Adhyaya 71: Vision of the Trimūrti in Rudra, the Gautama Curse, the Manifestation of the Godāvarī, and the Niḥśvāsa-saṃhitā Account

Verse 1

अगस्त्य उवाच । एवमुक्तस्ततो देवा ऋषयश्च पिनाकिना । अहं च नृपते तस्य देवस्य प्रणतोऽभवम् ॥ ७१.१ ॥

અગસ્ત્યએ કહ્યું—પિનાકધારી દેવએ એમ કહ્યે પછી, દેવતાઓ અને ઋષિઓ તથા હું પણ, હે રાજન, તે દેવને પ્રણામ કરી નમ્યો।

Verse 2

प्रणम्य शिरसा देवं यावत् पश्यामहे नृप । तावत् तस्यैव रुद्रस्य देहस्थं कमलासनम् ॥ ७१.२ ॥

હે રાજન, દેવને શિર નમાવી પ્રણામ કરીને જેટલો સમય અમે તેને નિહાળતા રહ્યા, એટલો જ સમય અમે એ જ રુદ્રના દેહમાં કમલાસન બ્રહ્માને સ્થિત જોયા।

Verse 3

नारायणं च हृदये त्रसरेणुसुसूक्ष्मकं । ज्वलद्भास्करवर्णाभं पश्याम भवदेहतः ॥ ७१.३ ॥

અને હૃદયમાં અમે નારાયણને નિહાળીએ છીએ—ત્રસરેણુ કરતાં પણ અતિસૂક્ષ્મ—જ્વલંત સૂર્ય સમાન વર્ણ અને તેજવાળો, તમારા જ દેહની અંદરથી પ્રત્યક્ષ।

Verse 4

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे याजका ऋषयो मम । जयशब्दरवांश्चक्रुः सामऋग्यजुषां स्वनम् ॥ ७१.४ ॥

તેમને જોઈ સૌ અચંબિત થયા—મારા યાજકો અને ઋષિઓ પણ; તેમણે ‘જય’ના નાદ કર્યા અને સામ, ઋક્ તથા યજુઃના પાઠનો ગુંજતો સ્વર ઊઠાવ્યો।

Verse 5

कृत्वोचुस्ते तदा देवं किमिदं परमेश्वर । एकस्यामेव मूर्तौ ते लक्ष्यन्ते च त्रिमूर्त्तयः ॥ ७१.५ ॥

ત્યારે તેમણે દેવને કહ્યું— “હે પરમેશ્વર, આ શું છે? તમારી એક જ મૂર્તિમાં ત્રિમૂર્તિના સ્વરૂપો પણ દેખાય છે.”

Verse 6

रुद्र उवाच । यज्ञेऽस्मिन् यद्धुतं हव्यं मामुद्दिश्य महर्षयः । ते त्रयोऽपि वयं भागं गृहीणीमः कविसत्तमाः ॥ ७१.६ ॥

રુદ્ર બોલ્યા— “આ યજ્ઞમાં મહર્ષિઓ મને ઉદ્દેશીને જે હવ્ય અર્પે છે, તેમાંનો ભાગ અમે ત્રણે પણ અમારા હિસ્સા તરીકે ગ્રહણ કરીએ છીએ, હે કવિશ્રેષ્ઠો.”

Verse 7

नास्माकं विविधो भावो वर्तते मुनिसत्तमाः । सम्यग्दृशः प्रपश्यन्ति विपरीतेष्वनेकशः ॥ ७१.७ ॥

“હે મુનિશ્રેષ્ઠો, અમામાં વિવિધ પ્રકારનો ભેદભાવ નથી; સમ્યક્ દૃષ્ટિવાળા લોકો વિપરીત દેખાતી પરિસ્થિતિઓમાં પણ અનેક રીતે સત્યને જોવે છે.”

