Adhyaya 71: Vision of the Trimūrti in Rudra, the Gautama Curse, the Manifestation of the Godāvarī, and the Niḥśvāsa-saṃhitā Account

Verse 1

अगस्त्य उवाच । एवमुक्तस्ततो देवा ऋषयश्च पिनाकिना । अहं च नृपते तस्य देवस्य प्रणतोऽभवम् ॥ ७१.१ ॥

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ପିନାକଧାରୀ ଦେବ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣତ ହେଲୁ।

Verse 2

प्रणम्य शिरसा देवं यावत् पश्यामहे नृप । तावत् तस्यैव रुद्रस्य देहस्थं कमलासनम् ॥ ७१.२ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଦେବଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ଯେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲୁ, ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ସେହି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେହଭିତରେ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲୁ।

Verse 3

नारायणं च हृदये त्रसरेणुसुसूक्ष्मकं । ज्वलद्भास्करवर्णाभं पश्याम भवदेहतः ॥ ७१.३ ॥

ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଆମେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦେଖୁଛୁ—ତ୍ରସରେଣୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ—ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ଆପଣଙ୍କ ଦେହାନ୍ତରରୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ।

Verse 4

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे याजका ऋषयो मम । जयशब्दरवांश्चक्रुः सामऋग्यजुषां स्वनम् ॥ ७१.४ ॥

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ—ମୋର ଯାଜକମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ; ସେମାନେ ‘ଜୟ’ ଧ୍ୱନି କଲେ ଏବଂ ସାମ, ଋକ୍, ଯଜୁଃ ପାଠର ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 5

कृत्वोचुस्ते तदा देवं किमिदं परमेश्वर । एकस्यामेव मूर्तौ ते लक्ष्यन्ते च त्रिमूर्त्तयः ॥ ७१.५ ॥

ତେବେ ସେମାନେ ଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଏହା କ’ଣ? ଆପଣଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିର ରୂପମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି।”

Verse 6

रुद्र उवाच । यज्ञेऽस्मिन् यद्धुतं हव्यं मामुद्दिश्य महर्षयः । ते त्रयोऽपि वयं भागं गृहीणीमः कविसत्तमाः ॥ ७१.६ ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ— “ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ମହର୍ଷିମାନେ ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯେ ହବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି, ତାହାର ଭାଗ ଆମେ ତିନିଜଣେ ମଧ୍ୟ ଆମ ହିସ୍ସା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରୁ, ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।”

Verse 7

नास्माकं विविधो भावो वर्तते मुनिसत्तमाः । सम्यग्दृशः प्रपश्यन्ति विपरीतेष्वनेकशः ॥ ७१.७ ॥

“ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ନାହିଁ; ସମ୍ୟକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବାମାନେ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଭାବରେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି।”

Verse 8

एवमुक्ते तु रुद्रेण सर्वे ते मुनयो नृप । पप्रच्छुः शङ्करं देवं मोहशास्त्रप्रयोजनम् ॥ ७१.८ ॥

ରୁଦ୍ର ଏପରି କହିବା ପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ‘ମୋହ-ଶାସ୍ତ୍ର’ର ପ୍ରୟୋଜନ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । मोहनार्थं तु लोकानां त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम् । तत् त्वया हेतुना केन कृतं देव वदस्व नः ॥ ७१.९ ॥

ଋଷିମାନେ କହିଲେ— “ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ଏକ ପୃଥକ୍ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଛନ୍ତି। ହେ ଦେବ, କେଉଁ କାରଣରୁ ଆପଣ ଏହା କରିଲେ? ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।”

Verse 10

रुद्र उवाच । अस्ति भारतवर्षेण वनं दण्डकसंज्ञितम् । तत्र तीव्रं तपो घोरं गौतमो नाम वै द्विजः ॥ ७१.१० ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ— ଭାରତବର୍ଷରେ ଦଣ୍ଡକ ନାମକ ଏକ ବନ ଅଛି। ସେଠାରେ ଗୌତମ ନାମକ ଦ୍ୱିଜ ମୁନି ତୀବ୍ର ଓ ଘୋର ତପ କଲେ।

Verse 11

चकार तस्य ब्रह्मा तु परितोषं गतः प्रभुः । उवाच तं मुनिं ब्रह्मा वरं ब्रूहि तपोधन ॥ ७१.११ ॥

ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ— ‘ହେ ତପୋଧନ, ଯେ ବର ଚାହୁଁଛ ତାହା କହ।’

Verse 12

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणा लोककर्तृणा । उवाच सद्यः पङ्क्तिं मे धान्यानां देहि पद्मज ॥ ७१.१२ ॥

ଲୋକକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି କହିବା ପରେ ମୁନି କହିଲେ— ‘ହେ ପଦ୍ମଜ, ମୋତେ ଧାନ୍ୟର ଗୋଟିଏ ପଙ୍କ୍ତି ତୁରନ୍ତ ଦିଅ।’

Verse 13

एवमुक्तो ददौ तस्य तमेवार्थं पितामहः । लब्ध्वा तु तं वरं विप्रः शतशृङ्गे महाश्रमम् ॥ ७१.१३ ॥

ଏପରି କହିଲେ ପିତାମହ ତାଙ୍କୁ ସେଇ ଅର୍ଥର ବର ଦେଲେ। ସେ ବର ପାଇ ସେଇ ବିପ୍ର ଶତଶୃଙ୍ଗର ମହାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 14

चकार तस्योषसि च पाकान्ते शालयो द्विजाः । लूयन्ते तेन मुनिना मध्याह्ने पच्यते तथा । सर्वातिथ्यमसौ विप्रो ब्राह्मणेभ्यो ददात्यलम् ॥ ७१.१४ ॥

ସେଇ ବିପ୍ର ପ୍ରଭାତେ ଶାଳିଧାନ୍ୟ ଚାଷର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରୁଥିଲେ; ପାକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସେଇ ମୁନି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଟାଇ କରାଉଥିଲେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ରନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य महती द्वादशाब्दिका । अनावृष्टिर्द्विजवरा अभवल्लोमहर्षिणी ॥ ७१.१५ ॥

ଏକ ସମୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାରୋ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିବା ମହା ଅନାବୃଷ୍ଟି ଘଟିଲା; ତାହା ରୋମହର୍ଷକ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।

Verse 16

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे अनावृष्टिं वनेचराः । क्षुधया पीड्यमानास्तु प्रययुर्गौतमं तदा ॥ ७१.१६ ॥

ସେଇ ଅନାବୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖି, ବନବାସୀ ସମସ୍ତ ମୁନି ଭୁଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେତେବେଳେ ଗୌତମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 17

अथ तानागतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नतः । उवाच स्थीयतां मह्यं गृहे मुनिवरात्मजाः ॥ ७१.१७ ॥

ସେମାନେ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ଗୌତମ ମସ୍ତକ ନମାଇ କହିଲେ—“ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ମୋ ଘରେ ରୁହନ୍ତୁ।”

Verse 18

एवमुक्तास्तु ते तेन तस्थुर्विविधभोजनम् । भुञ्जमाना अनावृष्टिर्यावत्सा निवृताऽभवत् ॥ ७१.१८ ॥

ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ସେଠାରେ ରହିଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ଅନାବୃଷ୍ଟି ଶେଷ ହେଲା।

Verse 19

निवृत्तायां तु वै तस्यामनावृष्ट्यां तु ते द्विजाः । तीर्थयात्रानिमित्तं तु प्रयातुं मनसोऽभवन् ॥ ७१.१९ ॥

ସେଇ ଅନାବୃଷ୍ଟି ନିବୃତ୍ତ ହେବା ପରେ, ସେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ନିମିତ୍ତ କରି ମନରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।

Verse 20

तत्र शाण्डिल्यनामानं तापसं मुनिसत्तमम् । प्रत्युवाचेतिसंचिन्त्य मिरीचः परमो मुनिः ॥ ७१.२० ॥

ସେଠାରେ ଚିନ୍ତା କରି ପରମମୁନି ମରୀଚି, ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ନାମକ ତପସ୍ବୀ—ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷୟରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 21

मारीच उवाच । शाण्डिल्य शोभनं वक्ष्ये पिता ते गौतमो मुनिः । तम् अनुक्त्वा न गच्छामस् तपश् चर्तुं तपोवनम् ॥ ७१.२१ ॥

