सैव पाशुपती दीक्षा, योगः पाशुपतोऽत्र॥

Verse 54

एतस्माद्वेदमार्गाद्धि यदन्यदिह जायते । तत्क्षुद्रकर्म विज्ञेयं रौद्रं शौचविवर्जितम् ॥ ७१.५४ ॥

एतस्माद्वेदमार्गाद्यदन्यदिह जायते, तत्क्षुद्रकर्म विज्ञेयं रौद्रं शौचविवर्जितम्॥

Verse 55

ये रुद्रमुपजीवन्ति कलौ वैडालिका नराः । लौल्यार्थिनः स्वशास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः । उच्छुष्मरुद्रास्ते ज्ञेया नाहं तेषु व्यवस्थितः ॥ ७१.५५ ॥

कलियुगे ये वैडालिका नराः रुद्रमुपजीवन्ति, ते लौल्यार्थिनः स्वशास्त्राणि रचयिष्यन्ति। ते उच्छुष्मरुद्राः ज्ञेयाः; अहं तेषु न व्यवस्थितः॥

Verse 56

भैरवेण स्वरूपेण देवकार्ये यदा पुरा । नर्तितं तु मया सोऽयं सम्बन्धः क्रूरकर्मणाम् ॥ ७१.५६ ॥

पुरा देवकार्ये यदा भैरवरूपेण मया नर्तनं कृतम्, तस्मात् अयं क्रूरकर्मणां सम्बन्धः समुत्पन्नः॥

Verse 57

क्षयं निनीषता दैत्यानट्टहासो मया कृतः । यः पुरा तत्र ये मह्यं पतिता अश्रुबिन्दवः । असंख्यातास्तु ते रौद्रा भवितारो महीतले ॥ ७१.५७ ॥

दैत्यानां क्षयं निनीषता मया अट्टहासः कृतः। तत्र मम येऽश्रुबिन्दवः पतिताः, ते असंख्याताः रौद्राः महीतले भवितारः॥

Verse 58

uchChuShmaniratA raudrAH surAmAMsapriyAH sadA | strIlolAH pApakarmANaH saMbhUtA bhUtaleShu te || 71.58 ||

उच्छुष्मनिरताः रौद्राः सुरामांसप्रियाः सदा। स्त्रीलोलाः पापकर्माणः ते भूतलेषु सम्भूताः॥

Verse 59

तेषां गौतमशापाद्धि भविष्यन्त्यन्वये द्विजाः । तेषां मध्ये सदाचाराः ये ते मच्छासने रताः ॥ ७१.५९ ॥

तेषां गौतमशापात् अन्वये द्विजाः भविष्यन्ति। तेषां मध्ये ये सदाचाराः मच्छासने रताः, ते सन्ति॥

Verse 60

स्वर्गं चैवापवर्गं च इति वै संशयात् पुरा । वैडालिका अधो यास्यन्ति मम संततिदूषकाः ॥ ७१.६० ॥

पुरा स्वर्गापवर्गयोः संशय एवाभवत्—“स्वर्गं चापवर्गं च” इति। मम संततिदूषका वैडालिकाः अधो गमिष्यन्ति।

Verse 61

प्राग्गौतमाग्निना दग्धाः पुनर्मद्वचनाद्द्विजाः । नरकं तु गमिष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ७१.६१ ॥

प्राक् गौतमाग्निना दग्धा द्विजाः; पुनर्मद्वचनात् ते नरकं गमिष्यन्ति—अत्र न विचारणा कार्या।

Verse 62

रुद्र उवाच । एवं मया ब्रह्मसुताः प्रोक्ता जग्मुर्यथागतम् । गौतमोऽपि स्वकं गेहं जगामाशु परंतपः ॥ ७१.६२ ॥

रुद्र उवाच—एवं मया प्रोक्ता ब्रह्मसुताः यथागतम् जग्मुः। गौतमोऽपि परंतपः शीघ्रं स्वगृहं जगाम।

Verse 63

एतद्वः कथितं विप्रा मया धर्मस्य लक्षणम् । एतस्माद्विपरीतो यः स पाषण्डरतो भवेत् ॥ ७१.६३ ॥

एतद्वो विप्राः मया धर्मलक्षणं कथितम्। एतस्माद् विपरीतो यः स पाषण्डरतो भवेत्।

Inside Adhyaya 71

Tirtha focus

  • Pilgrimage MeritBathing and river-contact at the Godāvarī is framed as purification through Gaṅgā-presence, supporting pitṛ-tarpaṇa and communal restoration; the tīrtha’s merit is tied to ethical conduct (truthful vows, hospitality, Vedic discipline) rather than mere external marks.

