
Puṇḍarīkākṣapāraka-stotraṃ, Puṣkara-tīrthaṃ ca (Vasu-rājarṣeḥ pāpa-vimocana-upākhyānam)
Ethical-Discourse (Penance, Memory of Past Deeds) with Pilgrimage-Ritual (Tīrtha-Māhātmya)
ରୈଭ୍ୟ ଓ ଅଙ୍ଗିରସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସନ୍ଦେହ-ନିବାରକ ଉପଦେଶ ପାଇବା ପରେ ରାଜା ବସୁ କ’ଣ କଲେ ବୋଲି ପୃଥିବୀ ବରାହଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ବରାହ କହନ୍ତି—ବସୁ ରାଜ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ପରେ ରାଜଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି ପୁତ୍ର ବିବସ୍ୱାନ୍ତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ, କେଶବ (ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ) ପୂଜିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ପୁଷ୍କରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଘୋର ତପ କରି ‘ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷପାରକ’ ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କଲେ; ପୃଥିବୀ ସ୍ତୋତ୍ରର ବିଷୟ ଚାହିଲେ, ବରାହ ଦେଲେ। ସ୍ତୋତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ଏକ ପୁରୁଷାକାର ସତ୍ତା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ନିଜକୁ ବ୍ରହ୍ମଗ୍ରହ ବୋଲି କହେ—ହରିଣ ଭାବି ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ପୂର୍ବପାପର ବନ୍ଧନ। ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାଦଶୀର ଉପବାସକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଧର୍ମ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ତୀର୍ଥାଚରଣରେ ପାପକ୍ଷୟ ଏବଂ ଧର୍ମ–ଭୂମିକ୍ରମର ପୁନଃସ୍ଥାପନା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି।
Verse 1
धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ॥ ६.१ ॥
ଧରଣୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ବସୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୈଭ୍ୟ ସନ୍ଦେହଛେଦ ପାଇବା ପରେ, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଦୁଇଜଣ କ’ଣ କଲେ?
Verse 2
श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६.२ ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ସେ ବସୁ ସର୍ବଧର୍ମଜ୍ଞ ଥିଲେ। ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରି ଅନେକ ମହାଯଜ୍ଞ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ।
Verse 3
कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ॥ ६.३ ॥
କର୍ମକାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦେବେଶ ହରି, ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପରତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଅଭେଦ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କଲେ।
Verse 4
ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी ॥ ६.४ ॥
ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ମତି ରାଜ୍ୟଭୋଗରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ସଂସାରୀୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଅନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
Verse 5
ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥ ६.५ ॥
ତାପରେ ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଶତଭ୍ରାତୃମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ବିବସ୍ୱନ୍ତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରି ତପୋବନକୁ ଗଲେ।
Verse 6
पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु पूज्यते तत्परायणैः ॥ ६.६ ॥
ପୁଷ୍କର ନାମକ ତୀର୍ଥ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବର; କାରଣ ସେଠାରେ କେଶବ—ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ତାଙ୍କର ପରାୟଣ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜନ କରନ୍ତି।
Verse 7
तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥ ६.७ ॥
ସେଠାକୁ ଯାଇ କାଶ୍ମୀରର ଅଧିପତି ସେହି ରାଜର୍ଷି ବସୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶରୀରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଲେ ।
Verse 8
पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥ ६.८ ॥
ନିଷ୍ପାପ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଭକ୍ତିର ସହିତ 'ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷପାର' ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କଲେ ଏବଂ ସ୍ତୋତ୍ର ଶେଷରେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କଠାରେ ଲୀନ ହେଲେ ।
Verse 9
धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥ ६.९ ॥
ଧରଣୀ କହିଲେ: ହେ ଦେବ, 'ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷପାର' ସ୍ତୋତ୍ର କିପରି ସ୍ମରଣ କରାଗଲା? ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କିପରି, ତାହା ମୋତେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କୁହନ୍ତୁ ।
Verse 10
श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६.१० ॥
ଶ୍ରୀ ବରାହ କହିଲେ: ହେ ପଦ୍ମଲୋଚନ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ହେ ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱର, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ରଧାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ।
Verse 11
विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥ ६.११ ॥
ମୁଁ ସେହି ପଦ୍ମଲୋଚନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ବିଶ୍ୱ, ଯିଏ ମହାବାହୁ, ବରଦାତା ଏବଂ ସର୍ବ-ତେଜସ୍ୱୀ; ଯିଏ ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା ଉଭୟର ସ୍ୱରୂପ ।
Verse 12
आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥ ६.१२ ॥
ଆଦିଦେବ, ମହାଦେବ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ପାରଗାମୀ, ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱଭାବୀ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 13
विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥ ६.१३ ॥
ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, ମହାମୂର୍ତ୍ତି, ବିଦ୍ୟାମୂର୍ତ୍ତି, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର କବଚ ସମାନ କମଳନେତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 14
सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ६.१४ ॥
ସହସ୍ରଶିର, ସହସ୍ରନେତ୍ର, ମହାଭୁଜ ଦେବ, ଯିଏ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଅବସ୍ଥିତ—ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 15
शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥ ६.१५ ॥
ଶରଣାଗତଙ୍କର ଶରଣ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଶରଣ, ଦେବ ବିଷ୍ଣୁ—ଜିଷ୍ଣୁ, ସନାତନ—ନୀଳମେଘ ସଦୃଶ କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ, ଚକ୍ରପାଣି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 16
शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥ ६.१६ ॥
ମୁଁ ହରିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ—ସେ ଶୁଦ୍ଧ, ସର୍ବଗତ, ନିତ୍ୟ, ବ୍ୟୋମସ୍ୱରୂପ, ସନାତନ; ଭାବ-ଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସର୍ବତ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ।
Verse 17
नान्यत्किञ्चित्प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ६.१७ ॥
ହେ ଅଚ୍ୟୁତ! ତୁମଠାରୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ମୁଁ କିଛିମାତ୍ର ଦେଖୁନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ତୁମେ ଭରି ରହିଛ ବୋଲି ମୁଁ ଦେଖୁଛି।
Verse 18
एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ॥ ६.१८ ॥
ସେ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ, କୁହାଯାଏ ଯେ ତାହାର ଦେହରୁ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ପୁରୁଷ ବାହାରିଲା—ନୀଳାଭ ବର୍ଣ୍ଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ଓ ଭୟଙ୍କର।
Verse 19
रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ॥ ६.१९ ॥
ଲାଲ ଆଖି, ହ୍ରସ୍ୱ ଦେହ, ଦଗ୍ଧ ସ୍ତମ୍ଭ ସଦୃଶ ପ୍ରଭା ଥିବା ସେ ହାତ ଯୋଡି କହିଲା—“ହେ ନରାଧିପ! ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?”
Verse 20
राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम ॥ ६.२० ॥
ରାଜା କହିଲେ—“ତୁମେ କିଏ? ଏଠାରେ ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ, ଏବଂ ତୁମେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ? ହେ ବ୍ୟାଧ! ମୋତେ କୁହ; ମୁଁ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।”
Verse 21
व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः ॥ ६.२१ ॥
ବ୍ୟାଧ କହିଲା—“ହେ ରାଜନ୍! ପୂର୍ବେ କଳିଯୁଗରେ ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣାପଥରେ ରାଜା ଥିଲ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଶ୍ରୀମାନ, ଏବଂ ଜନସ୍ଥାନରେ ବିଚକ୍ଷଣ।”
Verse 22
स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥ ६.२२ ॥
ଏକ ସମୟରେ, ହେ ବୀର, ତୁମେ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଥିଲ, ଶ୍ୱାପଦମାନଙ୍କୁ—ବିଶେଷତଃ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ାଦାୟକ ହିଂସ୍ର ପଶୁମାନଙ୍କୁ—ବଧ କରିବା ପାଇଁ।
Verse 23
तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥ ६.२३ ॥
ସେଠାରେ, ଅନ୍ୟ କାମନାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ତୁମେ ମୃଗବେଷଧାରୀ ମୁନିଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦୁଇ ଦଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କଲ; ସେ ଧରଣୀତଳେ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 24
सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ॥ ६.२४ ॥
ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜନ୍, ଆନନ୍ଦଯୁକ୍ତ ହୋଇ ‘ଏହି ହରିଣ ହତ ହେଲା’ ବୋଲି ଭାବି, ହେ ପାର୍ଥିବ, ଦେଖୁଥିଲ। ସେଇ ସମୟରେ ମୃଗଦେହଧାରୀ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରସ୍ତ୍ରବଣ ପର୍ବତରେ ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
Verse 25
तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ॥ ६.२५ ॥
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହେ ମହାରାଜ, ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଉତ୍କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା; ତୁମେ ଘରକୁ ଗଲ, ତାପରେ ଏହି କଥା କାହାରୋ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ କହିଲ।
Verse 26
ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचित्तेनैतद्विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ॥ ६.२६ ॥
ତାପରେ କିଛି ଦିନ ପରେ, ହେ ନରେଶ୍ୱର, ରାତିରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ଭୟରେ ଭୀତଚିତ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲ—‘ଶାନ୍ତିର୍ଥେ ମୁଁ ଏକ କୃତ୍ୟ/ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ।’
Verse 27
ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ॥ ६.२७ ॥
ତତ୍ପରେ, ହେ ମହାରାଜ, ଏକଥର ମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ହେ ରାଜନ, ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାଦଶୀର ଉପବାସ ପାଳନ କଲ।
Verse 28
नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ॥ ६.२८ ॥
ଶୁଭ ଦିନରେ ‘ନାରାୟଣ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ’ ବୋଲି କହି, ବିଧିମତେ ଗୋଦାନ ଦିଆଗଲା; ତଥାପି ସେ ସତ୍ୱର ଉଦରଶୂଳରେ ମରିଗଲା।
Verse 29
अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ॥ ६.२९ ॥
ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତଧର୍ମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କାହିଁକି ଅଭୁକ୍ତ ରହିଲା—ତାହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ କହୁଛି। ସେ ତୁମର ଶୁଭ ପତ୍ନୀ, ‘ନାରାୟଣୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।
Verse 30
सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ॥ ६.३० ॥
ସେ କଣ୍ଠଗତ ପ୍ରାଣ ସହ ଯେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲା, ସେହିଟି ତୁମ ଗତିର କାରଣ ହେଲା। ହେ ମହାରାଜ, ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ଅବସ୍ଥା ବିଷ୍ଣୁପୁରରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି।
Verse 31
अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ॥ ६.३१ ॥
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସବୁକିଛି ଅକ୍ଷୟଭାବେ ଜାଣେ; ତଥାପି ମୋର ମତ—‘ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଗ୍ରହ ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି।’
Verse 32
तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः सङ्क्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ॥ ६.३२ ॥
ତେବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କିଙ୍କରମାନେ ମୁସଳ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରହାର କରି ନାଶକୁ ନେଲେ। ତାପରେ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିଜ ତେଜରେ ଆପଣଙ୍କ ଦେହର ରୋମକୂପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲି।
Verse 33
ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ॥ ६.३३ ॥