ମରୀଚ କହିଲେ—ହେ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଶୁଭ କଥା କହୁଛି: ତୁମ ପିତା ମୁନି ଗୌତମ। ତାଙ୍କୁ ନ କହି ଆମେ ତପ କରିବାକୁ ତପୋବନକୁ ଯିବୁ ନାହିଁ।

Verse 22

एवमुक्तेऽथ जहसुः सर्वे ते मुनयस्तदा । किमस्माभिः स्वको देहो विक्रीतोऽस्य अन्नभक्षणात् ॥ ७१.२२ ॥

ଏହା କୁହାଯିବା ସହିତ ସେ ସମସ୍ତ ମୁନି ହସିଲେ—“ଏହି ଲୋକର ଅନ୍ନ ଖାଇଲେ ମାତ୍ର ଆମ ଦେହ କି ବିକ୍ରି ହୋଇଗଲା?”

Verse 23

एवमुक्त्वा पुनश्चोचुः सोपाधिगमनं प्रति । कृत्वा मायामयीं गां तु तच्छालौ ते व्यसर्जयन् ॥ ७१.२३ ॥

ଏପରି କହି ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଏକ ଉପାଧି ନେଇ ତାଙ୍କୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେବା ବିଷୟରେ କହିଲେ; ଏବଂ ମାୟାମୟୀ ଗାଈ ତିଆରି କରି ତାଙ୍କ ଗୋଶାଳାରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

Verse 24

तां चरन्तीं ततो दृष्ट्वा शालौ गां गौतमो मुनिः । गृहीत्वा सलिलं पाणौ याहि रुद्रेtyभाषत । ततो मायामयी सा गौः पपात जलबिन्दुभिः ॥ ७१.२४ ॥

ତାପରେ ଶାଳାବନରେ ସେ ଗାଈ ଚରୁଥିବା ଦେଖି ମୁନି ଗୌତମ ହାତରେ ଜଳ ନେଇ କହିଲେ—“ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯା।” ତାହାପରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିବା ସହିତ ସେ ମାୟାମୟୀ ଗାଈ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 25

निहतां तां ततो दृष्ट्वा मुनीन् जिगमिषूंस्तथा । उवाच गौतमो धीमांस्तान् मुनीन् प्रणतः स्थितः ॥ ७१.२५ ॥

ତାକୁ ନିହତା ଦେଖି ଏବଂ ମୁନିମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଧୀମାନ ଗୌତମ ପ୍ରଣାମ କରି ବିନୟରେ ଦାଁଡ଼ି ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 26

किमर्थं गम्यते विप्राः साधु शंसत माचिरम् । मां विहाय सदा भक्तं प्रणतं च विशेषतः ॥ ७१.२६ ॥

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! କେଉଁ କାରଣରେ ଆପଣମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି? ବିଳମ୍ବ ନକରି ଭଲଭାବେ କହନ୍ତୁ—ମୋତେ, ଯେ ସଦା ଭକ୍ତ ଓ ବିଶେଷତଃ ପ୍ରଣତ, ଛାଡ଼ି।

Verse 27

ऋषय ऊचुः । गोवध्येमिह ब्रह्मन् यावत् तव शरीरगा । तावदन्नं न भुञ्जामो भवतोऽन्नं महामुने ॥ ७१.२७ ॥

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ଦେହସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଅଛୁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବୁ ନାହିଁ; ବିଶେଷତଃ ଆପଣଙ୍କ ଅନ୍ନ, ହେ ମହାମୁନେ।

Verse 28

एवमुक्तो गौतमोऽथ तान् मुनीन् प्राह धर्मवित् । प्रायश्चित्तं गोवध्याया दीयतां मे तपोधनाः ॥ ७१.२८ ॥

ଏପରି କୁହାଯାଇ ଧର୍ମବିଦ୍ ଗୌତମ ସେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ତପୋଧନମାନେ! ଗୋବଧ ପାଇଁ ମୋତେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତୁ।

Verse 29

इयं गौरमृता ब्रह्मन् मूर्च्छितेव व्यवस्थिताः । गङ्गाजलप्लुता चेयमुत्थास्यति न संशयः ॥ ७१.२९ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଏହି ଗାଈ ମୂର୍ଛିତା ପରି, ମୃତା ପରି ପଡ଼ିଛି; କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ସ୍ନାନ/ସିଞ୍ଚନ ହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଉଠିବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 30

