Adhyaya 71: Vision of the Trimūrti in Rudra, the Gautama Curse, the Manifestation of the Godāvarī, and the Niḥśvāsa-saṃhitā Account

Verse 1

अगस्त्य उवाच । एवमुक्तस्ततो देवा ऋषयश्च पिनाकिना । अहं च नृपते तस्य देवस्य प्रणतोऽभवम् ॥ ७१.१ ॥

अगस्त्य म्हणाले—पिनाकधारी देवाने असे सांगितल्यावर, देव, ऋषी आणि मीही, हे राजन्, त्या देवाला नम्र होऊन प्रणाम केला।

Verse 2

प्रणम्य शिरसा देवं यावत् पश्यामहे नृप । तावत् तस्यैव रुद्रस्य देहस्थं कमलासनम् ॥ ७१.२ ॥

हे राजन्, देवाला मस्तक झुकवून प्रणाम करून आम्ही जितका वेळ त्याला पाहात होतो, तितक्याच वेळ आम्ही त्या रुद्राच्या देहात कमलासन ब्रह्मा स्थित असल्याचे पाहिले।

Verse 3

नारायणं च हृदये त्रसरेणुसुसूक्ष्मकं । ज्वलद्भास्करवर्णाभं पश्याम भवदेहतः ॥ ७१.३ ॥

आणि हृदयात आम्ही नारायणाला पाहतो—त्रसरेणूपेक्षाही अतिसूक्ष्म—ज्वलंत सूर्याप्रमाणे वर्ण व तेज असलेला, तुमच्या देहाच्या अंतःस्थानी प्रत्यक्ष।

Verse 4

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे याजका ऋषयो मम । जयशब्दरवांश्चक्रुः सामऋग्यजुषां स्वनम् ॥ ७१.४ ॥

त्याला पाहून सर्वजण विस्मित झाले—माझे याजक व ऋषीही; त्यांनी ‘जय’ असा घोष केला आणि साम, ऋक् व यजुः यांच्या पठणाचा गंभीर नाद उठविला।

Verse 5

कृत्वोचुस्ते तदा देवं किमिदं परमेश्वर । एकस्यामेव मूर्तौ ते लक्ष्यन्ते च त्रिमूर्त्तयः ॥ ७१.५ ॥

तेव्हा त्यांनी देवास म्हटले— “हे परमेश्वरा, हे काय आहे? तुझ्या एकाच मूर्तीत त्रिमूर्तीची रूपेही दिसतात.”

Verse 6

रुद्र उवाच । यज्ञेऽस्मिन् यद्धुतं हव्यं मामुद्दिश्य महर्षयः । ते त्रयोऽपि वयं भागं गृहीणीमः कविसत्तमाः ॥ ७१.६ ॥

रुद्र म्हणाले— “या यज्ञात महर्षी मला उद्देशून जे हव्य अर्पण करतात, त्यातील भाग आम्ही तिघेही आपापल्या हिस्स्याप्रमाणे ग्रहण करतो, हे श्रेष्ठ ऋषींनो.”

Verse 7

नास्माकं विविधो भावो वर्तते मुनिसत्तमाः । सम्यग्दृशः प्रपश्यन्ति विपरीतेष्वनेकशः ॥ ७१.७ ॥

“हे मुनिश्रेष्ठांनो, आमच्यात विविध असा भेदभाव नाही; ज्यांची दृष्टी सम्यक् आहे ते विरोधी भासांमध्येही अनेक प्रकारे सत्य पाहतात.”

Verse 8

एवमुक्ते तु रुद्रेण सर्वे ते मुनयो नृप । पप्रच्छुः शङ्करं देवं मोहशास्त्रप्रयोजनम् ॥ ७१.८ ॥

रुद्राने असे सांगितल्यावर, हे नृपा, त्या सर्व मुनींनी देव शंकरांना ‘मोह-शास्त्र’च्या प्रयोजनाविषयी विचारले.

Verse 9

ऋषय ऊचुः । मोहनार्थं तु लोकानां त्वया शास्त्रं पृथक् कृतम् । तत् त्वया हेतुना केन कृतं देव वदस्व नः ॥ ७१.९ ॥

ऋषी म्हणाले— “लोकांना मोहात पाडण्यासाठी तू स्वतंत्र शास्त्र रचले आहेस. हे देवा, कोणत्या कारणाने ते रचलेस? आम्हाला सांग.”