Verse 8

एवमुक्ते तु रुद्रेण सर्वे ते मुनयो नृप । पप्रच्छुः शङ्करं देवं मोहशास्त्रप्रयोजनम् ॥ ७१.८ ॥

રુદ્રે આમ કહ્યા પછી, હે રાજન, તે બધા મુનિઓએ દેવ શંકરને ‘મોહ-શાસ્ત્ર’ના પ્રયોજન વિશે પૂછ્યું.

Verse 9

ऋषय ऊचुः । मोहनार्थं तु लोकानां त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम् । तत् त्वया हेतुना केन कृतं देव वदस्व नः ॥ ७१.९ ॥

ઋષિઓએ કહ્યું— “લોકોને મોહમાં પાડવા માટે તમે એક અલગ શાસ્ત્ર રચ્યું છે. હે દેવ, કયા કારણથી તમે તે રચ્યું? અમને કહો.”

Verse 10

रुद्र उवाच । अस्ति भारतवर्षेण वनं दण्डकसंज्ञितम् । तत्र तीव्रं तपो घोरं गौतमो नाम वै द्विजः ॥ ७१.१० ॥

રુદ્રે કહ્યું— ભારતવર્ષમાં દંડક નામનું એક વન છે. ત્યાં ગૌતમ નામના દ્વિજ મુનિએ તીવ્ર અને ઘોર તપ કર્યું.

Verse 11

चकार तस्य ब्रह्मा तु परितोषं गतः प्रभुः । उवाच तं मुनिं ब्रह्मा वरं ब्रूहि तपोधन ॥ ७१.११ ॥

તેના તપથી પ્રભુ બ્રહ્મા પરમ સંતોષ પામ્યા. બ્રહ્માએ તે મુનિને કહ્યું— ‘હે તપોધન! જે વર ઇચ્છો તે કહો.’

Verse 12

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणा लोककर्तृणा । उवाच सद्यः पङ्क्तिं मे धान्यानां देहि पद्मज ॥ ७१.१२ ॥

લોકકર્તા બ્રહ્માએ એમ કહ્યે ત્યારે મુનિ બોલ્યા— ‘હે પદ્મજ! મને ધાન્યની એક પંક્તિ તત્કાળ આપો.’

Verse 13

एवमुक्तो ददौ तस्य तमेवार्थं पितामहः । लब्ध्वा तु तं वरं विप्रः शतशृङ्गे महाश्रमम् ॥ ७१.१३ ॥

આ રીતે કહ્યે ત્યારે પિતામહે તેને એ જ વર આપ્યો. તે વર મેળવી તે વિપ્ર શતશૃંગના મહાશ્રમને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 14

चकार तस्योषसि च पाकान्ते शालयो द्विजाः । लूयन्ते तेन मुनिना मध्याह्ने पच्यते तथा । सर्वातिथ्यमसौ विप्रो ब्राह्मणेभ्यो ददात्यलम् ॥ ७१.१४ ॥

તે વિપ્ર પ્રભાતે શાલિધાન્યની ખેતી ગોઠવતો; પાક પાક્યા પછી તે મુનિ દ્વિજોથી કાપણી કરાવતો, અને મધ્યાહ્ને રસોઈ પણ થતી. તે બ્રાહ્મણ સર્વ અતિથિઓનું આતિથ્ય કરીને બ્રાહ્મણોને પૂરતું દાન આપતો.

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य महती द्वादशाब्दिका । अनावृष्टिर्द्विजवरा अभवल्लोमहर्षिणी ॥ ७१.१५ ॥

એક સમયે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, બાર વર્ષ સુધી ચાલેલી મહાન અનાવૃષ્ટિ (વર્ષાવિહોણો કાળ) આવી; તે રોમાંચક અને ભયંકર હતી.

Verse 16

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे अनावृष्टिं वनेचराः । क्षुधया पीड्यमानास्तु प्रययुर्गौतमं तदा ॥ ७१.१६ ॥

તે અનાવૃષ્ટિ જોઈને, વનમાં વસતા બધા મુનિઓ ભૂખથી પીડિત થઈ ત્યારે ગૌતમ પાસે ગયા.