प्रायश्चित्तं मृतायाः स्यादमृतायाः कृतं त्विदम् । व्रतं वा मा कृथाः कोपमित्युक्त्वा प्रययुस्तु ते ॥ ७१.३० ॥

ଏହା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମୃତା ପାଇଁ ହେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଅମୃତା ପାଇଁ କରାଗଲା। କିମ୍ବା ଏହାକୁ ବ୍ରତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। ‘କ୍ରୋଧ କରନି’ କହି ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 31

गतैस्तैर्गौतमो धीमान् हिमवन्तं महागिरिम् । मामाराधयिषुः प्रायात् तप्तुं चाशु महत् तपः ॥ ७१.३१ ॥

ସେମାନେ ଯାଇସାରିବା ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୌତମ ହିମବନ୍ତ ନାମକ ମହାଗିରିକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ମହାତପ କରିବାକୁ।

Verse 32

शतमेकं तु वर्षाणामहमाराधितोऽभवम् । तुष्टेन च मया प्रोक्तो वरं वरय सुव्रत ॥ ७१.३२ ॥

ପୂରା ଏକଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମୋତେ ଆରାଧନା କଲା। ତାପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁଁ କହିଲି—‘ହେ ସୁବ୍ରତ, ଏକ ବର ଚୟନ କର।’

Verse 33

सोऽब्रवीन्मां जकटासंस्थां देहि गङ्गां तपस्विनीम् । मया सार्धं प्रयात्वेषा पुण्या भागीरथी नदी ॥ ७१.३३ ॥

ସେ ମୋତେ କହିଲା—‘ହେ ତପସ୍ୱିନୀ, ଜଟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗଙ୍ଗାକୁ ମୋତେ ଦିଅ। ଏହି ପୁଣ୍ୟା ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ ମୋ ସହିତ ଯାଉ।’

Verse 34

एवमुक्ते जटाखण्डमेकं स प्रददौ शिवः । तां गृहीत्वा गतवान् सोऽपि यत्रास्ते सा तु गौर्मृता ॥ ७१.३४ ॥

ଏହିପରି କହିବା ପରେ ଶିବ ନିଜ ଜଟାର ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡ ଦେଲେ। ତାହା ନେଇ ସେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଥିଲା ସେଠାକୁ ଗଲା; କିନ୍ତୁ ଗାଈଟି ମରିଥିଲା।

Verse 35

तज्जलप्लाविता सा गौर्गता चोत्थाय भामिनी । नदी च महती जाता पुण्यतोया शुचिह्रदा ॥ ७१.३५ ॥

ସେହି ଜଳରେ ପ୍ଲାବିତ ହୋଇଥିବା ସେ ଗାଈ ଉଠି, ହେ ଭାମିନୀ, ଆଗକୁ ଗଲା; ଏବଂ ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟତୋୟା, ଶୁଚି ହ୍ରଦଯୁକ୍ତ ଏକ ମହାନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 36

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र सप्तर्षयोऽमलाः । आजग्मुः खे विमानस्थाः साधुः साध्विति वादिनः ॥ ७१.३६ ॥

ସେହି ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ସେଠାକୁ ନିର୍ମଳ ସପ୍ତର୍ଷି ଆକାଶରେ ବିମାନସ୍ଥ ହୋଇ ଆସିଲେ ଏବଂ “ସାଧୁ, ସାଧୁ” ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 37

साधु गौतम साधूनां कोऽन्योऽस्ति सदृशस्तव । यदेवं जाह्नवीं देवीं दण्डके चावतारयत् ॥ ७१.३७ ॥

“ସାଧୁ, ଗୌତମ! ସାଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ସମାନ ଅନ୍ୟ କିଏ? ତୁମେ ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବୀ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)ଙ୍କୁ ଅବତରଣ କରାଇ ଦଣ୍ଡକ ବନରେ ମଧ୍ୟ ନମାଇଲ।”

Verse 38

एवमुक्तस्तदा तैस्तु गौतमः किमिदं त्विति । गोवध्याकारणं मह्यं तावत् पश्यति गौतमः ॥ ७१.३८ ॥

ସେମାନେ ଏଭଳି କହିବା ପରେ ଗୌତମ ସେତେବେଳେ “ଏହା କ’ଣ?” ବୋଲି କହିଲେ; ତାପରେ ଗୌତମ ଗୋବଧର କାରଣକୁ ସେତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖିଲେ।