Verse 10

रुद्र उवाच । अस्ति भारतवर्षेण वनं दण्डकसंज्ञितम् । तत्र तीव्रं तपो घोरं गौतमो नाम वै द्विजः ॥ ७१.१० ॥

रुद्र म्हणाले— भारतवर्षात दण्डक नावाचे एक वन आहे. तेथे गौतम नावाच्या द्विज मुनीने तीव्र व घोर तप केले.

Verse 11

चकार तस्य ब्रह्मा तु परितोषं गतः प्रभुः । उवाच तं मुनिं ब्रह्मा वरं ब्रूहि तपोधन ॥ ७१.११ ॥

त्याच्या तपामुळे प्रभु ब्रह्मा संतुष्ट झाले. ब्रह्म्याने त्या मुनीस म्हटले— ‘हे तपोधन, जो वर हवा तो सांग.’

Verse 12

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणा लोककर्तृणा । उवाच सद्यः पङ्क्तिं मे धान्यानां देहि पद्मज ॥ ७१.१२ ॥

लोककर्त्या ब्रह्म्याने असे म्हटल्यावर मुनी म्हणाला— ‘हे पद्मज, मला धान्यांची एक पंक्ती त्वरित द्या.’

Verse 13

एवमुक्तो ददौ तस्य तमेवार्थं पितामहः । लब्ध्वा तु तं वरं विप्रः शतशृङ्गे महाश्रमम् ॥ ७१.१३ ॥

असे म्हटल्यावर पितामहाने त्याला तोच वर दिला. तो वर मिळवून तो विप्र शतशृंग येथील महान आश्रमास पोहोचला.

Verse 14

चकार तस्योषसि च पाकान्ते शालयो द्विजाः । लूयन्ते तेन मुनिना मध्याह्ने पच्यते तथा । सर्वातिथ्यमसौ विप्रो ब्राह्मणेभ्यो ददात्यलम् ॥ ७१.१४ ॥

तो विप्र पहाटे भातशेतीची व्यवस्था करी; पीक पिकल्यानंतर त्या मुनीकडून द्विजांकडून कापणी करविली जाई, आणि मध्यान्ही स्वयंपाकही केला जाई. तो ब्राह्मण सर्व अतिथींचे आतिथ्य करून ब्राह्मणांना पुरेसे दान देई.

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य महती द्वादशाब्दिका । अनावृष्टिर्द्विजवरा अभवल्लोमहर्षिणी ॥ ७१.१५ ॥

एका काळी, हे द्विजश्रेष्ठा, बारा वर्षे टिकणारी महान् अनावृष्टी झाली; ती अत्यंत भयावह व लोमहर्षक होती.

Verse 16

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे अनावृष्टिं वनेचराः । क्षुधया पीड्यमानास्तु प्रययुर्गौतमं तदा ॥ ७१.१६ ॥

ती अनावृष्टी पाहून, वनात वसणारे सर्व मुनी भुकेने पीडित होऊन तेव्हा गौतमाकडे गेले.

Verse 17

अथ तानागतान् दृष्ट्वा गौतमः शिरसा नतः । उवाच स्थीयतां मह्यं गृहे मुनिवरात्मजाः ॥ ७१.१७ ॥

ते आलेले पाहून गौतमाने मस्तक नमवून म्हटले—“हे मुनिवरांचे पुत्रहो, माझ्या घरीच थांबा.”

Verse 18

एवमुक्तास्तु ते तेन तस्थुर्विविधभोजनम् । भुञ्जमाना अनावृष्टिर्यावत्सा निवृताऽभवत् ॥ ७१.१८ ॥

त्याने असे सांगितल्यावर ते तेथेच राहिले; विविध अन्न सेवन करीत राहिले, जोपर्यंत ती अनावृष्टी संपली नाही.

