Adhyaya 70: Nārāyaṇa as the Sacrificial Principle, Analysis of the Three Guṇas, and the Account of Delusion-Doctrines

Verse 1

भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने ॥ ७०.१ ॥

भद्राश्व उवाच—भगवन्, तं लोकमनुपश्यता त्वया किं कृतम्? व्रतं तपो वा धर्मो वा, तस्य प्राप्त्यर्थं मुने।

Verse 2

अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् ॥ ७०.२ ॥

अनाराध्य हरिं भक्त्या कः पण्डितो लोकान्तरं कामयेत्। आराधिते तु हरौ सर्वे लोकाः करतलवद् भवन्ति॥

Verse 3

एवं सञ्चिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ७०.३ ॥

एवं सञ्चिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः। आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः॥

Verse 4

ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः ॥ ७०.४ ॥

ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन। यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम्। आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः॥

Verse 5

स्वे स्वे स्थाने स्थिताः आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवान् आगतो वृषभध्वजः ॥ ७०.५ ॥

स्वे स्वे स्थाने स्थिताः आसन् यावद् देवाः सवासवाः। तावत् तत्रैव भगवान् आगतो वृषभध्वजः॥

Verse 6

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ॥ ७०.६ ॥

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः। सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः॥

Verse 7

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवाञाजगामाब्जसम्भवः ॥ ७०.७ ॥

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवाञ् अब्जसम्भवः आजगाम ॥

Verse 8

त्रसरेणुप्रमाणेन विमानॆ सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ७०.८ ॥

त्रसरेणुप्रमाणेन विमाने सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ॥

Verse 9

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ॥ ७०.९ ॥

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितः तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ॥

Verse 10

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ॥ ७०.१० ॥

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीन् ऋषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ॥

Verse 11

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ॥ ७०.११ ॥

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ॥

Verse 12

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मया । अनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ॥ ७०.१२ ॥

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मया, अनघ। अस्मिन्नर्थेऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः क इज्यः?

Verse 13

एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ॥ ७०.१३ ॥

एवमुक्ते तदा रुद्रो मां सुरसन्निधौ उवाच।

Verse 14

रुद्र उवाच । शृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याताः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे शृणु मे गदतो वचः ॥ ७०.१४ ॥

रुद्र उवाच—शृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे देवर्षयोऽमलाः। ब्रह्मर्षयश्च विख्याताः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः। त्वं चागस्त्य महाबुद्धे शृणु मे गदतो वचः।

Verse 15

यो यज्ञैर् ईड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिँल्लीनं भवति सामरम् ॥ ७०.१५ ॥

यो देवो यज्ञैर् ईड्यते यस्मात् सर्वमिदं जगत् उत्पन्नम्, यस्मिंश्च सदा सामरं लीयते।

Verse 16

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवाँन् ससर्ज परमेश्वरः ॥ ७०.१६ ॥

नारायणः परो देवः सत्त्वस्वरूपो जनार्दनः। स भगवाञ् परमेश्वरस्त्रिधात्मानं ससर्ज।

Verse 17

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ ७०.१७ ॥

रजस्तमोभ्यां युक्तो विभुः रजःप्रधानः सत्त्वाधिकश्चाभवत्। तस्य नाभिकमले कमलासनं ब्रह्माणं ससर्ज॥

Verse 18

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ॥ ७०.१८ ॥

रजसा तमसा युक्तः स प्रभुरपि मां त्वसृजत्। यत्सत्त्वं स हरिर्देवः, यो हरिः तत्परं पदम्॥

Verse 19

ये सत्त्वराजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसम्भवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः स चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७०.१९ ॥

यः सत्त्वराजसी स ब्रह्मा कमलसम्भवः। यो ब्रह्मा स एव देवः, स देवश्चतुर्मुखः। यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं, नात्र संशयः॥

Verse 20

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैददुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ॥ ७०.२० ॥

सत्त्वं रजस्तमश्चेति त्रितयमिदमुच्यते। सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः; सत्त्वं नारायणात्मकम्॥

Verse 21

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टिः रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥ ७०.२१ ॥

रजसा सत्त्वयुक्तेन सृष्टिर्भवति रजोऽधिका। एतत्पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते॥

Verse 22

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ॥ ७०.२२ ॥

यत्कर्म वेदबाह्यं स्यात् शास्त्रमुद्दिश्य च सेव्यते । तद् ‘रौद्र’मिति विख्यातं नृणां कनिष्ठमुच्यते ॥