Verse 39

ऋषीणां मायया सर्वमिदं जातं विचिन्त्य वै । शशाप तान् जटाभस्ममिथ्याव्रतधरास्तथा । भविष्यथ त्रयीबाह्या वेदकर्मबहिष्कृताः ॥ ७१.३९ ॥

ଏ ସବୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ମାୟାରୁ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବି ସେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—“ଜଟା ଓ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରି, ମିଥ୍ୟା ବ୍ରତ ଧରି, ତୁମେ ତ୍ରୟୀ-ବେଦରୁ ବାହ୍ୟ ହେବ; ବେଦକର୍ମରୁ ବହିଷ୍କୃତ ହେବ।”

Verse 40

तच्छ्रुत्वा क्रूरवचनं गौतमस्य महामुनेः । ऊचुः सप्तर्षयो मैवं सर्वकालं द्विजोत्तमाः । भवन्तु किं तु ते वाक्यं मोघं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७१.४० ॥

ମହାମୁନି ଗୌତମଙ୍କ କ୍ରୂର ବଚନ ଶୁଣି ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏପରି ନ ହେଉ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ବଚନ ନିଷ୍ଫଳ ହେବ ନାହିଁ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 41

यदि नाम कलौ सर्वे भविष्यन्ति द्विजोत्तमाः । उपकारीणि ये ते हि अपकर्तार एव हि । इत्थंभूता अपि कलौ भक्तिभाजो भवन्तु ते ॥ ७१.४१ ॥

କଲିଯୁଗରେ ସମସ୍ତେ ‘ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ’ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେମାନେ ବାହ୍ୟତଃ ଉପକାରୀ ଦିଶନ୍ତି ସେମାନେ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଅପକାରୀ; ତଥାପି କଲିରେ ଏମିତି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଭକ୍ତିର ଭାଗୀ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 42

त्वद्वाक्यवह्निनिर्दग्धाः सदा कलियुगे द्विजाः । भविष्यन्ति क्रियाहीना वेदकर्मबहिष्कृताः ॥ ७१.४२ ॥

କଲିଯୁଗରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ତୁମ ବାକ୍ୟରୂପ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପରି ହେବେ; ସେମାନେ କ୍ରିୟାହୀନ ହୋଇ ବେଦକର୍ମରୁ ବହିଷ୍କୃତ ହେବେ।

Verse 43

अस्याश्च गौणं नामेह नदी गोदावरीति च । गौर्दत्ता वरदानाच्च भवेद् गोदावरी नदी ॥ ७१.४३ ॥

ଏଠାରେ ଏହି ନଦୀର ଗୌଣ (ଲୋକପ୍ରଚଳିତ) ନାମ ‘ଗୋଦାବରୀ’; ‘ଗୋ’ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତ ହେବା ଓ ବରଦାନର କାରଣରୁ ଏହି ନଦୀ ‘ଗୋଦାବରୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 44

एतां प्राप्य कलौ ब्रह्मन् गां ददन्ति जनाश्च ये । यथाशक्त्या तु दानानि मोदन्ते त्रिदशैः सह ॥ ७१.४४ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଲିଯୁଗରେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ/ସୁଯୋଗ ପାଇ ଯେ ଲୋକମାନେ ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି ଓ ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ତ୍ରିଦଶ (ଦେବମାନେ) ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 45

सिंहस्थे च गुरौ तत्र यो गच्छति समाहितः । स्नात्वा च विधिना तत्र पितॄन् स्तर्पयते तथा ॥ ७१.४५ ॥

ଗୁରୁ ସିଂହରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ଯେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ।

Verse 46

स्वर्गं गच्छन्ति पितरो निरये पतिता अपि । स्वर्गस्थाः पितरस्तस्य मुक्तिभाजो न संशयः ॥ ७१.४६ ॥

ନରକରେ ପତିତ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପିତୃମାନେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ହୋଇ ମୋକ୍ଷର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 47

त्वं ख्यातिं महतीं प्राप्य मुक्तिं यास्यसि शाश्वतीम् । एवमुक्त्वाऽथ मुनयो ययुः कैलासपर्वतम् । यत्राहमुमया सार्धं सदा तिष्ठामि सत्तमाः ॥ ७१.४७ ॥