Verse 19

निवृत्तायां तु वै तस्यामनावृष्ट्यां तु ते द्विजाः । तीर्थयात्रानिमित्तं तु प्रयातुं मनसोऽभवन् ॥ ७१.१९ ॥

ती अनावृष्टी निवळल्यावर, ते द्विज तीर्थयात्रेचे निमित्त करून मनाने तेथून निघण्यास प्रवृत्त झाले.

Verse 20

तत्र शाण्डिल्यनामानं तापसं मुनिसत्तमम् । प्रत्युवाचेतिसंचिन्त्य मिरीचः परमो मुनिः ॥ ७१.२० ॥

तेथे विचार करून परमर्षी मरीच यांनी शाण्डिल्य नावाच्या तपस्वी, मुनिश्रेष्ठाबद्दल उत्तर दिले।

Verse 21

मारीच उवाच । शाण्डिल्य शोभनं वक्ष्ये पिता ते गौतमो मुनिः । तम् अनुक्त्वा न गच्छामस् तपश् चर्तुं तपोवनम् ॥ ७१.२१ ॥

मारीच म्हणाले—हे शाण्डिल्य, मी तुला शुभ गोष्ट सांगतो: तुझा पिता मुनि गौतम आहे. त्यांना न सांगता आम्ही तप करण्यासाठी तपोवनात जाणार नाही।

Verse 22

एवमुक्तेऽथ जहसुः सर्वे ते मुनयस्तदा । किमस्माभिः स्वको देहो विक्रीतोऽस्य अन्नभक्षणात् ॥ ७१.२२ ॥

हे ऐकून ते सर्व मुनी हसले—“याचे अन्न खाल्ल्यामुळेच काय आपला देह जणू विकला गेला आहे?”

Verse 23

एवमुक्त्वा पुनश्चोचुः सोपाधिगमनं प्रति । कृत्वा मायामयीं गां तु तच्छालौ ते व्यसर्जयन् ॥ ७१.२३ ॥

असे बोलून ते पुन्हा बहाण्याने त्याच्याकडे जाण्याविषयी म्हणाले; आणि मायामयी गाय निर्माण करून ती त्याच्या गोठ्यात सोडली।

Verse 24

तां चरन्तीं ततो दृष्ट्वा शालौ गां गौतमो मुनिः । गृहीत्वा सलिलं पाणौ याहि रुद्रेtyभाषत । ततो मायामयी सा गौः पपात जलबिन्दुभिः ॥ ७१.२४ ॥

मग शाला-वनात ती गाय फिरताना पाहून मुनि गौतमांनी हातात जल घेऊन म्हटले—“रुद्राकडे जा.” तेव्हा जलकण पडताच ती मायामयी गाय कोसळली।

Verse 25

निहतां तां ततो दृष्ट्वा मुनीन् जिगमिषूंस्तथा । उवाच गौतमो धीमांस्तान् मुनीन् प्रणतः स्थितः ॥ ७१.२५ ॥

तिला मारलेली पाहून आणि मुनी प्रस्थानास सिद्ध होताना पाहून, धीमान गौतम नम्रपणे प्रणाम करून उभा राहिला व त्या मुनींना म्हणाला।

Verse 26

किमर्थं गम्यते विप्राः साधु शंसत माचिरम् । मां विहाय सदा भक्तं प्रणतं च विशेषतः ॥ ७१.२६ ॥

हे विप्रहो! तुम्ही कोणत्या कारणाने जात आहात? विलंब न करता नीट सांगा—मला, जो सदैव भक्त आहे आणि विशेषतः नम्रपणे प्रणत आहे, सोडून।

Verse 27

ऋषय ऊचुः । गोवध्येमिह ब्रह्मन् यावत् तव शरीरगा । तावदन्नं न भुञ्जामो भवतोऽन्नं महामुने ॥ ७१.२७ ॥

ऋषी म्हणाले—हे ब्रह्मन्! जोपर्यंत आम्ही तुमच्या देहसन्निधीत येथे आहोत, तोपर्यंत आम्ही अन्न ग्रहण करणार नाही—विशेषतः तुमचे अन्न, हे महामुने।

Verse 28

एवमुक्तो गौतमोऽथ तान् मुनीन् प्राह धर्मवित् । प्रायश्चित्तं गोवध्याया दीयतां मे तपोधनाः ॥ ७१.२८ ॥