Ritual instructions

  • Primary RitualTīrtha-snāna and expiatory austerity oriented to Gaṅgā/Godāvarī; yajña-bhāga contemplation of Trimūrti unity
  • BenefitPurification from perceived/actual impurity, restoration of social trust, merit through ancestor-satisfaction, and alignment with the non-dual divine economy of yajña; protection from Kali-age confusion by grounding practice in disciplined conduct.

The narrative frame

  • Dialogue ToneDidactic and corrective: theological clarification (non-duality) followed by moral-legal admonition (deception, false vows) and sacred-geographic legitimation (river origin).

The emotional journey

  • Dominant RasaŚānta (with Dharmic gravity and brief Raudra/Adbhuta accents)
  • Emotional ProgressionWonder at theophany → intellectual tension over doctrinal plurality → compassion and admiration for Gautama’s hospitality amid drought → indignation and sorrow at deception → awe at Gaṅgā’s descent and river-birth → sober resolve as boundaries of true discipline vs false display are articulated.

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityFeasible as a modern pilgrimage by following the Godāvarī’s major tīrthas; the chapter’s locus is mythic-ecological (Daṇḍakāraṇya/āśrama setting), so visitors typically map it onto established Godāvarī sacred nodes rather than a single archaeologically fixed spot.
  • Best SeasonPost-monsoon to winter (roughly October–February) for comfortable travel and stable river access; monsoon months may intensify river flow and limit ghāṭ access.
  • Modern Location NameGodavari River basin (notably Nashik–Trimbakeshwar region for origin traditions; broader Deccan tīrtha circuit)
  • Related FestivalGodavari Pushkaram (12-year cycle); local Śivarātri observances at Godāvarī-associated Śiva-kṣetras

Frequently Asked Questions

The chapter presents a two-part instruction: (1) a theological-ritual claim that yajña offerings directed to Rudra are concurrently shared by the three (Rudra, Brahmā, Nārāyaṇa), suggesting a unified ground perceived by “samyag-dṛś” (right-seeing) observers; and (2) an ethical warning against deception, false vows, and outward insignia without discipline (mithyā-vrata, mithyāliṅga). The Gautama narrative functions as a case study in hospitality during ecological crisis, the dangers of misrecognition under māyā, and the social consequences of conduct deemed trayī-bāhya (outside Vedic normativity).

The narrative specifies a dvādaśābdikā anāvṛṣṭi (a twelve-year drought) as the major chronological marker. It also notes daily ritual-economy timing around food production and giving—grain is harvested in the morning (uṣasi), cooked at midday (madhyāhne), and distributed to guests—framing dharma as structured by diurnal cycles rather than explicit tithi-based calendrics. A later pilgrimage context is implied by the sages’ intention for tīrtha-yātrā, but no lunar tithis are named.

Environmental balance is treated through drought, water descent, and river formation as moral-ecological narrative. The twelve-year anāvṛṣṭi creates scarcity pressures; Gautama’s managed abundance supports community resilience (atithi-dharma as a response to ecological stress). The descent of Gaṅgā via Rudra’s jaṭā and the transformation into the Godāvarī links ascetic practice to hydrological renewal, presenting rivers as agents of purification and intergenerational benefit (pitṛ-tarpaṇa, uplift of ancestors). This framing supports an early ecological ethic: sustaining life during drought, safeguarding water sources, and sacralizing river stewardship through tīrtha practice.

Key sage figures include Agastya (narrator), Gautama (central ascetic), Mārīca, Śāṇḍilya, and the Saptarṣis. Divine figures include Rudra/Śaṅkara, Brahmā (Padmaja/Kamalāsana), and Nārāyaṇa. A royal addressee (nṛpati) appears as the audience in Agastya’s report. The chapter also references groups characterized as Vaiḍālika and “Uchchuṣma-rudrāḥ” in a Kali-yuga social typology, treating them as later descendants/imitators associated with false disciplinary forms.

Ask anything about Adhyaya 71 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play