Verse 23

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ॥ ७०.२३ ॥

यत्कर्म रजसा हीनं यच्च केवलतामसम् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ॥

Verse 24

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ॥ ७०.२४ ॥

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणो भगवान् यज्ञरूप इति भाव्यते ॥

Verse 25

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ॥ ७०.२५ ॥

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण द्वापरे पञ्चरात्रतः ॥

Verse 26

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ॥ ७०.२६ ॥

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ॥

Verse 27

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ॥ ७०.२७ ॥

तस्मात् परं न कश्चिद् देवः जातो न भविष्यति। यः विष्णुः स एव ब्रह्मा; यः ब्रह्मा सोऽहमेव च॥

Verse 28

वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकाऽरी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ॥ ७०.२८ ॥

वेदत्रयेऽपि अस्मिन् यज्ञे याज्यं वेदेषु निश्चयः। अस्माकं त्रयाणां भेदं यः करोति द्विजसत्तम, स पापकृद् दुष्टात्मा दुर्गतिं प्राप्नुयात्॥

Verse 29

इदं च शृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ॥ ७०.२९ ॥

इदं च मे वचनं शृणु अगस्त्य, प्राक्तनं वृत्तान्तं यथा वदामि। यथा कलौ लोका इह हरेर्भक्तिं न कुर्वन्ति॥

Verse 30

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् ॥ आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ॥ ७०.३० ॥

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा जनार्दनं यष्ट्वा भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते। तत्रस्थाः अपि केशवं आराध्य स्वर्गतिं यान्ति, क्रमेण मुक्तिं व्रजन्ति च॥

Verse 31

एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ॥ ७०.३१ ॥

एवं मुक्तिपदे सर्वलोकैः व्याप्ते सति, ततो देवाः मुक्तिभाजः प्रयताः तं हरिं दध्युः॥

Verse 32

सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ॥ ७०.३२ ॥

सोऽपि सर्वगतत्वात् सनातनः प्रादुर्भूय उवाच— “ब्रूत, हे सुराः सर्वयोगिवराः, किं कार्यं कर्तव्यम्?”

Verse 33

ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ॥ ७०.३३ ॥

ते तं देवेशं परमेश्वरं प्रणम्य ऊचुः— “हे देवदेव, यदि जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः, तर्हि सृष्टिः कथं प्रभविता? नरकेषु च कः वसेत्?”

Verse 34

एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ॥ ७०.३४ ॥

एवमुक्तो देवैः जनार्दनस्तानुवाच— “युगानि त्रीणि बहवो मानवाः मामुपेष्यन्ति।”

Verse 35

अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति ॥ ७०.३५ ॥

अन्त्ये युगे मदाश्रयाः प्रविरला भविष्यन्ति। अहं त्वरया तं मोहं सृजामि यः जनं मोहयिष्यति।

Verse 36

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ॥ ७०.३६ ॥

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय। अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय।

Verse 37

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ॥ ७०.३७ ॥

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च प्रदर्श्य सर्वजनं शीघ्रं मोहयसि, हे महेश्वर।

Verse 38

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ॥ ७०.३८ ॥

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना आत्मा सद्य एव गोपितः; अहं तदा प्रकाश्यः कृतः।

Verse 39

तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतॆषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ॥ ७०.३९ ॥

तस्मादारभ्य कालात्, हे सत्तम, लोको बाहुल्येन मत्प्रणीतॆषु शास्त्रेषु अभिरतो भविष्यति।

Verse 40

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ ७०.४० ॥

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं च ये एकीभावेन पश्यन्ति, ते मुक्तिभाजो भवन्ति।

Verse 41

मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ॥ ७०.४१ ॥

हे द्विजोत्तम, ये मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ब्रह्माणं च भजन्ते, ते पापकर्माणो नराः नरकं यान्ति।

Verse 42

ये वेदमर्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ॥ ७०.४२ ॥

ये वेदमर्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ॥

Verse 43

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ॥ ७०.४३ ॥

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ॥

Verse 44

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ॥ ७०.४४ ॥

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ॥

Verse 45

युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ ७०.४५ ॥

युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥

Verse 46

त्रयो लोकास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ॥ ७०.४६ ॥

त्रयो लोकास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ॥

Verse 47

य एवṃ वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ॥ ७०.४७ ॥

हे विप्रर्षे, यः एवं वेत्ति—परं नारायणम्, अपरं पद्मयोनिं ब्रह्माणम्, अपरं च माम्; गुणतः मुख्यतस्तु एक एव परमः, इति स मोहात् प्रमुच्यते।