हे ऐकून धर्मज्ञ गौतम त्या मुनींना म्हणाला—हे तपोधनहो! गोवधासाठी माझ्यासाठी प्रायश्चित्त ठरवून द्या।

Verse 29

इयं गौरमृता ब्रह्मन् मूर्च्छितेव व्यवस्थिताः । गङ्गाजलप्लुता चेयमुत्थास्यति न संशयः ॥ ७१.२९ ॥

हे ब्रह्मन्! ही गाय मूर्च्छित झाल्यासारखी, जणू मृतच पडली आहे; पण गंगाजलाने स्नान/सिंचन झाल्यावर ती निःसंशय पुन्हा उठेल।

Verse 30

प्रायश्चित्तं मृतायाः स्यादमृतायाः कृतं त्विदम् । व्रतं वा मा कृथाः कोपमित्युक्त्वा प्रययुस्तु ते ॥ ७१.३० ॥

हे प्रायश्चित्त मृत स्त्रीसाठी असते; पण हे तर जी मेली नाही तिच्यासाठी केले गेले आहे. किंवा हे व्रतच समजा. ‘राग करू नकोस’ असे सांगून ते निघून गेले.

Verse 31

गतैस्तैर्गौतमो धीमान् हिमवन्तं महागिरिम् । मामाराधयिषुः प्रायात् तप्तुं चाशु महत् तपः ॥ ७१.३१ ॥

ते निघून गेल्यावर धीर-ज्ञानी गौतम हिमवंत या महान पर्वताकडे निघाला; मला प्रसन्न करण्यासाठी आणि लवकरच महान तप करण्यासाठी.

Verse 32

शतमेकं तु वर्षाणामहमाराधितोऽभवम् । तुष्टेन च मया प्रोक्तो वरं वरय सुव्रत ॥ ७१.३२ ॥

पूर्ण शंभर वर्षे मी त्याने आराधिला गेलो. मग संतुष्ट होऊन मी म्हणालो—‘हे सुव्रत, वर माग.’

Verse 33

सोऽब्रवीन्मां जकटासंस्थां देहि गङ्गां तपस्विनीम् । मया सार्धं प्रयात्वेषा पुण्या भागीरथी नदी ॥ ७१.३३ ॥

तो मला म्हणाला—‘हे तपस्विनी, जटांमध्ये स्थित गंगा मला दे. ही पुण्य भागीरथी नदी माझ्याबरोबर जाऊ दे.’

Verse 34

एवमुक्ते जटाखण्डमेकं स प्रददौ शिवः । तां गृहीत्वा गतवान् सोऽपि यत्रास्ते सा तु गौर्मृता ॥ ७१.३४ ॥

असे म्हटल्यावर शिवाने जटांचा एक खंड दिला. तो घेऊन तोही जिथे ती होती तिथे गेला; पण ती गाय मेली होती.

Verse 35

तज्जलप्लाविता सा गौर्गता चोत्थाय भामिनी । नदी च महती जाता पुण्यतोया शुचिह्रदा ॥ ७१.३५ ॥

त्या जलाने प्लावित झालेली ती गाय उठून, हे भामिनी, पुढे निघाली; आणि तेथे पुण्यजलयुक्त, शुचि ह्रद असलेली एक महान नदी उत्पन्न झाली।

Verse 36

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र सप्तर्षयोऽमलाः । आजग्मुः खे विमानस्थाः साधुः साध्विति वादिनः ॥ ७१.३६ ॥

ते महान आश्चर्य पाहून तेथे निर्मळ सप्तर्षी आकाशात विमानस्थ होऊन आले आणि “साधु, साधु” असे म्हणत स्तुती करू लागले।

Verse 37

साधु गौतम साधूनां कोऽन्योऽस्ति सदृशस्तव । यदेवं जाह्नवीं देवीं दण्डके चावतारयत् ॥ ७१.३७ ॥

“साधु, गौतम! साधूंमध्ये तुझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? कारण तू अशा रीतीने देवी जाह्नवी (गंगा) अवतरित केलीस आणि दंडक वनातही तिला उतरविलेस।”