Verse 17

अथ तानागतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नतः । उवाच स्थीयतां मह्यं गृहे मुनिवरात्मजाः ॥ ७१.१७ ॥

તેમને આવેલાં જોઈ ગૌતમ મસ્તક નમાવી બોલ્યા—“હે મુનિવરોના પુત્રો, મારા ગૃહમાં નિવાસ કરો.”

Verse 18

एवमुक्तास्तु ते तेन तस्थुर्विविधभोजनम् । भुञ्जमाना अनावृष्टिर्यावत्सा निवृताऽभवत् ॥ ७१.१८ ॥

તેણે એમ કહ્યાથી તેઓ ત્યાં જ રહ્યા અને વિવિધ ભોજન ગ્રહણ કરતા રહ્યા, જ્યાં સુધી તે અનાવૃષ્ટિ સમાપ્ત ન થઈ.

Verse 19

निवृत्तायां तु वै तस्यामनावृष्ट्यां तु ते द्विजाः । तीर्थयात्रानिमित्तं तु प्रयातुं मनसोऽभवन् ॥ ७१.१९ ॥

તે અનાવૃષ્ટિ નિવૃત્ત થયા પછી, તે દ્વિજો તીર્થયાત્રાને નિમિત્ત બનાવી મનમાં ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરવા ઇચ્છુક થયા.

Verse 20

तत्र शाण्डिल्यनामानं तापसं मुनिसत्तमम् । प्रत्युवाचेतिसंचिन्त्य मिरीचः परमो मुनिः ॥ ७१.२० ॥

ત્યાં વિચાર કરીને પરમર્ષિ મરીચિએ શાંડિલ્ય નામના તપસ્વી, મુનિશ્રેષ્ઠ વિષે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 21

मारीच उवाच । शाण्डिल्य शोभनं वक्ष्ये पिता ते गौतमो मुनिः । तम् अनुक्त्वा न गच्छामस् तपश् चर्तुं तपोवनम् ॥ ७१.२१ ॥

મરીચિ બોલ્યા—હે શાંડિલ્ય, હું તને શુભ વાત કહું છું: તારો પિતા મુનિ ગૌતમ છે. તેમને કહ્યા વિના અમે તપ કરવા તપોવનમાં નહીં જઈએ।

Verse 22

एवमुक्तेऽथ जहसुः सर्वे ते मुनयस्तदा । किमस्माभिः स्वको देहो विक्रीतोऽस्य अन्नभक्षणात् ॥ ७१.२२ ॥

આવું કહેવાતાં તે બધા મુનિઓ હસ્યા—“આના અન્નનું ભક્ષણ કરવાથી જ શું આપણો દેહ જાણે વેચાઈ ગયો?”

Verse 23

एवमुक्त्वा पुनश्चोचुः सोपाधिगमनं प्रति । कृत्वा मायामयीं गां तु तच्छालौ ते व्यसर्जयन् ॥ ७१.२३ ॥

આવું કહીને તેઓ ફરી બહાનાથી તેની પાસે જવા વિષે બોલ્યા; અને માયામયી ગાય બનાવીને તેને તેની ગોશાળામાં છોડીને ગયા।

Verse 24

तां चरन्तीं ततो दृष्ट्वा शालौ गां गौतमो मुनिः । गृहीत्वा सलिलं पाणौ याहि रुद्रेtyभाषत । ततो मायामयी सा गौः पपात जलबिन्दुभिः ॥ ७१.२४ ॥

પછી શાલા-વનમાં તે ગાય ફરતી જોઈ મુનિ ગૌતમે હાથમાં જળ લઈને કહ્યું—“રુદ્ર પાસે જા.” ત્યારે જળબિંદુઓ પડતાં જ તે માયામયી ગાય પડી ગઈ।