“ମହାନ ଖ୍ୟାତି ପାଇ ତୁମେ ଶାଶ୍ୱତ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।” ଏପରି କହି ମୁନିମାନେ କୈଲାସ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଉମା ସହିତ ସଦା ବସେ, ହେ ସତ୍ତମମାନେ।

Verse 48

ऊचुर्मां ते च मुनयो भवितारो द्विजोत्तमाः । कलौ त्वद्रूपिणः सर्वे जटामुकुटधारिणः । स्वेच्छया प्रेतवेषाश्च मिथ्यालिङ्गधराः प्रभो ॥ ७१.४८ ॥

ସେ ମୁନିମାନେ ମୋତେ କହିଲେ—“କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ରୂପ ପରି ହେବେ, ଜଟାମୁକୁଟ ଧାରଣ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେତବେଷ ଓ ମିଥ୍ୟା ଲିଙ୍ଗଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିବେ, ପ୍ରଭୋ।”

Verse 49

तेषामनुग्रहार्थाय किञ्चिच्छास्त्रं प्रदीयताम् । येनास्मद्वंशजाः सर्वे वर्तेयुः कलिपीडिताः ॥ ७१.४९ ॥

ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ କିଛି ଉପଦେଶରୂପ ଶାସ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଉ; ଯାହାଦ୍ୱାରା କଳିପୀଡିତ ଆମ ବଂଶଜମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜୀବନ ଓ ଆଚରଣ କରିପାରିବେ।

Verse 50

एवमभ्यर्थितस्तैस्तु पुराऽहं द्विजसत्तमाः । वेदक्रियासमायुक्तां कृतवानस्मि संहिताम् ॥ ७१.५० ॥

ଏହିପରି ପୂର୍ବେ ସେମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ବେଦକ୍ରିୟା ଓ ବିଧିବିଧାନସହିତ ଏକ ସଂହିତା ରଚନା କରିଥିଲି।

Verse 51

निःश्वासाख्यां ततस्तस्यां लीना बाभ्रव्यशाण्डिलाः । अल्पापराधाच्छ्रुत्वैव गता बैडालिका भवन ॥ ७१.५१ ॥

ତାପରେ ‘ନିଃଶ୍ୱାସ’ ନାମକ ସେହି ଅବସ୍ଥା/ପ୍ରଦେଶରେ ବାଭ୍ରବ୍ୟ ଓ ଶାଣ୍ଡିଲ ଲୀନ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଅପରାଧ ଅଳ୍ପ ବୋଲି ଶୁଣିମାତ୍ରେ ସେମାନେ ବୈଡାଲିକ ନିବାସକୁ ଗଲେ।

Verse 52

मयैव मोहितास्ते हि भविष्यं जानता द्विजाः । लौल्यार्थिनस्तु शास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः ॥ ७१.५२ ॥

ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇଛନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ ଲୋଭରେ ଲାଭ ଚାହିଁ ଲୋକେ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରିବେ।

Verse 53

निःश्वाससंहितायां हि लक्षमात्रं प्रमाणतः । सैव पाशुपती दीक्षा योगः पाशुपतस्त्विह ॥ ७१.५३ ॥

ନିଃଶ୍ୱାସ-ସଂହିତାରେ ପ୍ରମାଣତଃ ଲକ୍ଷମାତ୍ର (ଏକ ଲକ୍ଷ) ପରିମାଣ କୁହାଯାଇଛି। ସେହିଟି ପାଶୁପତ ଦୀକ୍ଷା; ଏଠାରେ ପାଶୁପତ ଯୋଗ ହିଁ ସାଧନା।

Verse 54

एतस्माद्वेदमार्गाद्धि यदन्यदिह जायते । तत्क्षुद्रकर्म विज्ञेयं रौद्रं शौचविवर्जितम् ॥ ७१.५४ ॥

ଏହି ବେଦମାର୍ଗରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ କ୍ଷୁଦ୍ରକର୍ମ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଯାହା ରୌଦ୍ର (ହିଂସାତ୍ମକ) ଏବଂ ଶୌଚ (ପବିତ୍ରତା) ବିହୀନ।

Verse 55

ये रुद्रमुपजीवन्ति कलौ वैडालिका नराः । लौल्यार्थिनः स्वशास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः । उच्छुष्मरुद्रास्ते ज्ञेया नाहं तेषु व्यवस्थितः ॥ ७१.५५ ॥