Verse 38

एवमुक्तस्तदा तैस्तु गौतमः किमिदं त्विति । गोवध्याकारणं मह्यं तावत् पश्यति गौतमः ॥ ७१.३८ ॥

त्यांनी असे म्हटल्यावर गौतम तेव्हा म्हणाला, “हे काय आहे?” मग गौतमाने गोवधाचे कारण तितक्याच प्रमाणात स्पष्टपणे पाहिले।

Verse 39

ऋषीणां मायया सर्वमिदं जातं विचिन्त्य वै । शशाप तान् जटाभस्ममिथ्याव्रतधरास्तथा । भविष्यथ त्रयीबाह्या वेदकर्मबहिष्कृताः ॥ ७१.३९ ॥

हे सर्व ऋषींच्या मायेमुळे झाले आहे असे विचारून त्याने त्यांना शाप दिला—“जटा व भस्म धारण करणारे, मिथ्या व्रत पाळणारे, तुम्ही त्रयी-वेदाबाह्य व्हाल आणि वैदिक कर्मांपासून बहिष्कृत व्हाल।”

Verse 40

तच्छ्रुत्वा क्रूरवचनं गौतमस्य महामुनेः । ऊचुः सप्तर्षयो मैवं सर्वकालं द्विजोत्तमाः । भवन्तु किं तु ते वाक्यं मोघं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७१.४० ॥

महामुनी गौतमांचे कठोर वचन ऐकून सप्तर्षी म्हणाले—हे द्विजोत्तमा, असे होऊ नये; परंतु तुमचे वचन निष्फळ ठरणार नाही, यात संशय नाही।

Verse 41

यदि नाम कलौ सर्वे भविष्यन्ति द्विजोत्तमाः । उपकारीणि ये ते हि अपकर्तार एव हि । इत्थंभूता अपि कलौ भक्तिभाजो भवन्तु ते ॥ ७१.४१ ॥

कलियुगात जरी सर्वजण ‘द्विजोत्तम’ मानले गेले, तरी जे वरवर उपकारी दिसतात तेच खरे अपकारी असतात; तरीही कलित असे असूनही ते भक्तीचे भागीदार होवोत।

Verse 42

त्वद्वाक्यवह्निनिर्दग्धाः सदा कलियुगे द्विजाः । भविष्यन्ति क्रियाहीना वेदकर्मबहिष्कृताः ॥ ७१.४२ ॥

कलियुगात द्विज नेहमी तुमच्या वचनरूपी अग्निने जळाल्यासारखे होतील; ते क्रियाहीन होऊन वैदिक कर्मांपासून बहिष्कृत होतील।

Verse 43

अस्याश्च गौणं नामेह नदी गोदावरीति च । गौर्दत्ता वरदानाच्च भवेद् गोदावरी नदी ॥ ७१.४३ ॥

येथे या नदीचे गौण (प्रचलित) नाव ‘गोदावरी’ आहे; ‘गौ’कडून दत्त होणे आणि वरदानामुळे ही नदी गोदावरी म्हणून प्रसिद्ध झाली।

Verse 44

एतां प्राप्य कलौ ब्रह्मन् गां ददन्ति जनाश्च ये । यथाशक्त्या तु दानानि मोदन्ते त्रिदशैः सह ॥ ७१.४४ ॥

हे ब्राह्मणा, कलियुगात जे लोक हे पुण्य/अवसर प्राप्त करून गौदान करतात व यथाशक्ती दाने देतात, ते त्रिदशां (देवां)सह आनंद मानतात।

Verse 45

सिंहस्थे च गुरौ तत्र यो गच्छति समाहितः । स्नात्वा च विधिना तत्र पितॄन् स्तर्पयते तथा ॥ ७१.४५ ॥

गुरु सिंहस्थ असता जो समाहितचित्ताने तेथे जातो आणि विधिपूर्वक स्नान करून पितरांचे तर्पण करतो।

Verse 46

स्वर्गं गच्छन्ति पितरो निरये पतिता अपि । स्वर्गस्थाः पितरस्तस्य मुक्तिभाजो न संशयः ॥ ७१.४६ ॥