Verse 25

निहतां तां ततो दृष्ट्वा मुनीन् जिगमिषूंस्तथा । उवाच गौतमो धीमांस्तान् मुनीन् प्रणतः स्थितः ॥ ७१.२५ ॥

તેણીને હત થયેલી જોઈને અને મુનિઓને પ્રસ્થાન માટે તૈયાર જોઈને, ધીમાન ગૌતમ નમ્રતાથી પ્રણામ કરીને ઊભા રહી તે મુનિઓને બોલ્યા।

Verse 26

किमर्थं गम्यते विप्राः साधु शंसत माचिरम् । मां विहाय सदा भक्तं प्रणतं च विशेषतः ॥ ७१.२६ ॥

હે વિપ્રો! તમે શા માટે જઈ રહ્યા છો? વિલંબ કર્યા વિના યોગ્ય રીતે કહો—મને, જે સદા ભક્ત છું અને વિશેષ કરીને પ્રણત છું, છોડીને.

Verse 27

ऋषय ऊचुः । गोवध्येमिह ब्रह्मन् यावत् तव शरीरगा । तावदन्नं न भुञ्जामो भवतोऽन्नं महामुने ॥ ७१.२७ ॥

ઋષિઓએ કહ્યું—હે બ્રહ્મન! જ્યાં સુધી અમે અહીં તમારા દેહસાન્નિધ્યમાં છીએ, ત્યાં સુધી અમે અન્ન ગ્રહણ નહીં કરીએ; ખાસ કરીને તમારું અન્ન, હે મહામુને।

Verse 28

एवमुक्तो गौतमोऽथ तान् मुनीन् प्राह धर्मवित् । प्रायश्चित्तं गोवध्याया दीयतां मे तपोधनाः ॥ ७१.२८ ॥

આ રીતે સંબોધિત થતાં ધર્મવિદ ગૌતમે તે મુનિઓને કહ્યું—હે તપોધનગણ! ગોવધ માટે મને પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત કરો।

Verse 29

इयं गौरमृता ब्रह्मन् मूर्च्छितेव व्यवस्थिताः । गङ्गाजलप्लुता चेयमुत्थास्यति न संशयः ॥ ७१.२९ ॥

હે બ્રહ્મન! આ ગાય મૂર્છિત જેવી પડી છે, જાણે મરી ગઈ હોય; પરંતુ ગંગાજળથી સ્નાન/છાંટા પડતાં તે નિશ્ચયે ફરી ઊઠશે—એમાં સંશય નથી।

Verse 30

प्रायश्चित्तं मृतायाः स्यादमृतायाः कृतं त्विदम् । व्रतं वा मा कृथाः कोपमित्युक्त्वा प्रययुस्तु ते ॥ ७१.३० ॥

આ પ્રાયશ્ચિત્ત તો મૃત માટે હોય; પરંતુ આ તો જે મરી નથી તેના માટે કરવામાં આવ્યું છે. અથવા તેને વ્રત તરીકે જ માન. ‘ક્રોધ ન કર’ એમ કહી તેઓ ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 31

गतैस्तैर्गौतमो धीमान् हिमवन्तं महागिरिम् । मामाराधयिषुः प्रायात् तप्तुं चाशु महत् तपः ॥ ७१.३१ ॥

તેઓ ગયા પછી ધીમાન ગૌતમ હિમવંત નામના મહાગિરિ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો; મને પ્રસન્ન કરવા અને તત્કાળ મહાન તપ કરવા ઇચ્છતો હતો.

Verse 32

शतमेकं तु वर्षाणामहमाराधितोऽभवम् । तुष्टेन च मया प्रोक्तो वरं वरय सुव्रत ॥ ७१.३२ ॥

સંપૂર્ણ સો વર્ષ સુધી તેણે મારી આરાધના કરી. ત્યારબાદ સંતોષ પામી મેં કહ્યું—‘હે સુવ્રત, વર માગ.’

Verse 33

सोऽब्रवीन्मां जकटासंस्थां देहि गङ्गां तपस्विनीम् । मया सार्धं प्रयात्वेषा पुण्या भागीरथी नदी ॥ ७१.३३ ॥

તે મને બોલ્યો—‘હે તપસ્વિની, જટામાં સ્થિત ગંગાને મને આપો. આ પુણ્ય ભાગીરથી નદી મારી સાથે ચાલે.’

Verse 34

एवमुक्ते जटाखण्डमेकं स प्रददौ शिवः । तां गृहीत्वा गतवान् सोऽपि यत्रास्ते सा तु गौर्मृता ॥ ७१.३४ ॥

આવું કહેતાં શિવે પોતાની જટાનો એક ખંડ આપ્યો. તેને લઈને તે પણ જ્યાં તે હતી ત્યાં ગયો; પરંતુ ગાય તો મરી ગઈ હતી.

Verse 35

तज्जलप्लाविता सा गौर्गता चोत्थाय भामिनी । नदी च महती जाता पुण्यतोया शुचिह्रदा ॥ ७१.३५ ॥

તે જળથી પ્લાવિત થયેલી તે ગાય ઊઠીને, હે ભામિની, આગળ ગઈ; અને ત્યાં પુણ્યજળવાળી, શુચિ હ્રદયુક્ત એક મહાન નદી પ્રગટ થઈ।

Verse 36

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र सप्तर्षयोऽमलाः । आजग्मुः खे विमानस्थाः साधुः साध्विति वादिनः ॥ ७१.३६ ॥

તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈને ત્યાં નિર્મળ સપ્તર્ષિઓ આકાશમાં વિમાનસ્થ થઈ આવ્યા અને “સાધુ, સાધુ” કહીને પ્રશંસા કરવા લાગ્યા।

Verse 37

साधु गौतम साधूनां कोऽन्योऽस्ति सदृशस्तव । यदेवं जाह्नवीं देवीं दण्डके चावतारयत् ॥ ७१.३७ ॥

“સાધુ, ગૌતમ! સાધુઓમાં તારા સમાન બીજો કોણ છે? કારણ કે તું આ રીતે દેવી જાહ્નવી (ગંગા)ને અવતરિત કરી અને દંડક વનમાં પણ ઉતારી।”

Verse 38

एवमुक्तस्तदा तैस्तु गौतमः किमिदं त्विति । गोवध्याकारणं मह्यं तावत् पश्यति गौतमः ॥ ७१.३८ ॥

તેઓએ એમ કહ્યે ત્યારે ગૌતમએ કહ્યું, “આ શું છે?” પછી ગૌતમએ ગોવધનું કારણ તેટલી હદ સુધી જાણી લીધું।

Verse 39

ऋषीणां मायया सर्वमिदं जातं विचिन्त्य वै । शशाप तान् जटाभस्ममिथ्याव्रतधरास्तथा । भविष्यथ त्रयीबाह्या वेदकर्मबहिष्कृताः ॥ ७१.३९ ॥

આ બધું ઋષિઓની માયાથી થયું છે એમ વિચારી તેણે તેમને શાપ આપ્યો—“જટા અને ભસ્મ ધારણ કરનાર, મિથ્યા વ્રત પાળનાર, તમે ત્રયી-વેદથી બાહ્ય બનશો અને વૈદિક કર્મોથી બહિષ્કૃત થશો।”

Verse 40

तच्छ्रुत्वा क्रूरवचनं गौतमस्य महामुनेः । ऊचुः सप्तर्षयो मैवं सर्वकालं द्विजोत्तमाः । भवन्तु किं तु ते वाक्यं मोघं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७१.४० ॥

મહામુનિ ગૌતમના કઠોર વચન સાંભળી સપ્તર્ષિઓ બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ, એવું ન થાઓ; પરંતુ તમારું વચન નિષ્ફળ નહીં જાય, તેમાં શંકા નથી।

