
Puṇḍarīkākṣapāraka-stotraṃ, Puṣkara-tīrthaṃ ca (Vasu-rājarṣeḥ pāpa-vimocana-upākhyānam)
Ethical-Discourse (Penance, Memory of Past Deeds) with Pilgrimage-Ritual (Tīrtha-Māhātmya)
पृथिवी वराहं पृच्छति—रैभ्याङ्गिरसयोः संशयच्छेदकं उपदेशं लब्ध्वा वसुराजः किं चकार इति। वराहः कथयति—स राज्ये स्थित्वा बहूनि यज्ञान् अकरोत्, पश्चात् राजभोगान् त्यक्त्वा पुत्रं विवस्वन्तं राज्ये स्थापयित्वा केशवस्य (पुण्डरीकाक्षस्य) पूज्यं परमं तीर्थं पुष्करं जगाम। तत्र स घोरं तपः कृत्वा पुण्डरीकाक्षपारकस्तोत्रं जजाप; पृथिवी स्तोत्रस्य विषयं याचते, वराहः तद् प्रददाति। स्तोत्रोच्चारणे भयानकः पुरुषाकारोऽभवत्, स च स्वं ब्रह्मग्रहं वदति—पूर्वं मृगभ्रान्त्या मुनिहत्याकृतपापेन वसुम् आबद्धम्। विष्णुस्मरणं शुद्धद्वादश्यां उपवासश्च प्रायश्चित्तधर्मत्वेन निर्दिश्यते; तीर्थसेवया पापक्षयः, नैतिक-भौमव्यवस्थायाश्च पुनःस्थापनं प्रतिपाद्यते।
Pṛthivī asks Varāha what King Vasu did after receiving doubt-clearing instruction associated with Raibhya and Aṅgiras, seeking a concrete model of post-instruction conduct and remediation.
Account of King Vasu’s renunciation, pilgrimage to Puṣkara, and tapas; Revelation of the brahma-graha tied to Vasu’s mistaken killing of a muni (deer-mistake episode); Reference to prior instruction/doubt-removal associated with Raibhya and Aṅgiras; Mention of Queen Nārāyaṇī in the causal-explanatory chain (as indicated in the summary)
Varāha narrates Vasu’s transition from rājadharma to nivṛtti: after many sacrifices and successful rule, he renounces enjoyments, installs his son Vivasvant, and journeys to Puṣkara, praised as a foremost tīrtha where Keśava (Puṇḍarīkākṣa) is worshipped, undertaking severe tapas and reciting the Puṇḍarīkākṣapāraka stotra.
As the hymn is uttered, a terrifying personified being manifests and confesses it is a brahma-graha bound to Vasu’s past sin (killing a muni mistaken for a deer). The narrative resolves by linking expiation to disciplined Viṣṇu-smaraṇa, truthful recognition of wrongdoing, and regulated observance, especially fasting on a pure Dvādaśī, so that the karmic affliction loosens and moral order is restored through tīrtha-practice.
Puṣkara (tīrtha); Kaśmīra (Kaśmīra-deśa; Kaśmīrādhipati); Dakṣiṇāpatha (southern region/route); Viṣṇupura (Viṣṇu’s city as post-mortem locale); Girau / prastravaṇa-giri (a mountain with a spring/streamlet implied by “prastravaṇa”).
Verse 1
धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ॥ ६.१ ॥
धरण्युवाच—देव, वसुः रैभ्यश्च सत्तमः संशयच्छेदं प्राप्य, अङ्गिरसः वचः श्रुत्वा उभौ किं चक्रतुः?
Verse 2
श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६.२ ॥
श्रीवराह उवाच—स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् बहुभिर्महद्भिर्यज्ञैर्भूरिदक्षिणैश्चायजत्।
Verse 3
कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ॥ ६.३ ॥
कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुं राजेन्द्रस्तोषयामास, तमभेदेन चिन्तयन्।
Verse 4
ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी ॥ ६.४ ॥
ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी बभूव।
Verse 5
ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥ ६.५ ॥
ततः स्वके राज्ये भ्रातृशतस्य श्रेष्ठं पुत्रं विवस्वन्तम् अभिषिच्य तपोवनमुपागमत्।
Verse 6
पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु पूज्यते तत्परायणैः ॥ ६.६ ॥
पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं, यत्र केशवः पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु तत्परायणैः पूज्यते।
Verse 7
तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥ ६.७ ॥
तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥
Verse 8
पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥ ६.८ ॥
पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥
Verse 9
धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥ ६.९ ॥
धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥
Verse 10
श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६.१० ॥
श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥
Verse 11
विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥ ६.११ ॥
विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥
Verse 12
आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥ ६.१२ ॥
आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥
Verse 13
विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥ ६.१३ ॥
विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥
Verse 14
सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ६.१४ ॥
सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥
Verse 15
शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥ ६.१५ ॥
शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥
Verse 16
शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥ ६.१६ ॥
शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥
Verse 17
नान्यत्किञ्चित्प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ६.१७ ॥
हे अच्युत! त्वया व्यतिरिक्तं किञ्चिदपि नान्यत् प्रपश्यामि। सर्वमेतच्चराचरं त्वन्मयं प्रपश्यामि॥
Verse 18
एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ॥ ६.१८ ॥
एवं वदतः तस्य देहात् किल मूर्तिमान् पुरुषो निर्गतः। स नीलाभो घनचण्डो भयंकरश्च॥
Verse 19
रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ॥ ६.१९ ॥
स रक्ताक्षो ह्रस्वकायो दग्धस्थूणासमप्रभः। प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच—किं करोमि नराधिप॥
Verse 20
राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम ॥ ६.२० ॥
राजा उवाच—कोऽसि? किं कार्यमिह ते? कस्मादागतवानसि? एतन्मे कथय व्याध; एतद्वेदितुमिच्छामि॥
Verse 21
व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः ॥ ६.२१ ॥
व्याध उवाच—पूर्वं कलियुगे राजन्, त्वं दक्षिणापथे राजा आसीः। पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः॥
Verse 22
स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥ ६.२२ ॥
स कदाचित् भवान् वीरः तुरगैः परिवारितः अरण्यम् आगतः श्वापदानि विशेषतः परपीडकानि हन्तुम्।
Verse 23
तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥ ६.२३ ॥
तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः दण्डयुग्मेन दूरेण आहतः धरणीतले पातितः।
Verse 24
सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ॥ ६.२४ ॥
सद्य एव विप्रेन्द्रः मृतः; त्वं च राजन् मुदा युतः ‘अयं हरिणो हतः’ इति यावत् पश्यसि, तावत् स मृगवपुर्विप्रः प्रस्त्रवणे गिरौ मृतः शयितः।
Verse 25
तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ॥ ६.२५ ॥
तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः गृहं गतः; ततः परं कस्यचित् अन्यस्य त्वया कथितम्।
Verse 26
ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचित्तेनैतद्विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ॥ ६.२६ ॥
ततः कतिपयाहानन्तरं त्वया रात्रौ नरेश्वर ब्रह्महत्याभयात् भीतचित्तेन एतद् विचिन्तितम्—‘शान्त्यर्थं कृत्यं करोमि, येन पातकात् मुच्यते’।
Verse 27
ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ॥ ६.२७ ॥
ततः त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुं सञ्चिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता।
Verse 28
नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ॥ ६.२८ ॥
नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि गौर्दत्ता विधिना; सद्योऽस्य उदरशूलतः मृतः।
Verse 29
अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ॥ ६.२९ ॥
अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत्तत्रापि च कारणम्। कथयामि—भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा।
Verse 30
सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ॥ ६.३० ॥
सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता; तेन ते गतिः। कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव।
Verse 31
अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ॥ ६.३१ ॥
अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम्। ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः।
Verse 32
तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः सङ्क्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ॥ ६.३२ ॥
ततः विष्णोः किङ्करैः पुरुषैर्मुसलैः प्रहतोऽहं नाशं नीतः। ततः, राजेन्द्र, स्वर्गस्थितेऽपि त्वयि, तव देहस्य रोमकूपेषु स्वतेजसा स्थितोऽहम्॥
Verse 33
ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ॥ ६.३३ ॥
ततः अहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च, हे सत्तम। इदानीं तु आदिसृष्टौ कृतयुगे, हे नृपतिसत्तम, (शृणु/मन्यस्व)॥
Verse 34
सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव ॥ ६.३४ ॥
सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे। काश्मीरदेशाधिपतेः अहं च तव अङ्गरुहैः (सम्भूतः)॥
Verse 35
यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः ॥ ६.३५ ॥
यज्ञैः अनेकैः त्वया इष्टं, बहुभिश्च आप्तदक्षिणैः। तैः तु विष्णुस्मरणवर्जितैः अहं न तृप्तो न चापहतः॥
Verse 36
इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ॥ ६.३६ ॥
इदानीं त्वया पठितं स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकं; तत्प्रभावेन अहं अङ्गरुहाणि विहाय, पुनः एकीभूतः, व्याधरूपः पुनर्जातोऽस्मि, नृपोत्तम॥
Verse 37
अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो ॥ ६.३७ ॥
अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा पूर्वपापमूर्त्तिना स्थितोऽपि विमुक्तोऽस्मि; अधुना हे विभो मम बुद्धिर्धर्मपरायणा वर्तते।
Verse 38
एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण चन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥ ६.३८ ॥
एतद्वचः श्रुत्वा राजा परमविस्मयमाप; ततः स राजसत्तमः तं व्याधं वरेण सन्तोषयामास।
Verse 39
राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि ॥ ६.३९ ॥
राजोवाच—हे व्याध, त्वया मम जन्मान्तरगतं स्मारितम्; अतः मत्प्रसादेन त्वं धर्मव्याधो भविष्यसि।
Verse 40
यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं शृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् ॥ ६.४० ॥
यः कश्चित् एतत् पुण्डरीकाक्षसम्बन्धि परमाख्यानं श्रद्धया शृणुयात्, तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत्।
Verse 41
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि ॥ ६.४१ ॥
श्रीवराह उवाच—एवमुक्त्वा ततः राजा विमानवरमारूढः; हे अशेषधारिणि, स परेण तेजसा योगमवाप।
Not explicitly specified in the provided summary; the implied phala is release from brahmahatyā-affliction through Puṣkara-snāna, Puṇḍarīkākṣa-stotra, and śuddhā Dvādaśī-upavāsa.
The chapter models an ethic of accountability and remediation: harmful acts (here framed as brahmahatyā through mistaken violence) generate enduring consequences, while disciplined remembrance of Nārāyaṇa (Viṣṇu-smaraṇa), truthful recognition of past deeds, and regulated practices (stotra-recitation, fasting, and tīrtha observance) function as corrective methods that restore personal and social order.
A specific lunar marker is explicit: a “śuddhā Dvādaśī” (the 12th tithi) is observed with upavāsa (fasting). The text also links merit to Puṣkara-yātrā and vidhisnāna (ritual bathing) at the tīrtha, but it does not specify a season; the timing emphasis is primarily tithi-based.
Within the Pṛthivī–Varāha pedagogical frame, the narrative treats moral disorder as something that disturbs embodied life and, by extension, the terrestrial sphere. The remedy is not extraction or domination but restraint (nivṛtti from indulgence), relocation to a sacred ecological site (tīrtha), and practices that symbolically ‘cleanse’ through water (snāna) and disciplined speech (stotra), presenting purification and restraint as mechanisms of rebalancing.
The narrative references King Vasu (identified as Kaśmīrādhipati), his son Vivasvant (installed as successor), and authorities associated with instruction and doubt-removal: Raibhya and Aṅgiras. It also introduces a brahma-graha figure tied to a prior-life episode in the Kali-yuga and mentions a queen named Nārāyaṇī in the explanation of causes and outcomes.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.