नरकात पडलेले पितरही स्वर्गास जातात; आणि त्या पुरुषाचे पितर स्वर्गस्थ होऊन मुक्तीचे भागीदार होतात—यात संशय नाही।

Verse 47

त्वं ख्यातिं महतीं प्राप्य मुक्तिं यास्यसि शाश्वतीम् । एवमुक्त्वाऽथ मुनयो ययुः कैलासपर्वतम् । यत्राहमुमया सार्धं सदा तिष्ठामि सत्तमाः ॥ ७१.४७ ॥

“महान कीर्ती प्राप्त करून तू शाश्वत मुक्तीस जाशील।” असे बोलून मुनि कैलास पर्वताकडे गेले, जिथे मी उमेबरोबर सदैव वास करतो, हे सत्पुरुषांनो।

Verse 48

ऊचुर्मां ते च मुनयो भवितारो द्विजोत्तमाः । कलौ त्वद्रूपिणः सर्वे जटामुकुटधारिणः । स्वेच्छया प्रेतवेषाश्च मिथ्यालिङ्गधराः प्रभो ॥ ७१.४८ ॥

ते मुनि मला म्हणाले—“कलियुगात सर्वजण तुझ्यासारखे रूप धारण करतील, जटांचा मुकुट घालतील; पण स्वेच्छेने प्रेतासारखा वेष आणि खोटे लिंग धारण करतील, प्रभो।”

Verse 49

तेषामनुग्रहार्थाय किञ्चिच्छास्त्रं प्रदीयताम् । येनास्मद्वंशजाः सर्वे वर्तेयुः कलिपीडिताः ॥ ७१.४९ ॥

त्यांच्यावर अनुग्रह व्हावा म्हणून काही उपदेशरूप शास्त्र दिले जावे, ज्यायोगे कलिपीडित आमचे सर्व वंशज योग्य रीतीने वर्तन करू शकतील।

Verse 50

एवमभ्यर्थितस्तैस्तु पुराऽहं द्विजसत्तमाः । वेदक्रियासमायुक्तां कृतवानस्मि संहिताम् ॥ ७१.५० ॥

अशा प्रकारे पूर्वी त्यांच्या विनंतीने, हे द्विजश्रेष्ठांनो, मी वैदिक क्रिया व विधींनी युक्त अशी एक संहिता रचली आहे.

Verse 51

निःश्वासाख्यां ततस्तस्यां लीना बाभ्रव्यशाण्डिलाः । अल्पापराधाच्छ्रुत्वैव गता बैडालिका भवन ॥ ७१.५१ ॥

त्यानंतर ‘निःश्वास’ नावाच्या त्या अवस्थेत/प्रदेशात बाभ्रव्य व शाण्डिल (परंपरा) लीन झाले; पण अपराध अल्प आहे असे ऐकताच ते बैडालिक धामास गेले.

Verse 52

मयैव मोहितास्ते हि भविष्यं जानता द्विजाः । लौल्यार्थिनस्तु शास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः ॥ ७१.५२ ॥

भविष्य जाणूनही ते द्विज माझ्याच मोहाने मोहित झाले आहेत. कलियुगात लोक लोभाने लाभाच्या इच्छेने शास्त्रे रचतील.

Verse 53

निःश्वाससंहितायां हि लक्षमात्रं प्रमाणतः । सैव पाशुपती दीक्षा योगः पाशुपतस्त्विह ॥ ७१.५३ ॥

निःश्वास-संहितेत प्रमाणतः एक लक्ष (एक लाख) इतके परिमाण सांगितले आहे. तीच पाशुपत दीक्षा असून येथे पाशुपत योग हीच साधना आहे.

Verse 54

एतस्माद्वेदमार्गाद्धि यदन्यदिह जायते । तत्क्षुद्रकर्म विज्ञेयं रौद्रं शौचविवर्जितम् ॥ ७१.५४ ॥

या वैदिक मार्गापासून भिन्न येथे जे काही उत्पन्न होते, ते क्षुद्र कर्म समजावे—ते रौद्र (हिंसक) असून शौच (पवित्रता) रहित आहे.

