Adhyaya 72: Instruction on the Unity of the Triad (Brahmā–Viṣṇu–Rudra)

Verse 1

श्रीवराह उवाच । सर्वज्ञं सर्वकर्त्तारं भवं रुद्रं पुरातनम् । प्रणम्य प्रयतोऽगस्त्यः पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ ७२.१ ॥

श्रीवराह उवाच—सर्वज्ञं सर्वकर्तारं पुरातनं भवं रुद्रं प्रणम्य, प्रयतः अगस्त्यः परमेश्वरं पप्रच्छ।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । भवान् ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेतत् त्रयी स्मृता । दीपोऽग्निर्दोपसंयोगैः सर्वशास्त्रेषु सर्वतः ॥ ७२.२ ॥

अगस्त्य उवाच—भवान् ब्रह्मा च विष्णुश्च; एतत् त्रयम् ‘त्रयी’ इति स्मृतम्। यथा दीपोऽग्निः स्वोपकरणसंयोगेन प्रकाशते, तथा सर्वशास्त्रेषु सर्वत्र एषोऽर्थः प्रतिपाद्यते॥

Verse 3

कस्मिन् प्रधानः भगवान् काले कस्मिन्नधोक्षजः । ब्रह्मा वा एतदाचक्ष्व मम देव त्रिलोचन ॥ ७२.३ ॥

कस्मिन् काले भगवान् प्रधानः, कस्मिन् कालेऽधोक्षजः (प्रधानः)? हे देव त्रिलोचन, ब्रह्मेव यथावत् एतद् मम आचक्ष्व॥

Verse 4

रुद्र उवाच । विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते । वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहतः ॥ ७२.४ ॥

रुद्र उवाच—विष्णुरेव परं ब्रह्म; इह तद् त्रिभेदेन पठ्यते। वेदसिद्धान्तमार्गेषु तद् मोहतः जनाः न जानन्ति॥

Verse 5

विषप्रवेशने धातुस्तत्र श्नु प्रत्ययादनु । विष्णुर्यः सर्वदेवेषु परमात्मा सनातनः ॥ ७२.५ ॥

‘विष्’ इति धातुः प्रवेशने (व्याप्तौ) अर्थे; तत्र ‘श्नु’ प्रत्ययानुगमे। यः विष्णुः स सर्वदेवेषु व्याप्तः परमात्मा सनातनः॥

Verse 6

योऽयं विष्णुस्तु दशधा कीर्त्यते चैैकधा द्विजाः । स आदित्यो महाभाग योगैश्वर्यसमन्वितः ॥ ७२.६ ॥

योऽयं विष्णुः दशधा कीर्त्यते चैकधा, हे द्विजाः। स एव आदित्यः महाभागः योगैश्वर्यसमन्वितः॥

Verse 7

स देवकार्याणि सदा कुरुते परमेश्वरः । मनुष्यभावमाश्रित्य स मां स्तौति युगे युगे । लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ७२.७ ॥

स परमेश्वरः सदा देवकार्याणि साधयति। मनुष्यभावमाश्रित्य स युगे युगे मां स्तौति, लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये च॥

Verse 8

अहं च वरदस्तस्य द्वापरे द्वापरे द्विज । अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे ॥ ७२.८ ॥

अहं च तस्य वरदः द्वापरे द्वापरे द्विज। अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे॥

Verse 9

सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च । ब्रह्मा देवासुरा स्तौति मां सदा तु कृते युगे । लिङ्गमूर्तिं च मां देवा यजन्ते भोगकाङ्क्षिणः ॥ ७२.९ ॥

सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च। कृते युगे ब्रह्मा देवासुरैः सह मां सदा स्तौति। देवा भोगकाङ्क्षिणो मां लिङ्गमूर्तिं यजन्ति॥

Verse 10

सहस्रशीर्षकं देवं मनसा तु मुमुक्षवः । यजन्ते यं स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयम् ॥ ७२.१० ॥

मुमुक्षवो मनसा सहस्रशीर्षकं देवं यजन्ते; स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयमेव॥

Verse 11

ब्रह्मयज्ञेन ये नित्यं यजन्ते द्विजसत्तमाः । ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति वेदो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥ ७२.११ ॥

ये द्विजसत्तमा ब्रह्मयज्ञेन नित्यं यजन्ते, ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति; वेद एव ब्रह्मा इति प्रकीर्तितः॥

Verse 12

नारायणः शिवो विष्णुः शङ्करः पुरुषोत्तमः । एतैस्तु नामभिर्ब्रह्म परं प्रोक्तं सनातनम् । तं च चिन्तामयं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ७२.१२ ॥

स नारायणः शिवो विष्णुः शङ्करः पुरुषोत्तमः। एतैर्नामभिरनादि-नित्यं परं ब्रह्मोच्यते; तं च चिन्तामयं योगं मनीषिणो वदन्ति॥

Verse 13

पशूनां शमनं यज्ञे होमकर्म च यद्भवेत् । तदोमिति च विख्यातं तत्राहं संव्यवस्थितः ॥ ७२.१३ ॥

यज्ञे पशूनां शमनं यद् होमकर्म च जायते। तद् ‘ओम्’ इति विख्यातं; तत्राहं सुसंस्थितः॥

Verse 14

कर्मवेदयुजां विप्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या नात्र कार्या विचारणा ॥ ७२.१४ ॥

विप्र, कर्मवेदयुजां ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः। वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या अधिष्ठातार एव; नात्र विचारणा कार्या॥

Verse 15

अहं विष्णुस्तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चाप्युत । एतत् त्रयं त्वेकमेव न पृथग्भावयेत् सुधीः ॥ ७२.१५ ॥

अहं विष्णुः तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चापि। एतत् त्रयं तु एकमेव; सुधीर्न पृथग्भावयेत्॥

Verse 16

योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ॥ ७२.१६ ॥

सुव्रत, योऽन्यथा एतद् पक्षपातेन भावयेत्। स पापपुरुषो घोरं रौरवं नरकं याति॥

Verse 17

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ॥ ७२.१७ ॥

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुःसामरूपकः। एतस्मिन्नपि न भेदोऽस्ति सर्वेषां द्विजसत्तम॥