Verse 41

यदि नाम कलौ सर्वे भविष्यन्ति द्विजोत्तमाः । उपकारीणि ये ते हि अपकर्तार एव हि । इत्थंभूता अपि कलौ भक्तिभाजो भवन्तु ते ॥ ७१.४१ ॥

જો કલિયુગમાં બધા ‘દ્વિજોત્તમ’ ગણાય, તો જે બહારથી ઉપકારી લાગે છે તે જ ખરેખર અપકારી હોય છે; તેમ છતાં કલિમાં એવા હોવા છતાં તેઓ ભક્તિના ભાગી બને।

Verse 42

त्वद्वाक्यवह्निनिर्दग्धाः सदा कलियुगे द्विजाः । भविष्यन्ति क्रियाहीना वेदकर्मबहिष्कृताः ॥ ७१.४२ ॥

કલિયુગમાં દ્વિજ સદા તમારા વચનરૂપી અગ્નિથી દગ્ધ થયેલા સમાન થશે; તેઓ ક્રિયાહીન બની વૈદિક કર્મોથી બહિષ્કૃત થશે।

Verse 43

अस्याश्च गौणं नामेह नदी गोदावरीति च । गौर्दत्ता वरदानाच्च भवेद् गोदावरी नदी ॥ ७१.४३ ॥

અહીં આ નદીનું ગૌણ (પ્રચલિત) નામ ‘ગોદાવરી’ છે; ‘ગૌ’ દ્વારા દત્ત થવા અને વરદાનના કારણે આ નદી ગોદાવરી તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 44

एतां प्राप्य कलौ ब्रह्मन् गां ददन्ति जनाश्च ये । यथाशक्त्या तु दानानि मोदन्ते त्रिदशैः सह ॥ ७१.४४ ॥

હે બ્રાહ્મણ, કલિયુગમાં જે લોકો આ પુણ્ય/અવસર મેળવી ગૌદાન કરે છે અને યથાશક્તિ દાન આપે છે, તેઓ ત્રિદશ (દેવો) સાથે આનંદિત થાય છે।

Verse 45

सिंहस्थे च गुरौ तत्र यो गच्छति समाहितः । स्नात्वा च विधिना तत्र पितॄन् स्तर्पयते तथा ॥ ७१.४५ ॥

જ્યારે ગુરુ સિંહ રાશિમાં સ્થિત હોય, ત્યારે જે સમાહિત ચિત્તે ત્યાં જાય અને વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરે છે।

Verse 46

स्वर्गं गच्छन्ति पितरो निरये पतिता अपि । स्वर्गस्थाः पितरस्तस्य मुक्तिभाजो न संशयः ॥ ७१.४६ ॥

નરકમાં પડેલા પિતૃઓ પણ સ્વર્ગે જાય છે; અને તે વ્યક્તિના પિતૃઓ સ્વર્ગસ્થ થઈ મુક્તિના ભાગી બને છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 47

त्वं ख्यातिं महतीं प्राप्य मुक्तिं यास्यसि शाश्वतीम् । एवमुक्त्वाऽथ मुनयो ययुः कैलासपर्वतम् । यत्राहमुमया सार्धं सदा तिष्ठामि सत्तमाः ॥ ७१.४७ ॥

“મહાન ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરીને તું શાશ્વત મુક્તિને પ્રાપ્ત કરશ.” એમ કહી મુનિઓ કૈલાસ પર્વત તરફ ગયા—જ્યાં હું ઉમા સાથે સદા નિવાસ કરું છું, હે સત્તમો।

Verse 48

ऊचुर्मां ते च मुनयो भवितारो द्विजोत्तमाः । कलौ त्वद्रूपिणः सर्वे जटामुकुटधारिणः । स्वेच्छया प्रेतवेषाश्च मिथ्यालिङ्गधराः प्रभो ॥ ७१.४८ ॥

તે મુનિઓએ મને કહ્યું—“કલિયુગમાં બધા તારા જેવા રૂપ ધારણ કરશે, જટાનો મુકુટ પહેરશે; પરંતુ સ્વઇચ્છાએ પ્રેતવેષ અને ખોટાં લિંગચિહ્નો ધારણ કરશે, પ્રભુ।”

Verse 49

तेषामनुग्रहार्थाय किञ्चिच्छास्त्रं प्रदीयताम् । येनास्मद्वंशजाः सर्वे वर्तेयुः कलिपीडिताः ॥ ७१.४९ ॥

તેમના પર અનુગ્રહ કરવા માટે થોડું ઉપદેશરૂપ શાસ્ત્ર આપવામાં આવે, જેથી કલિથી પીડિત અમારા વંશજ સૌ યોગ્ય રીતે જીવન અને આચરણ કરી શકે।

Verse 50

एवमभ्यर्थितस्तैस्तु पुराऽहं द्विजसत्तमाः । वेदक्रियासमायुक्तां कृतवानस्मि संहिताम् ॥ ७१.५० ॥

આ રીતે પૂર્વકાળે તેમની વિનંતીથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, મેં વૈદિક ક્રિયાઓ અને વિધિવિધાનોથી યુક્ત એવી એક સંહિતા રચી છે.

Verse 51

निःश्वासाख्यां ततस्तस्यां लीना बाभ्रव्यशाण्डिलाः । अल्पापराधाच्छ्रुत्वैव गता बैडालिका भवन ॥ ७१.५१ ॥

પછી ‘નિઃશ્વાસ’ નામના તે અવસ્થા/પ્રદેશમાં બાબ્રવ્ય અને શાંડિલ (પરંપરા) લીન થયા; પરંતુ અપરાધ અલ્પ છે એમ સાંભળતાં જ તેઓ બૈડાલિક નિવાસે ગયા.

Verse 52

मयैव मोहितास्ते हि भविष्यं जानता द्विजाः । लौल्यार्थिनस्तु शास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः ॥ ७१.५२ ॥

ભવિષ્ય જાણતા હોવા છતાં તે દ્વિજોને મેં જ મોહિત કર્યા છે. કલિયુગમાં લોકો લોભથી લાભની ઇચ્છામાં શાસ્ત્રો રચશે.

Verse 53

निःश्वाससंहितायां हि लक्षमात्रं प्रमाणतः । सैव पाशुपती दीक्षा योगः पाशुपतस्त्विह ॥ ७१.५३ ॥

નિઃશ્વાસ-સંહિતામાં પ્રમાણરૂપે એક લક્ષ (એક લાખ) પરિમાણ કહેવાયું છે. એ જ પાશુપત દીક્ષા છે, અને અહીં પાશુપત યોગ જ સાધના છે.

Verse 54

एतस्माद्वेदमार्गाद्धि यदन्यदिह जायते । तत्क्षुद्रकर्म विज्ञेयं रौद्रं शौचविवर्जितम् ॥ ७१.५४ ॥

આ વૈદિક માર્ગથી ભિન્ન અહીં જે કંઈ ઉત્પન્ન થાય, તેને ક્ષુદ્ર કર્મ તરીકે જાણવું—તે રૌદ્ર (હિંસાત્મક) સ્વભાવનું અને શૌચ (પવિત્રતા) વિહિન છે.

Verse 55

ये रुद्रमुपजीवन्ति कलौ वैडालिका नराः । लौल्यार्थिनः स्वशास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः । उच्छुष्मरुद्रास्ते ज्ञेया नाहं तेषु व्यवस्थितः ॥ ७१.५५ ॥

કલિયુગમાં જે વૈડાલિક (નીચ/ધૂર્ત) લોકો રુદ્રનું નામ લઈને જીવન ચલાવે છે, તેઓ લોભથી પોતાના-પોતાના ‘શાસ્ત્રો’ રચશે. તેઓ ‘ઉચ્છુષ્મ-રુદ્ર’ (અશુદ્ધ સ્વભાવવાળા રુદ્ર) જાણવાં; હું તેમામાં સ્થિત નથી.