କଳିଯୁଗରେ ଯେ ବୈଡାଲିକ (ନୀଚ/ଧୂର୍ତ୍ତ) ଲୋକେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାମରେ ଜୀବିକା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୋଭବଶେ ନିଜ-ନିଜ ‘ଶାସ୍ତ୍ର’ ରଚିବେ। ସେମାନେ ‘ଉଚ୍ଛୁଷ୍ମ-ରୁଦ୍ର’ (ଅଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର ରୁଦ୍ର) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ନୁହେଁ।

Verse 56

भैरवेण स्वरूपेण देवकार्ये यदा पुरा । नर्तितं तु मया सोऽयं सम्बन्धः क्रूरकर्मणाम् ॥ ७१.५६ ॥

ପୂର୍ବେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଭୈରବ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କଲି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲି; ସେଠାରୁ ଏହି କ୍ରୂର କର୍ମମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 57

क्षयं निनीषता दैत्यानट्टहासो मया कृतः । यः पुरा तत्र ये मह्यं पतिता अश्रुबिन्दवः । असंख्यातास्तु ते रौद्रा भवितारो महीतले ॥ ७१.५७ ॥

ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଅଟ୍ଟହାସ କରିଥିଲି। ସେତେବେଳେ ସେଠାରେ ମୋଠାରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ ହୋଇ ପୃଥିବୀପୃଷ୍ଠରେ ରୌଦ୍ର (ଉଗ୍ର) ସତ୍ତା ହେବେ।

Verse 58

uchChuShmaniratA raudrAH surAmAMsapriyAH sadA | strIlolAH pApakarmANaH saMbhUtA bhUtaleShu te || 71.58 ||

ସେମାନେ ଉଚ୍ଛୁଷ୍ମରେ ନିରତ, ରୌଦ୍ର ସ୍ୱଭାବର, ସଦା ସୁରା ଓ ମାଂସପ୍ରିୟ, ସ୍ତ୍ରୀଲୋଲ ଏବଂ ପାପକର୍ମରତ—ଏମାନେ ଭୂତଳରେ ସମ୍ଭୂତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 59

तेषां गौतमशापाद्धि भविष्यन्त्यन्वये द्विजाः । तेषां मध्ये सदाचाराः ये ते मच्छासने रताः ॥ ७१.५९ ॥

ଗୌତମଙ୍କ ଶାପରୁ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ସଦାଚାରୀ ଏବଂ ମୋର ଶାସନ/ଉପଦେଶରେ ରତ, ସେମାନେ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ) ହେବେ।

Verse 60

स्वर्गं चैवापवर्गं च इति वै संशयात् पुरा । वैडालिका अधो यास्यन्ति मम संततिदूषकाः ॥ ७१.६० ॥

ପୂର୍ବେ “ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ)” ବିଷୟରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ମୋ ବଂଶକୁ ଦୂଷିତ କରୁଥିବା ବୈଡାଲିକମାନେ ଅଧୋଗତିକୁ ଯିବେ।

Verse 61

प्राग्गौतमाग्निना दग्धाः पुनर्मद्वचनाद्द्विजाः । नरकं तु गमिष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ७१.६१ ॥

ପୂର୍ବେ ଗୌତମଙ୍କ ଅଗ୍ନିରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ; ଏବେ ମୋ ବଚନରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ନରକକୁ ଯିବେ—ଏଥିରେ ବିଚାରଣା ନାହିଁ।

Verse 62

रुद्र उवाच । एवं मया ब्रह्मसुताः प्रोक्ता जग्मुर्यथागतम् । गौतमोऽपि स्वकं गेहं जगामाशु परंतपः ॥ ७१.६२ ॥

ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଏଭଳି ମୋ ଉପଦେଶ ପାଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଫେରିଗଲେ। ହେ ପରନ୍ତପ, ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଗୃହକୁ ଗଲେ।

Verse 63

एतद्वः कथितं विप्रा मया धर्मस्य लक्षणम् । एतस्माद्विपरीतो यः स पाषण्डरतो भवेत् ॥ ७१.६३ ॥

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ କହିଦେଲି। ଯେ ଏହାର ବିପରୀତ ଚାଲେ, ସେ ପାଷଣ୍ଡରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ।