Adhyaya 6: The Puṇḍarīkākṣapāraka Hymn and Puṣkara Tīrtha: The Account of King Vasu’s Release from Sin

Verse 1

धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ॥ ६.१ ॥

ધરણી બોલી—હે દેવ! વસુ અને ઉત્તમ રૈભ્યે સંશયચ્છેદ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, અંગિરસના વચન સાંભળી તે બંનેએ શું કર્યું?

Verse 2

श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६.२ ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—તે વસુ સર્વધર્મજ્ઞ હતો. પોતાનું રાજ્ય સંભાળતાં તેણે અનેક મહાન યજ્ઞો કર્યા અને બહુ દક્ષિણા આપી.

Verse 3

कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ॥ ६.३ ॥

કર્મકાંડ દ્વારા રાજશ્રેષ્ઠે દેવેશ હરિ, નારાયણ પ્રભુને પ્રસન્ન કર્યા અને તેમને પરમ તત્ત્વથી અભેદ માની ચિંતન કર્યું.

Verse 4

ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी ॥ ६.४ ॥

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી તે રાજાની બુદ્ધિ રાજ્યભોગોથી નિવૃત્ત થઈ અને સંસારના દ્વંદ્વોના અંત સુધી પહોંચી ગઈ.

Verse 5

ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥ ६.५ ॥

ત્યારબાદ તેણે પોતાના રાજ્યમાં સો ભાઈઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુત્ર વિવસ્વંતનો અભિષેક કર્યો અને તપોવન તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 6

पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु पूज्यते तत्परायणैः ॥ ६.६ ॥

પુષ્કર નામનું તીર્થ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે ત્યાં કેશવ—જે પુન્ડરીકાક્ષ નામે પણ પ્રસિદ્ધ—તેણે પરાયણ ભક્તો દ્વારા પૂજાય છે.

Verse 7

तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥ ६.७ ॥

ત્યાં જઈને કાશ્મીરના રાજા તે રાજર્ષિ વસુએ અત્યંત કઠોર તપસ્યા દ્વારા પોતાના શરીરને સૂકવી નાખ્યું.

Verse 8

पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥ ६.८ ॥

નિષ્પાપ ભગવાન નારાયણની આરાધના કરવાની ઈચ્છા રાખતા તે બુદ્ધિમાન રાજાએ ભક્તિપૂર્વક 'પુણ્ડરીકાક્ષપાર' સ્તોત્રનો જાપ કર્યો અને સ્તોત્રના અંતે તે શ્રેષ્ઠ રાજા તેમાં લીન થઈ ગયા.

Verse 9

धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥ ६.९ ॥

ધરણીએ કહ્યું: હે દેવ, 'પુણ્ડરીકાક્ષપાર' સ્તોત્રની સ્મૃતિ કેવી રીતે થઈ? હે પરમેશ્વર, તેનું સ્વરૂપ કેવું છે, તે મને તત્ત્વતઃ કહો.

Verse 10

श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६.१० ॥

શ્રી વરાહે કહ્યું: હે કમલનયન (પુણ્ડરીકાક્ષ), તમને નમસ્કાર છે; હે મધુસૂદન, તમને નમસ્કાર છે. હે સર્વ લોકના સ્વામી, તમને નમસ્કાર છે; હે તીક્ષ્ણ ચક્રધારી, તમને નમસ્કાર છે.

Verse 11

विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥ ६.११ ॥

હું તે કમલનયન, સર્વવ્યાપી પ્રભુને નમસ્કાર કરું છું, જેમનું રૂપ વિશ્વ છે, જે મહાબાહુ, વરદાન આપનારા અને સર્વ-તેજસ્વી છે; જે વિદ્યા અને અવિદ્યા બંનેના સ્વરૂપ છે.

Verse 12

आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥ ६.१२ ॥

આદિદેવ, મહાદેવ, વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત, ગಂಭીર સ્વભાવવાળા, સર્વ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ મધુસૂદનને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 13

विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥ ६.१३ ॥

વિશ્વમૂર્તિ, મહામૂર્તિ, વિદ્યામૂર્તિ, ત્રિમૂર્તિસ્વરૂપ, સર્વ દેવોના કવચ સમાન કમળનેત્ર પ્રભુને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 14

सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ६.१४ ॥

સહસ્ર શિરવાળા, સહસ્ર નેત્રવાળા, મહાબાહુ દેવ, જે સમગ્ર જગતમાં વ્યાપીને સ્થિત છે—તે પરમેશ્વરને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 15

शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥ ६.१५ ॥

શરણાગતનો આશ્રય, સાચો શરણ, દેવ વિષ્ણુ—જિષ્ણુ, સનાતન—નીલ મેઘ સમ કાંતિ ધરાવનાર, ચક્રપાણિ પ્રભુને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 16

शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥ ६.१६ ॥

હું હરિને નિહાળું છું—જે શુદ્ધ, સર્વવ્યાપી, નિત્ય, વ્યોમસ્વરૂપ, સનાતન છે; ભાવ-અભાવથી પરે રહી સર્વત્ર વિદ્યમાન છે।

Verse 17

नान्यत्किञ्चित्प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ६.१७ ॥

હે અચ્યુત! તારા સિવાય કંઈ પણ અલગ રીતે હું નથી જોતો. આ સમગ્ર ચરાચર જગત તારા દ્વારા વ્યાપ્ત છે એમ હું દર્શું છું.

Verse 18

एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ॥ ६.१८ ॥

તે આમ બોલતો હતો ત્યારે, કહેવામાં આવે છે કે તેના દેહમાંથી એક મૂર્તિમાન પુરુષ બહાર આવ્યો—નીલાભ વર્ણનો, અત્યંત ઉગ્ર અને ભયંકર।

Verse 19

रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ॥ ६.१९ ॥

લાલ આંખોવાળો, ઠીંગણો દેહ ધરાવતો, દગ્ધ સ્તંભ જેવી પ્રભા ધરાવતો તે કરજોડે બોલ્યો—“હે નરાધિપ! હું શું કરું?”

Verse 20

राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम ॥ ६.२० ॥

રાજાએ કહ્યું—“તું કોણ છે? અહીં તારો શું કાર્ય છે, અને તું ક્યાંથી આવ્યો છે? હે વ્યાધ! મને કહો; હું આ જાણવું ઈચ્છું છું.”

Verse 21

व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः ॥ ६.२१ ॥

વ્યાધે કહ્યું—“હે રાજન! પૂર્વે કલિયુગમાં તમે દક્ષિણાપથમાં રાજા હતા—પૂર્ણ ધર્મમાંથી ઉદ્ભવેલા, શ્રીમાન અને જનસ્થાને વિવેકી।”

Verse 22

स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥ ६.२२ ॥

એક સમયે, હે વીર, તું ઘોડાઓથી પરિભ્રમિત થઈ અરણ્યમાં આવ્યો, શ્વાપદોને—વિશેષ કરીને અન્યને પીડાવનારા હિંસક પશુઓને—વધ કરવા માટે।

Verse 23

तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥ ६.२३ ॥

ત્યાં, અન્ય ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈ, તું મૃગવેષ ધારણ કરેલા મુનિને દૂરથી બે દંડોથી આઘાત કર્યો; તે ધરતી પર પડી ગયો।

Verse 24

सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ॥ ६.२४ ॥

વಿಪ્રોમાં શ્રેષ્ઠ તે તરત જ મરી ગયો; અને તું પણ, હે રાજન, આનંદથી ‘આ હરિણ મારાયો’ એમ માની, હે પાર્થિવ, જોતો રહ્યો. એટલામાં મૃગદેહ ધારણ કરેલો તે બ્રાહ્મણ પ્રસ્ત્રવણ પર્વત પર મૃત પડ્યો હતો।

Verse 25

तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ॥ ६.२५ ॥

તેને જોઈ, હે મહારાજ, તારા ઇન્દ્રિયો અને મન ક્ષુબ્ધ થયા; તું ઘરે ગયો અને પછી આ વાત કોઈ બીજા વ્યક્તિને કહી।

Verse 26

ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचित्तेनैतद्विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ॥ ६.२६ ॥

પછી થોડા દિવસો પછી, હે નરેશ્વર, રાત્રે બ્રહ્મહત્યાના ભયથી ભીત ચિત્તે તું આ વિચાર કર્યો—‘શાંતિ માટે હું એવું કર્મ/અનુષ્ઠાન કરીશ કે જેના દ્વારા પાપમાંથી મુક્તિ મળે।’

Verse 27

ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ॥ ६.२७ ॥

ત્યારબાદ, હે મહારાજ, એકવાર પણ પ્રભુ નારાયણનું ચિંતન કરીને, હે રાજન, તમે શુદ્ધ દ્વાદશીનું ઉપવાસ વ્રત પાળ્યું।

Verse 28

नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ॥ ६.२८ ॥

શુભ દિવસે ‘નારાયણ મારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છે’ એમ કહીને વિધિપૂર્વક ગાય દાન અપાઈ; છતાં તે તરત જ ઉદરશૂલથી મરી ગયો।

Verse 29

अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ॥ ६.२९ ॥

દ્વાદશી વ્રતના ધર્મમાં હોવા છતાં તે કેમ અન્ન ન લીધું—તેનું કારણ પણ કહું છું. તે તમારી શુભ પત્ની, નારાયણી નામની છે।

Verse 30

सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ॥ ६.३० ॥

તેણે કણ્ઠમાં અટકેલા પ્રાણ સાથે જે વચન ઉચ્ચાર્યું, તે જ તમારી ગતિનું કારણ બન્યું. હે મહારાજ, એક કલ્પ સુધી તમારું સ્થાન વિષ્ણુપુરમાં સ્થિર થયું।

Verse 31

अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ॥ ६.३१ ॥

અને હું તમારા દેહમાં સ્થિત રહી સર્વ કંઈ અક્ષય રીતે જાણું છું; છતાં મારી માન્યતા એવી છે કે ‘અતિ ભયંકર બ્રહ્મગ્રહ મને પીડાવે છે।’

Verse 32

तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः सङ्क्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ॥ ६.३२ ॥

ત્યારે વિષ્ણુના સેવકોે મુસળોથી મને પ્રહાર કરીને વિનાશ સુધી પહોંચાડ્યો. ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, તમે સ્વર્ગસ્થ હોવા છતાં હું મારા સ્વતેજથી તમારા દેહના રોમકૂપોમાં સ્થિત રહ્યો.

Verse 33

ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ॥ ६.३३ ॥

પછી જ્યારે દિવસ-કલ્પ પૂર્ણ થયો અને રાત્રિ-કલ્પ પણ, હે સત્તમ. હવે તો આદિસૃષ્ટિમાં, કૃતયુગમાં, હે નૃપતિશ્રેષ્ઠ, (સાંભળો/વિચાર કરો).

Verse 34

सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव ॥ ६.३४ ॥

હે મહારાજ, તમે રાજા સુમનસના ગૃહમાં જન્મ્યા; અને હું પણ કાશ્મીરદેશના અધિપતિ દ્વારા તમારો અંગજ (સંતાન) બની જન્મ્યો.

Verse 35

यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः ॥ ६.३५ ॥

તમે અનેક યજ્ઞો કર્યા છે અને ઘણા યજ્ઞો યોગ્ય દક્ષિણાથી યુક્ત હતા; પરંતુ વિષ્ણુસ્મરણ વિના થયેલા તે કર્મોથી હું તૃપ્ત થતો નથી.

Verse 36

इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ॥ ६.३६ ॥

હે નૃપોત્તમ, તમે પાઠ કરેલું પુણ્ડરીકાક્ષપારક સ્તોત્ર—તેના પ્રભાવથી મેં દેહ上的 અઙ્ગરુહ (વિકારરૂપ ઉગાવો) ત્યજી દીધા; ફરી એકરૂપ બની હું વ્યાધ (શિકારી) રૂપે પુનર્જન્મ્યો છું.

Verse 37

अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो ॥ ६.३७ ॥

ભગવાનના સ્તોત્રને સાંભળી હું—જે પહેલાં પાપમૂર્તિ હતો—મુક્ત થયો છું; અને હવે, હે વિભો, મારી બુદ્ધિ ધર્માભિમુખ બની છે।

Verse 38

एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण चन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥ ६.३८ ॥

આ વચનો સાંભળી રાજા પરમ આશ્ચર્યમાં પડ્યો; ત્યારબાદ રાજશ્રેષ્ઠે તે વ્યાધને વરદાન આપી સંતોષવાનો નિશ્ચય કર્યો।

Verse 39

राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि ॥ ६.३९ ॥

રાજાએ કહ્યું—હે વ્યાધ, તું મને મારા પૂર્વજન્મમાં ગયેલું સ્મરાવ્યું; તેથી મારા પ્રસાદથી તું ‘ધર્મવ્યાધ’ બનશે।

Verse 40

यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं शृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् ॥ ६.४० ॥

જે કોઈ પુન્ડરીકાક્ષ (વિષ્ણુ) સંબંધિત આ પરમ આખ્યાનને શ્રદ્ધાથી સાંભળે, તેને પુષ્કર-યાત્રામાં વિધિપૂર્વક સ્નાનનું ફળ મળે છે।

Verse 41

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि ॥ ६.४१ ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—આમ કહી તે રાજા ઉત્તમ વિમાન પર આરુઢ થયો; હે અશેષધારિણિ, તેણે પરમ તેજ દ્વારા યોગ (એકત્વ) પ્રાપ્ત કર્યું।