Verse 56

भैरवेण स्वरूपेण देवकार्ये यदा पुरा । नर्तितं तु मया सोऽयं सम्बन्धः क्रूरकर्मणाम् ॥ ७१.५६ ॥

પૂર્વકાળે દેવકાર્ય માટે જ્યારે મેં ભૈરવ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, ત્યારે મેં નૃત્ય કર્યું; એમાંથી જ ક્રૂર કર્મો સાથે આ સંબંધ ઊભો થયો.

Verse 57

क्षयं निनीषता दैत्यानट्टहासो मया कृतः । यः पुरा तत्र ये मह्यं पतिता अश्रुबिन्दवः । असंख्यातास्तु ते रौद्रा भवितारो महीतले ॥ ७१.५७ ॥

દૈત્યોના ક્ષયનો સંકલ્પ કરીને મેં અট্টહાસ કર્યો. ત્યારે ત્યાં મારી પાસેથી પડેલા અશ્રુબિંદુઓ અસંખ્ય બની પૃથ્વી પર રૌદ્ર (ઉગ્ર) સત્તાઓ થશે.

Verse 58

uchChuShmaniratA raudrAH surAmAMsapriyAH sadA | strIlolAH pApakarmANaH saMbhUtA bhUtaleShu te || 71.58 ||

તેઓ ઉચ્છુષ્મમાં રત, રૌદ્ર સ્વભાવવાળા, સદા સુરા અને માંસપ્રિય, સ્ત્રીલોલુપ તથા પાપકર્મ કરનારા—પૃથ્વી પર ઉત્પન્ન થયા છે.

Verse 59

तेषां गौतमशापाद्धि भविष्यन्त्यन्वये द्विजाः । तेषां मध्ये सदाचाराः ये ते मच्छासने रताः ॥ ७१.५९ ॥

ગૌતમના શાપથી તેમના વંશમાં દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) ઉત્પન્ન થશે. તેમામાં જે સદાચારવાળા અને મારા શાસન/ઉપદેશમાં રત રહેશે, તે (ઉત્તમ) ગણાશે.

Verse 60

स्वर्गं चैवापवर्गं च इति वै संशयात् पुरा । वैडालिका अधो यास्यन्ति मम संततिदूषकाः ॥ ७१.६० ॥

પૂર્વે “સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ)” વિષે ખરેખર સંશય હતો. પરંતુ મારા વંશને દૂષિત કરનાર વૈડાલિકો અધોગતિને પામશે.

Verse 61

प्राग्गौतमाग्निना दग्धाः पुनर्मद्वचनाद्द्विजाः । नरकं तु गमिष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ७१.६१ ॥

પહેલાં ગૌતમની અગ્નિથી દ્વિજ દગ્ધ થયા; અને હવે મારા વચનથી તેઓ ફરી નરકમાં જશે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 62

रुद्र उवाच । एवं मया ब्रह्मसुताः प्रोक्ता जग्मुर्यथागतम् । गौतमोऽपि स्वकं गेहं जगामाशु परंतपः ॥ ७१.६२ ॥

રુદ્ર બોલ્યા—આ રીતે મારા ઉપદેશથી બ્રહ્માના પુત્રો જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા. અને હે પરંતપ, ગૌતમ પણ ઝડપથી પોતાના ગૃહે ગયો.

Verse 63

एतद्वः कथितं विप्रा मया धर्मस्य लक्षणम् । एतस्माद्विपरीतो यः स पाषण्डरतो भवेत् ॥ ७१.६३ ॥

હે વિપ્રો, મેં તમને ધર્મનું લક્ષણ કહ્યું છે. જે આથી વિપરીત વર્તે છે તે પાષંડમાં આસક્ત બને છે.