Verse 55

ये रुद्रमुपजीवन्ति कलौ वैडालिका नराः । लौल्यार्थिनः स्वशास्त्राणि करिष्यन्ति कलौ नराः । उच्छुष्मरुद्रास्ते ज्ञेया नाहं तेषु व्यवस्थितः ॥ ७१.५५ ॥

कलियुगात जे वैडालिक (नीच/धूर्त) लोक रुद्राचे आवाहन करून उपजीविका करतात, ते लोभाने आपापली ‘शास्त्रे’ रचतील. ते ‘उच्छुष्म-रुद्र’ (अशुद्ध स्वभावाचे रुद्र) समजावेत; मी त्यांच्यात प्रतिष्ठित नाही.

Verse 56

भैरवेण स्वरूपेण देवकार्ये यदा पुरा । नर्तितं तु मया सोऽयं सम्बन्धः क्रूरकर्मणाम् ॥ ७१.५६ ॥

पूर्वी देवकार्याकरिता जेव्हा मी भैरवस्वरूप धारण केले, तेव्हा मी नृत्य केले; त्यातूनच क्रूर कर्मांशी हा संबंध उत्पन्न झाला.

Verse 57

क्षयं निनीषता दैत्यानट्टहासो मया कृतः । यः पुरा तत्र ये मह्यं पतिता अश्रुबिन्दवः । असंख्यातास्तु ते रौद्रा भवितारो महीतले ॥ ७१.५७ ॥

दैत्यांचा क्षय करण्याचा संकल्प करून मी अट्टहास केला. त्या वेळी तेथे माझ्याकडून जे अश्रुबिंदू पडले, ते असंख्य होऊन पृथ्वीवर रौद्र (उग्र) जीव बनतील.

Verse 58

uchChuShmaniratA raudrAH surAmAMsapriyAH sadA | strIlolAH pApakarmANaH saMbhUtA bhUtaleShu te || 71.58 ||

ते उच्छुष्मात रत, रौद्र स्वभावाचे, सदैव सुरा व मांसप्रिय, स्त्रीलोलुप आणि पापकर्म करणारे—असे पृथ्वीवर उत्पन्न झाले आहेत.

Verse 59

तेषां गौतमशापाद्धि भविष्यन्त्यन्वये द्विजाः । तेषां मध्ये सदाचाराः ये ते मच्छासने रताः ॥ ७१.५९ ॥

गौतमाच्या शापामुळे त्यांच्या वंशात द्विज (ब्राह्मण) उत्पन्न होतील. त्यांच्यात जे सदाचारी असून माझ्या शासन/उपदेशात रत असतील, तेच (श्रेष्ठ) ठरतील.

Verse 60

स्वर्गं चैवापवर्गं च इति वै संशयात् पुरा । वैडालिका अधो यास्यन्ति मम संततिदूषकाः ॥ ७१.६० ॥

पूर्वी “स्वर्ग आणि अपवर्ग (मोक्ष)” याविषयी खरोखर संशय होता. परंतु माझ्या संततीला दूषित करणारे वैडालिक अधोगतीस जातील.

Verse 61

प्राग्गौतमाग्निना दग्धाः पुनर्मद्वचनाद्द्विजाः । नरकं तु गमिष्यन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ७१.६१ ॥

पूर्वी गौतमाच्या अग्नीने द्विज दग्ध झाले; आणि आता माझ्या वचनामुळे ते पुन्हा नरकास जातील—यात विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 62

रुद्र उवाच । एवं मया ब्रह्मसुताः प्रोक्ता जग्मुर्यथागतम् । गौतमोऽपि स्वकं गेहं जगामाशु परंतपः ॥ ७१.६२ ॥

रुद्र म्हणाले—अशा प्रकारे माझ्या उपदेशाने ब्रह्मपुत्र जसे आले तसेच परत गेले. आणि हे परंतप, गौतमही शीघ्र आपल्या घरी गेला.

Verse 63

एतद्वः कथितं विप्रा मया धर्मस्य लक्षणम् । एतस्माद्विपरीतो यः स पाषण्डरतो भवेत् ॥ ७१.६३ ॥

हे विप्रहो, मी तुम्हाला धर्माचे लक्षण सांगितले आहे. जो याच्या विरुद्ध वागतो तो पाषंडात आसक्त होतो.