ତାପରେ ଯେତେବେଳେ ଦିନ-କଳ୍ପ ସମାପ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ରାତ୍ରି-କଳ୍ପ ମଧ୍ୟ, ହେ ସତ୍ତମ। ଏବେ ତ ଆଦିସୃଷ୍ଟିରେ, କୃତଯୁଗରେ, ହେ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠ, (ଶୁଣ/ବିଚାର କର)।
Verse 34
सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव ॥ ६.३४ ॥
ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ ରାଜା ସୁମନସଙ୍କ ଗୃହରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ କାଶ୍ମୀରଦେଶାଧିପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ଅଙ୍ଗଜ (ସନ୍ତାନ) ଭାବେ ଜନ୍ମିଲି।
Verse 35
यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः ॥ ६.३५ ॥
ଆପଣ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣ ବିନା ସେହି କର୍ମମାନେ ମୋତେ ତୃପ୍ତ କରେ ନାହିଁ।
Verse 36
इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ॥ ६.३६ ॥
ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ଆପଣ ପଢ଼ିଥିବା ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷପାରକ ସ୍ତୋତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ମୋ ଦେହର ଅଙ୍ଗରୁହ (ବିକାରରୂପ ଉଦ୍ଗମ) ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲି; ପୁନଃ ସମଗ୍ର ହୋଇ ମୁଁ ବ୍ୟାଧ (ଶିକାରୀ) ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲି।
Verse 37
अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो ॥ ६.३७ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣି ମୁଁ—ପୂର୍ବେ ପାପମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲି—ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି; ଏବେ, ହେ ବିଭୋ, ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଧର୍ମମୁଖୀ ହୋଇଛି।
Verse 38
एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण चन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥ ६.३८ ॥
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଲେ; ପରେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ବ୍ୟାଧକୁ ବର ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 39
राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि ॥ ६.३९ ॥
ରାଜା କହିଲେ—ହେ ବ୍ୟାଧ, ତୁମେ ମୋତେ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଗତ କଥା ସ୍ମରଣ କରାଇଲ; ତେଣୁ ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ତୁମେ ‘ଧର୍ମବ୍ୟାଧ’ ହେବ।
Verse 40
यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं शृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् ॥ ६.४० ॥
ଯେ କେହି ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ (ବିଷ୍ଣୁ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ପରମ ଆଖ୍ୟାନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣେ, ତାହାର ପୁଷ୍କର-ଯାତ୍ରାରେ ବିଧିସ୍ନାନର ଫଳ ହୁଏ।
Verse 41
श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि ॥ ६.४१ ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଏଭଳି କହି ସେ ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କଲେ; ହେ ଅଶେଷଧାରିଣି, ସେ ପରମ ତେଜରେ ଯୋଗ (ଏକତ୍ୱ) ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
The chapter models an ethic of accountability and remediation: harmful acts (here framed as brahmahatyā through mistaken violence) generate enduring consequences, while disciplined remembrance of Nārāyaṇa (Viṣṇu-smaraṇa), truthful recognition of past deeds, and regulated practices (stotra-recitation, fasting, and tīrtha observance) function as corrective methods that restore personal and social order.
A specific lunar marker is explicit: a “śuddhā Dvādaśī” (the 12th tithi) is observed with upavāsa (fasting). The text also links merit to Puṣkara-yātrā and vidhisnāna (ritual bathing) at the tīrtha, but it does not specify a season; the timing emphasis is primarily tithi-based.
Within the Pṛthivī–Varāha pedagogical frame, the narrative treats moral disorder as something that disturbs embodied life and, by extension, the terrestrial sphere. The remedy is not extraction or domination but restraint (nivṛtti from indulgence), relocation to a sacred ecological site (tīrtha), and practices that symbolically ‘cleanse’ through water (snāna) and disciplined speech (stotra), presenting purification and restraint as mechanisms of rebalancing.
The narrative references King Vasu (identified as Kaśmīrādhipati), his son Vivasvant (installed as successor), and authorities associated with instruction and doubt-removal: Raibhya and Aṅgiras. It also introduces a brahma-graha figure tied to a prior-life episode in the Kali-yuga and mentions a queen named Nārāyaṇī in the explanation of causes and outcomes.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.